Medresedegi bilim memleket talabyna saı ma?

Aldymen Oqý-aǵartý mınıstrligi Bilim salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetine jýrnalıstik saýal joldadyq. Komıtet tóraǵasynyń orynbasary Maıra Meldebekovanyń aıtýynsha, medreseler bilim berý qyzmetimen aınalysýǵa arnaıy lı­sen­­­zııa alýy kerek. Kolledj-med­rese­den pedagogterdiń, materıal­dyq-teh­nıkalyq bazanyń, oqý, kór­kem áde­bıet qorynyń, bilim alýshylar úshin me­dı­sınalyq qyzmet pen tamaq­taný oryndarynyń bolýy talap etiledi.

– Jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryna sáıkes, tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi bilim berý uıymdarynyń quzyretine arnaıy baǵdarlamalardy ázirleý jáne bekitý normasy bekitilgen. Osylaısha, baǵdarlamalar memle­ket­tik bilim berý standarttary men kásiptik standarttarǵa sáıkesti­gine, olardy odan ári Bilim berý baǵ­darlamalarynyń tizilimine engizý­ge saraptama júrgi­ziledi. Sarap­tamadan ótken sapaly bilim berý baǵdarlamalary Oqý-aǵartý mınıstrligi janyndaǵy arnaıy tizilimge ornalastyrylady. «Bilim týraly» zańnyń 59-babyna sáıkes, bilim berý júıesindegi memlekettik baqylaý Kásipkerlik kodekstiń tekserýler jáne profılaktıkalyq baqylaý nysanynda júzege asyrylady. 59-baptyń 4-tarmaǵyna sáıkes, memlekettik attestattaýdy bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organnyń vedomstvosy jáne onyń aýmaqtyq bólimsheleri profılaktıkalyq baqylaý arqyly bes jylda bir ret júrgizedi. Ondaǵy maqsat – memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartynyń talaptary buzylýynyń jolyn kesý jáne oǵan jol bermeý. Qazirgi ýaqytta bekitilgen keste boıynsha 4 kolledj-medrese memlekettik attestattaýdan ótti. Lısen­zııasynan aıyrylǵan kol­ledj-medrese joq, – dedi Maıra Meldebekova.

Qazaqtyń rýhanı, ulttyq aǵartý­shylyq tarıhynda ıslam tárbıesiniń róli zor ekeni belgili. Al­ǵashqy ustaz, «Dala qońyraýy» atanǵan Ybyraı Altynsarın «Bir Allaǵa sıynyp, Kel balalar oqylyq», dep tegin aıtpaǵan. Kóne tarıhtan tartyp aıtar bolsaq, patshalyq Reseı tusynda qazaq balalary Buqara, Tash­kent, Orynbor, Ýfa, Troıski, Vernyı sekildi qalalardaǵy ıslam medreselerinde bilim alyp, el ishindegi rýhanı-aǵartýshylyq jumysyna atsalysty. Keıin keńes bıligi ornaǵan jyldary dinı aǵar­týshylyqqa tyıym salynyp, qazaq dalasynda qyzmet atqaryp turǵan 465 dinı uıym men meshit jabylsa, Ortalyq Azııada qyzmet etken 25-30 myń meshitten 1941 jyly 1 myńy ǵana qalǵan eken. Medreselerdiń barlyǵy joıylyp, 47 myń dinı tulǵanyń 2 myńnan azy ǵana tiri qalypty. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, baıyrǵy dinı-tárbıelik baǵyt ustanǵan oqý oryndary qaıtadan jandandy. Biraq alǵashqy jyldary bul is júıeli júrgizilmedi. Kóp jaǵdaıda ulttyq kózqarasymyz ben qazaqy nanym-senimge qaıshy tustary bar sheteldik dinı uıymdar kelip, sabaq júrgizdi. Onyń zardabyn da tarttyq. «Kósh júre túzeledi» demekshi, qazirgi tańda otandyq dinı bilim berýdiń standarty, júıesi qalyptysty. Iаǵnı memleket dinı-aǵartýshylyq baǵytty júıeleý baǵyty boıynsha dinı bilim alǵysy kelgen jastar qazir tek óz elimizde oqytylady. Oǵan barlyq jaǵdaı jasalǵan jáne tolyq­qandy standartqa saı bilim beretin oqý oryndary jumys istep tur.

