Zııarat týrızmi Túrkistannan bastalady

Munyń bir sebebin qysqartý­ǵa jıi ushyraıtyn oblystyq týrızm basqarmasynyń tıis­ti deńgeıde jumysty úılestire almaı otyrǵandyǵymen de baıla­nys­­tyrýǵa bolar. Basqarma buǵan de­ıin talaı márte ret qurylyp, ta­laı ret basqa mekemelerge qosyl­dy. Ol birde sport, endi bir­de kásipkerlik, mádenıet bas­qar­ma­larynyń quramyna kirdi. Túrki áleminiń rýhanı astanasy atanǵan Túrkistandy týrızmniń Mekkesine aınaldyramyz dep ja­tqan tusta basqarmanyń der­bes­tiginen aıyrylýy neni bildi­redi? Osy ýaqytqa deıin týrızm salasyndaǵy kútilgen nátı­je­lerdiń bolmaýy sebebinen be? Mıllıardtaǵan teńge jumsalǵan «Kerýen saraı», basqa da nysandar, orta­lyqtar, qonaqúıler, meıramhanalar, forýmdar men jıyn­dar Túrkistannyń týrıstik tar­tymdylyǵyna joǵary deńgeıde áser etpegen sııaqty.

Desek te, tarıhı týrızm oshaq­tary kóp Túrkistan oblysynda tabıǵaty ásem, shejireli mekender de jeterlik. IýNESKO-nyń mádenı muralar tizimine engizilgen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, kóne Otyrar, Saýran qalashyqtary, Oty­rar aýdanyndaǵy Arystan bab kesenesi, Báıdibek aýdanyndaǵy Domalaq ana kesenesi men Aqmeshit úńgiri, Túlkibas aýdanynyń qaıtalanbas ásem tabıǵaty, Aqsý-Jabaǵyly, Qarataý qoryqtary, Saı­ram-О́gem memlekettik ulttyq tabıǵı parki, Qazyǵurt taýy, Aqbýra bu­laǵy, Qyryq Shilten jyrasy, Mashat shat­qaly el turǵyndaryn jáne sheteldik týrıs­terdi qyzyqtyryp, saıahat jasaýlaryna ne­giz bolyp jatyr. Árıne, óńirge kelý­shi­ler attyń basyn áýeli Túrkistanǵa burady.

Kıeli shahar óńirlik jáne halyq­aralyq deńgeıde týrızmdi damytý úshin zor áleýetke ıe. Osy oraıda qa­lada týrıs­tik ınfraqurylymdy jaqsartýǵa, sonyń ishinde qonaqúıler men týrıstik keshender salýǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń 14-sammıtinde Qazaqstan týrıstik salanyń úlesin 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń 8 paıyzyna deıin jetkizýdi kózdep otyrǵanyn atap ótti. «Biz Ortalyq Azııa elderi men kúlli túrki álemi úshin qasıetti sana­latyn Túrkistan qalasyn belsendi damytyp jatyrmyz. Tek 2020 jyldyń ózin­de qalanyń ınfraqurylymyna, Túrkistannyń týrızmi men logıstıkasyna quıylǵan ishki ınvestısııa shamamen 1 mlrd dollardy qurady. Túrkistan Qazaqstannyń TOP-10 týrıs­tik baǵytyna kirdi. Bul sizderdiń elderińizdiń ınves­torlary men týrıs­teri úshin tartymdy óńir bolmaq», dedi Prezıdent.

Túrkistan qalasynda týrızmdi da­mytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan qalalyq maqsatty baǵdarlamasynyń tujyrymdamasy ázirlengen. Osy jyldary týrızm salasyna tartylatyn jeke ınvestısııalar kólemi 20700,0 mln teńge bolyp, birqatar jobany jú­ze­ge asyrý kózdelgen. Mysaly, 2023 jyly quny 4000,0 mln teńge bolatyn 2 ny­san salynbaq.

