Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bıyl qańtarda jyldyq ınflıasııa 20,7%-dy qurap, ósý qarqyny ótken jylǵy jeltoqsanǵa qaraǵanda 0,4% boldy. Bul baǵanyń ósýi sál baıaýlaǵanyn kórsetedi. Qazirgi basty maqsat – ınflıasııanyń ósý qarqynynyń jedeldeýine jol bermeı, belgilengen dálizde jyl saıyn 7,5-9,5% deńgeıinde ustap turý jáne baǵanyń ósýin toqtatýǵa tyrysý.
Bir jyl ishinde azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy – 25,7%-ǵa, azyq-túlik emes taýarlarǵa – 20,2%-ǵa, aqyly qyzmetter 14,2%-ǵa ósti. Jekelegen taýarlardyń baǵasy bir jyl ishinde 50%-dan asa ósti. Máselen, pııaz sııaqty áleýmettik mańyzy bar taýardyń baǵasy – 62,4%-ǵa, qant 60,9%-ǵa qymbattady. О́nimderdiń basqa túri: qııar – 55,6%-ǵa, konservilengen sút – 46,4%-ǵa, banan – 45,2%-ǵa, un – 42,8%-ǵa, makaron – 42,3%-ǵa, arpa jarmasy – 41%-ǵa, kúrish – 39,6%-ǵa, qaımaq – 38,4%-ǵa, tuzdalǵan maıshabaq – 38,3%-ǵa, toqash jáne un ónimderi 36,2%-ǵa qymbattady. Qyryqqabat baǵasy 26,5%-ǵa tómendedi.
Árıne, baǵanyń ósýi halyqtyń kirisi men shyǵysyna teris áser etedi. 2022 jylǵy III toqsandaǵy qolda bar statıstıkaǵa sáıkes jan basyna shaqqandaǵy aqshalaı tabys ortasha eseppen 236 398 teńge boldy. Shyǵyndar quramynyń jartysynan kóbi (50,8%) azyq-túlik taýarlary bolǵandyqtan jáne baǵanyń ósýimen bul kórsetkish ári qaraı da ulǵaıa túsetinin eskersek, negizinen halyq tek tamaqtaný úshin jumys isteýge májbúr bolatyn jaǵdaı týyndaıdy. Al tamaqtanýdan basqa, oqýǵa, densaýlyqqa, demalýǵa da qarajat qajet. Olarsyz ómir sapasyn jaqsartý múmkin emes.
Ekinshi mańyzdy másele naryqty qajetti taýar mólsherimen qanyqtyrýdy qamtamasyz etýge qatysty. Baǵanyń kóterilý faktory – taýardyń tapshylyǵy bolýy múmkin. Bul sóz baılasý negizinde, logıstıkalyq jetkizilim tizbeginiń buzylýynan nemese eginniń jetispeýshiliginen oryn alýy múmkin. Biraq memlekettik organdardyń mindeti – qandaı bolsyn tapshylyqtyń, ásirese áleýmettik mańyzy bar tutyný taýarlarynyń jetispeýshiliginiń týyndaýyna jol bermeý.
Sondyqtan halyqtyń qolaıly ómir súrý deńgeıin ustap turý úshin memleket baǵany turaqtandyrýǵa, taýarlardyń qajetti kólemimen qamtamasyz etýge, áleýmettik shıelenisti týdyrýy múmkin jaǵdaılardy retteýge baǵyttalǵan sharalardy qoldanady. Memlekettiń bul is-sharalaryn jedel jáne strategııalyq dep bólýge bolady. Jedel is-sharalar qysqa merzimdi kezeńdegi naqty máseleni sheshýge qoldanylsa, strategııalyq is-sharalar uzaq merzimdi perspektıvada belgili bir maqsattarǵa jetýge baǵyttalǵan.
Máselen, strategııalyq is-sharalarǵa agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn jatqyzýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta tujyrymdama syn-qaterlerdi eskere otyryp ózektendirildi. Buǵan deıin 2021 jyly agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy bekitildi.
Aýyl sharýashylyǵyn damytý – basty basymdyqtardyń biri, óıtkeni ol jumyspen qamtýda, áleýmettik jáne azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýda mańyzdy ról atqarady. Osy qujattarǵa sáıkes negizgi mindetterdiń biri – eldi otandyq óndiristiń ónimimen qamtamasyz etý. Bul rette 80% deńgeıinde azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etýge qol jetkizý maqsaty qoıylǵan. Ol úshin elimiz boıynsha 70 myńǵa jýyq sharýashylyq pen 400 myńǵa jýyq jumys ornyn ashý josparlanýda.
Jedel is-sharalardy shartty túrde ulttyq (óńirlik) jáne jergilikti deńgeılerge bólýge bolady. Máselen, qazirgi ýaqytta ulttyq deńgeıde baǵany turaqtandyrý quraldary qaıta qaraldy. Baǵany ustap turý maqsatynda jeke uıymdarǵa qarjy bólingen kezde «aınalym shemasy» sheńberinde qaryzdar berý jónindegi tásil qaıta qaraldy. Endi qarajat óndirýshilerge tikeleı jumsalady. Turaqtandyrý qorlaryn qalyptastyrý mehanızmi de ózgertildi – ónimdi satyp alý egin jınaý kezeńinde, naryqta básekelestik baǵalar bolǵan kezde jáne satý maýsymaralyq kezeńde júzege asyrylady.
Aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerinen ónimdi satý sátine deıin saqtaýmen kelisimshart jasaýǵa múmkindik beretin forvardtyq satyp alý tetigi engizildi. Qazirgi ýaqytta 2022 jylǵy egin kelisimsharty boıynsha naqty qorlar: pııazǵa – 110%-dy, kartopqa – 105%-dy, sábizge – 87%-dy, qyryqqabatqa 70%-dy quraıdy. Sonymen qatar ótken jyly zańnamaǵa áleýmettik mańyzy bar taýar baǵasynyń saýda ústemesi 15%-dan aspaýǵa tıis degen norma engizildi. Jergilikti deńgeıde áleýmettik kásipkerlik korporasııalary sııaqty sýbektiler mańyzdy ról atqarady. Mysaly, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵany turaqtandyrý tetikterin iske asyrý sheńberinde «Ertis» ÁKK kásipkerlik sýbektilerine erte jemis-kókónis ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrý úshin qaryz berý múmkindigin qarastyrýda.