Qazaqstan musylmandary dinı bas­qarmasy Dinı bilim jáne kadr daıar­laý bóliminiń meńgerýshisi Smaıyl Seıtbekovtiń málimetine júginsek, qazirgi tańda el kóleminde ıslam baǵyty boıynsha dinı joǵary bilim beretin jalǵyz oqý orny – Nur-Múbárak ýnı­versıteti qyzmet atqarsa, dinı jáne zamanaýı baǵytty oqytatyn 9 kolledj-medrese jumys isteıdi. Iаǵnı elimizde barlyǵy 800-ge tarta tehnıkalyq jáne kásiptik bilim beretin kolledj bar bolsa, sonyń 9-y kolledj-medrese dep atalady. Olar Astana, Almaty, Shymkent, Qaskeleń, Pavlodar, Aqtóbe, Oral, Taraz qalalarynda jáne Túrkistan oblysynyń Saryaǵash aýdanynda ornalasqan. Atal­ǵan oqý oryndarynyń mártebesi mem­lekettik kolledjdermen birdeı. Mem­leket tarapynan kolledjderge qandaı talap qoıylsa, bularǵa da dál sol talapty oryndaý mindettelgen.

– О́tken oqý jyly Qazaqstan mu­syl­man­dary dinı basqarmasy oqý oryn­daryn 603 túlek bitirdi. Onyń 220-y Nur-Múbárak ýnıversıtetin támamdady. Ýnıversıtet bitirgen 120 túlek, kolledj-medreselerdi támamdaǵan 217 túlek qyzmetke ornalasty. Al qalǵan túlekterdiń birqatary bilim jolyn odan ári jalǵastyrsa, birazy ózge salalarda qyzmetke turdy, deıdi Smaıyl Seıtbekov.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Meshit isteri bóliminiń meńgerýshisi Marat Jappasbaevtyń aıtýynsha, joǵarydaǵy kolledj-medrese bitirgen túlekter elimizde dinı qyzmet kórsetip turǵan meshit, medreselerge qyzmetke tartylǵan. Aıta keteıik, qazirgi tańda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyna zańdy tirkelgen 2 752 meshit bar bolsa, onyń 20-sy – oblystyq, 418-i – qalalyq, 173-i – aýdandyq, 2 141-i aýyldyq deńgeıde qyzmet atqarady. О́tken jyly jańadan 77 meshit paıdalanýǵa berilipti.

Kópshilikti tolǵandyryp júrgen másele – kolledj-medreseniń mártebesi qandaı, ol jerde qandaı pánder oqytylady degen suraqtar. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ókilderiniń aıtýynsha, bul jerdegi bas­ty talap – kolledj-medresege mektep jasyndaǵy oqýshylar qabyldanbaıdy. Munda tek 9 nemese 11-synypty tolyq bitirgen bala ǵana oqı alady. Eger kolledj-medresege qabyldanýshy bala 11-synypty bitirgen bolsa, 2 jyl 10 aı oqıdy. Al 9 synyptan keıin qabyldanǵan jaǵdaıda 3 jyl 10 aı bilim alady.

– Kolledj degenimiz – tájirıbemen ushtastyra otyryp orta bilim beretin oqý orny. Dál osy mindet kolledj-medreselerge de tán. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Oqý-aǵartý mı­nıstrligi tarapynan kolledjderge qan­daı talap qoıylsa, medresege de sol talap mindetteledi jáne dinı bilim beretin oqý orny retinde lısenzııalaý sharty da birdeı. Tek aıyrmasy kolledj-medreselerde dinı baǵyttaǵy pán sabaqtary oqytylady. Onyń syrtynda óńirlerde ornalasqan medrese-kolledj­der oblystyq nemese qalalyq bilim berý basqarmalarynyń baqylaýynda bolady. Iаǵnı mundaǵy bilim berý standartyn ákimshilik-quqyq­tyq mekemeler qadaǵalaıdy, al sharıǵı oqý baǵdarlamasyn dinı basqarmanyń quzyrly bólimderi baqylaıdy, – dep naqtylady Smaıyl Seıtbekov.