Qalaǵa kelýshiler sany da arta tú­sýde. Keıingi 3 jylda týrıster sany 25%-ǵa artqan. Byltyr 1 kúndik kelýshi jáne týrıster sany 1451,5 myń adam bolyp, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 2,4%-ǵa artty. Ishki týrıs­terdiń sany 43,3%-ǵa, ornalastyrý oryndary 31,1%-ǵa, nómirler sany 42,8%-ǵa, tósek-oryn sany 34,1%-ǵa ulǵaı­dy. Sondaı-aq ót­ken jyldyń III toqsany boıynsha orna­lastyrý oryndarynan kórsetilgen qyz­met kólemi 2,134 mlrd teńge bolyp, ósim 145,6%-dy qurap otyr. Oblys ortalyǵy bol­ǵaly qalada mádenı-rýhanı, rekrea­sııalyq ortalyqtar, parkter salynyp jatyr. Tarıhı eskertkishterdiń qaı­ta qalpyna keltirý jumystary kezeń-kezeńimen turaqty túrde júr­gizilýde. Mysaly, 2021-2022 jyldary Q.A.Iаsaýı kesenesiniń kúmbezi, «Sul­tan Begim» kesenesiniń syrtqy jáne ishki bólikteri, «Juma» meshiti týrıstik nysandaryna restavrasııalyq jumystar júrgizildi. Bıyl jospar boıynsha ortaǵasyrlyq «Jeti ata» kóshesin qalpyna keltirý jumystary aıaqtalady. Týrısterdiń kelýine septigin tıgizip jatqan Túrkistan qalasynyń áýejaıy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jobalanǵan. Qazirgi tańda elimizdiń 13 qalasynan bólek Ystanbul baǵytynda turaqty reıs­ter qoıylǵan. Onyń ishinde 11 qalaǵa sýbsıdııalanǵan reıster ashylǵan. Qala turǵyndary men qonaqtaryna 5 avtovokzal qyzmet kórsetedi. Týrıstik oryn­darǵa aparatyn barlyq avtomo­bıl joldary kúrdeli jóndeýden ót­ki­zilip, arnaıy avtoturaqtarmen qam­tamasyz etilgen. Temir jol kóligin damytý maqsatynda 2024-2026 jyldarǵa Tashkent – Shym­kent – Túrkistan baǵytynda joǵary jyl­damdyqty temirjol jobasyn is­ke asyrý josparlanýda. Qalada em­dik, oqıǵaly týrızmdi damytý úshin birqatar shara uıymdastyrylmaq. Túr­kistan qalasynyń Sháýildir tasjo­ly­nyń boıynda mıneraldy sý kózi or­na­lasqan. Mamandardyń aıtýynsha, 1 300 metr tereńdiktegi sýdyń qasıetteri «Essentýkı», «Trýskaves», «Vytaýtas» sanatorııleriniń jáne Ýdmýrtııadaǵy NovoIjevsk mıneraldy bulaqtarynyń sýlarymen birdeı. Beıresmı aqparatqa súıensek, qalaǵa kúnine 10 myńǵa tarta adam kelip-ketedi eken.

«Ishki týrızmdi damytý syrtqy týrızmmen qatar júrýi mańyzdy. Ol tek Buqa­lanyń syrtqy kórinisimen ǵana emes, el tarıhymen tanysýǵa, bilýge jol ashady. Muny qala halqynyń máde­nıeti men ekonomıkalyq damýyna aıtarlyqtaı oń áserin tıgizedi dep tolyq senimmen aıta alamyz. Sebebi qalany tamashalaý kezinde tasymaldaýshy taksı júrgizýshileri, saýda jasaýshylardyń, qonaqúı qyzmetine suranys artady. Qala týrızminiń damýy jańasha tynys alyp, damytý baǵytynda atqarylar sharýalar áli kóp», deıdi Túrkistan qalasynyń ákimi Nurbol Turashbekov.

Týrızm salasyndaǵy kadrlardy daıar­laý da joǵary deńgeıde damyp keledi. Mysaly, 2020 jyly ashyl­ǵan Halyq­aralyq týrızm jáne meı­mandostyq ýnı­versıtetinde 1 810 stýdent tálim alyp, biliktiligin shyń­daýda. Sondaı-aq qalada Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde 200-ge jýyq jáne Túrkistan joǵary kópsalaly, qolóner kolledjinde týrızm salasynda 100-ge tarta kadr daıarlaıdy. Byltyr nus­qaýshy-aýdarmashy kýrsy arqyly 32 gıd bilimin jetildirip, týrıstik-eks­­kýrsııalyq uıymdarda qyzmet kór­setip jatyr. Týrısterdi tartý, kásip­kerlikti damytý ǵana emes, mádenı mu­rany saqtap qalý maqsatynda qalada qolónershiler sheberhanasy bar keshen salynbaq. Qol­ónershiler qalashyǵynyń jalpy aýmaǵy – 9 myń sharshy metrge jýyq. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy shahardyń orta­lyǵynda ornalasatyn jańa qalashyqtyń jobasy erekshe. Aldaǵy ýaqytta óńirde qolónershilerge qoldaý kórsetý arqyly jumys oryndaryn ashý, týrızmdi damytý kózdelýde. Sondaı-aq 2023 jyly «Saýran», «Gaý­har-ana» jáne «Ordab­asy» vızıt-or­talyqtarynyń qurylysyn aıaqtaý jos­parlanyp otyr.

Túrkistan oblysy aýmaǵynda 1 754 tarıh jáne mádenıet eskertkishi, onyń ishinde 1 halyqaralyq mańyzy bar nysan, 31 respýblıkalyq mańyzy bar, 421 jergilikti mańyzy bar eskertkish bar. Sondaı-aq óńirde 225 ornalastyrý oryndary jáne 68 sanatorııalyq-kýrorttyq uıymdar jumys isteıdi. Buǵan qosa 4 erekshe qorǵalatyn tabıǵı obekt – IýNESKO bıosferalyq obek­tileriniń tizilimine engizilgen «Aq­sý-Jabaǵyly» jáne «Qarataý» qo­ryqtary, sondaı-aq «Saıram-О́gem» ulttyq tabıǵı parki jáne «Syrdarııa – Túrkistan» óńirlik tabıǵı parki or­nalasqan. О́tken jyly bir kúnde «Ázi­ret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine – 805 383, «Otyrar» memlekettik arheologııalyq qoryq-murajaıyna 420 064 adam kelgen. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tarǵa kelýshiler sany 74 970 adamǵa jetti.

