Shetelden alǵan qarjy qaıda jumsaldy?

Eýrazııalyq turaqtandyrý jáne damý qorynyń táýelsiz qarjylandyrý derek­ter bazasynda (SFD) jarııa etil­gen málimet boıynsha, óńirde jumys istep jatqan 16 iri halyqaralyq damý ınstıtýttary men agenttikterinen qarajat kelip túsken. Bul rette SFD tek táýelsiz qarjylandyrý, ıaǵnı jeke sektorǵa emes, Úkimetke túsken qara­jat týraly aqparat jarııalaıdy.

«Eýrazııadaǵy qarjylandyrý kólemi aıtarlyqtaı. SFD bazasynda 15 jyldaǵy 90 mlrd dollardan asa­tyn jobalar jınaqtalǵan. Bul tómen­gi plankadaǵy konservatıvti baǵa­laý, óıtkeni biz tek jarııa aqparat­qa súıenemiz. Bizde elder arasyndaǵy ekijaqty qarjylandyrý qamtyl­maıdy», – dep atap ótedi Eýrazııalyq turaqtandyrý jáne damý qorynyń bas ekonomısi Evgenıı Vınokýrov.

Sońǵy 15 jyl boıy Qazaqstan turaqty túrde ár alýan halyqaralyq damý ınstıtýttarynan qarjy alyp keldi. Eń kóp alǵan kezi daǵdarys sátine – 2009-2010 jáne 2015-2020 jyldarǵa tuspa-tus keledi. Bul ýaqyttardaǵy shekara asyp kelgen qarjy kólemi – 9,9 mlrd dollar. Transhtyń tómengi somasy 2018 jyly tirkelgen – 2,6 mln dollar. 2022 jyly alynǵan somany da asa kóp deý­ge aýyz barmaıdy – 10 mln dollar. Sonyń 90 paıyzyn Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń (8,9 mln dollar) ınvestısııalyq kredıti quraǵan. Bul aqsha О́skemen qalasyndaǵy kósheni jaryqtandyrý jobasyna jumsaldy. 2021 jylmen salystyrǵanda (626,5 mln dollar) bul qarjy alý kólemi turǵysynan aıtarlyqtaı tómendeý (60 ese) .

Qazaqstanǵa negizinen Dúnıejúzilik bank (6,6 mlrd dollar nemese 45,9 pa­ıyz), Azııa damý banki (4 mlrd dollar nemese 27,8 paıyz), Islam damý banki (2,8 mlrd dollar nemese 19,5 paıyz) jáne Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki (1,2 mlrd dollar nemese 8,4 paıyz) qarajat berip keldi.

Qarjylandyrýdyń negizgi bóligi ınvestısııalyq jáne turaqtandyrý nesıesi (99,4 paıyzy) túrinde usynylǵan. Nesıe qarajatynan bólek Qazaqstan granttar da aldy. Árıne, onyń jalpy qarjylandyrýdaǵy úlesi kóp emes: 0,3 paıyz nemese 46,4 mln dollar. Úsh grant jobasynyń ekeýin Dúnıejúzilik bank jastar korpýsyn damytý baǵdarlamasyna jáne áleýmettik nysandardaǵy energııa tıimdiligi jobasyna aýdarǵan. Úshinshisi – Azııa damý bankiniń 3 mln dollar qarjysy pandemııa kezinde dári-dármek satyp alýǵa baǵyttaldy.

Qarjylandyrýdyń taǵy bir qu­raly – tehnıkalyq kómek kórsetý baǵdarlamalary boldy (0,2 paıyz). Bul oraıda halyqaralyq uıym mamandary aqshalaı emes, qandaı da bir eksperttik, konsaltıngtik qyzmetter kórsetýmen aınalysty. Al memleket ol úshin postfaktým jasady. 15 jyl ishinde Qazaqstan mundaı qyzmetter úshin 34,4 mln dollar tóledi.

Halyqaralyq damý ınstıtýttary­nan alynǵan qarjy negizinen memle­kettik basqarý jáne ákimshilendirý baǵy­tyna bólinip otyrǵan. She­neý­nikter­di qarjyny basqarýǵa oqy­týǵa, táýekelderdi eseptep, refor­ma júr­gi­zýge 3,5 mlrd dollar bóli­nipti. Bul – eldiń táýelsiz qarjy­landy­rýynyń 24,3 paıyzy.

Sanattaǵy iri jobalardyń biri 2015-2017 jyldary júzege asyryldy. Dúnıejúzilik bank Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Úkimetine «eldiń shı­ki­zattyq emes ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa kómek­tesýge» tıis reformalardy júzege asyrý úshin 1 mıllıard dollar kóleminde nesıe berdi. Dúnıejúzilik bank esebi boıynsha, 2017 jyldyń sońynda maqsat oryndaldy. Qarjylyq qujattar Qazaqstannyń jylyna eki ret 28,6 mln dollardan bólip tólep, bul qaryz boıynsha áli eseptesip jatqanyn aıtady.

Taǵy bir qyzyqty mysal – 2009 jy­ly ekonomıkalyq daǵdarystyń sal­daryn je­ńildetý úshin jyldyq 2 paıyzben berilgen 500 mln dollar valıýtalyq nesıesi. Azııa damý banki bergen kredıt ekonomıkanyń negizgi sektorlarynda daǵdarysqa qarsy jospar qurý úshin jumsalǵan. Qazaqstan bul qaryzdy 2022 jyldyń orta shenine deıin tóledi. 2009 jyldan beri teńgeniń qanshalyqty quldyrap, dollar kýr­synyń ósip ketkenin, onymen qosa ortada taǵy birneshe daǵdarys bolǵanyn aıtyp jatýdyń ózi artyq bolar. Soǵan qarap-aq álgi 500 mln dollarlyq qaryzdyń qanshalyqty «irilenip» sala bergenin baıqaýǵa bolatyndaı.

Ekinshi jáne úshinshi orynda – ınfraqurylymdyq (3,3 mlrd dollar) jáne kóliktik (2,7 mlrd dollar) jobalar. Halyqaralyq bankter Qazaqstanǵa jol salýǵa, nysandarǵa energoaýdıt júrgizýge, energııa únem­deıtin tehnologııa engizýge, tarıf saıasatyn ózgertýge kómektesken. Halyq­aralyq qarjyny ıelengen salalar qatarynda kópsektorly jobalar jáne ekonomıkalyq saıasat, qarjy jáne bank isin damytý baǵdarlamalary bar. Bul eki sanatqa bólingen qarajattyń jalpy kólemi – 3,9 mlrd dollar.

Áleýmettik salaǵa, tipti basymdyq berilmegen deýge bolady. Densaýlyq saqtaý salasy nebári 84,3 mln dollar alǵan. Bilim, eńbek resýrstaryn daıyn­daý úshin 287,3 mln dollar bólingen. Qaýipsizdikti damytý sektory, zań jáne quqyq enshisine 36 mln dollar buıyrǵan.

Sońǵy 15 jyl ishindegi táýelsiz qar­jylandyrý aıasynda ǵylymı zertteý­ler úshin ne granttyq jobalar, ne nesıe qarajaty qarastyrylmaǵan.