Belgili bolǵandaı, kolledj-med­re­sede oqytý úderisi eki baǵytta júredi – arnaýly jáne bazalyq pán sabaqtary. Bazalyq pánder retinde fılosofııa, psıhologııa, pedagogıka, shet tili, dene tárbıesi, quqyq negizderi, ekonomıka sııaqty jalpy sabaqtar júrgizilse, arnaýly pánder qataryna quran, hadıstaný, tápsir, musylman quqyqtyq ilimderi (fıhq), tajıýd, ıslam senimderi (aqıda), ıslam rásimderi, álemdik ıslam tarıhy, arab tili, arab tiliniń gramatıkasy, Qazaqstandaǵy ıslam tarıhy, sopylyq ilimniń tarıhnamasy, sheshendik óner jatady.

– Bazalyq pánderdiń oqytylý baǵdarlamasyn mınıstrliktiń arnaıy mamandary ázirlep, jyldyq, toqsandyq, aılyq júktemelerin rettep, aptalyq saǵattaryn belgilep beredi. Arnaýly pán sabaqtarynyń taqyryptyq bólisi men sharıǵı mazmundyq baǵytyn múftııat mamandary daıyndap, Oqý-aǵartý mınıstrligine usynady. Ondaǵy ádisker mamandar bazalyq pánderdiń bólinisiniń kestesine qaıshy kel­meıtindeı etip bekitip beredi. Bul jerde aıtatyn bir jaıt – arnaýly dinı baǵytta oqylatyn pánderge qoıylatyn talap, sheteldik dinı oqytý júıesi (Túrkııa, Saýd Arabııasy, Pákistan, Sırııa) qabyldanbaıdy. О́zimizdiń bilikti dinı mamandardyń qaty­sýymen halqymyzdyń menta­lı­tetine, mádenıe­tine, uǵym-túsi­nigine, salt-dástúrine negizdelgen jáne sharıǵı sharttardy tolyq qanaǵattandyratyn ári quran-sún­netke saı dinı klassıkalyq ádiste­melerdi negizge alyp jazylǵan sa­baq­tar ǵana úıretiledi. Elimizde joǵarydaǵy toǵyz medreseden bas­qa dinı bilim beretin oqý orny ázir­ge tirkelgen joq. Qalǵany meshit qasynan ashylǵan kýrstar nemese musylmandyq talap boıynsha jumys jasap júrgen qaıyrymdylyq mekemeler, keıbir dinı baǵyt ustanǵan qoǵamdyq uıymdar qasynan ashylǵan dinı nasıhat toptary bolýy múmkin. Biraq bulardyń bári QMDB jáne úkimettik organdardyń baqylaýymen jumys júrgizedi, – dedi Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Dinı bilim jáne kadr daıarlaý bóliminiń meńgerýshisi.

Respýblıka kóleminde arnaýly dinı bilim beretin jalǵyz joǵary oqý orny men toǵyz medreseden bólek, ımamdardyń bilimin jetildirý kýrsy, meshitter janynan qarapaıym jamaǵattyń dinı saýat ashý sabaqtary sııaqty rýhanı-aǵartýshylyq isi úzbeı júrgizilip jatyr. Mysaly, ótken jy­ly 158 ımam bilimin jetildirse, meshit­terden 18 035 jamaǵat saýat ashypty.

«Din – ǵylymnyń anasy, Din – ǵylymnyń ákesi, Ǵylym – dinniń balasy, Din – ǵylymnyń kókesi», dep dúldúl aqyn Muqaǵalı Maqataev aıtqandaı, ıslam dini halqymyzdyń kóne mentalıteti men turmystyq saltyna beıimdelip san ǵasyrdan beri damyp keledi. Bir sózben aıtqanda, ıslam qazaq dalasyndaǵy halyqqa eń áýeli tárbıe kózi retinde buqaranyń sanasyna sińgen. Uly Abaıdyń «Balamdy medresege bil dep berdim, Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim» deıtini de osydan.