Byltyr jalpy somasy 22,86 mlrd teńgege 19 týrıstik nysan salynyp, paı­dalanýǵa berildi. «Oty­rar» memlekettik arheologııalyq mýzeı-qory­ǵynyń dırek­tory Jangeldi Maha­shovtyń máli­metinshe, Arystan bab kesenesine jylyna 350 myńnan asa adam keledi eken.

«Osy kórsetkish 1 mıllıonǵa jetse, bizge servıstik qyzmet túrlerin kórsetetin qanshama jumys oryndary qajet bolady. Bul degenimiz – Arys­tan bab kesenesine bir kúnde 3 myń­nan asa adam kelse, olarǵa jatyn orynǵa, isher as pen sýsynǵa, kádesyı ónimderi men qolóner buıymdaryna suranys artady. Osyndaı suranys paıda bolǵan jerde qyzmet kórsetý salasynyń damýyna serpin beredi. Sonymen qatar Otyrar ólkesinde agrotýrızmdi, selfıtýrızmdi, balalar men jasóspirimder týrızmin, sý týrızmin, gastronomııalyq týrızmdi damytýǵa múmkindik mol. О́lkede osy atalǵan týrızm salalaryn damytýdy qol­ǵa alyp, memlekettik deńgeıde kóńil bólinse, úlken jetistikterge jeter edi», deıdi J.Mahashov.

Iá, zııarat týrızmi kóptegen musyl­man elde jaqsy damyǵan. Qajylyqqa ba­rýdyń ózi – zııarat týrızminiń bir túri. Musylman elderindegi zııarat týrızmi – memlekettiń jáne dinı basqarmalardyń tikeleı qamqorlyǵynda. Qazirgi tańda minájat etýdi damytý quraly retinde dinı týrızmge kóp kóńil bólinip jatyr. Bul oraıda teolog mamandar Túrkistan oblysy kóleminde zııarat etý oryndarynda ınternet jáne baılanys nashar, sheteldik týrıster keıde sol zııarat ornynan sýret, vıdeo, estelik, sálemdeme jol­daýǵa múmkindik tappaı jatatynyn aıtady. Zııarat, tarıhı-mádenı oryndardyń elektrondy nusqada gıd anyqtamasy jasalǵanyn qalaıtyndar da az emes. Atalǵan qurylǵy qazirgi tań­da tek Q.A.Iаsaýı jáne Arystan bab kesenelerinde ǵana qoljetimdi eken. Sondaı-aq kesene, qabir, kıeli oryn­­dar­daǵy shyraqshy, gıd qyzmeti ókil­deriniń biliktiligin, týrızm, zııarat máde­nıetin qalyptastyratyn semınarlar uıym­dastyrý arqyly sapany arttyrý qajet.

Zııarat etý maqsatynda óńirge kelý­shiler kóp, degenmen tamasha tabıǵat aıasynda demalýdy qalaıtyndar da az emes. Mysaly, tabıǵaty erekshe Tólebı aýdanynda týrızmdi damytý baǵytynda shańǵy bazasy, 4 emdik-saýyqtyrý orny, 71 demalys aımaǵy jumys isteýde. Aýdanǵa 34 552 demalý­shy kelip, jalpy 662 mln 416,0 myń teńgege qyzmet kórsetildi. Demalys oryndary negizinen jyl mezgilderine oraı, tynyǵýshylarǵa taýda tynyǵý, atta serýendeý, shańǵy tebý, syrǵanaý sekildi qyzmet túrlerin usynady. Taýdyń ásemdigin tamashalap, taza aýamen tynystap, shańǵy tebýdi qa­laı­tyndarǵa «Taý Samaly» demalys aımaǵynyń «Alataý» taý shańǵy bazasy qyzmet kórsetedi. Al demalyp qana qoımaı, densaýlyǵyn túzeıtinder «Birkólik» sanatorııasyna, saýmalmen emdelýshiler arnaıy «Dıhan taý» saýyqtyrý ortalyǵyna barady. Taý týrızmin damytý maqsatynda «Qasqasý týrıstik-rekreasııalyq kesheniniń» qu­rylysy júrgizilip jayr. Keshen iske qosylǵan kezde aýdan aýmaǵynan ekinshi Shymbulaq iske qosylady dep josparlanýda. Aıta ketelik, týrızm basqarmasynyń málimetinshe, 2019-2022 jyldary oblystyń týrıstik salasyna ınvestısııa 324 mlrd teńge bolǵan, onyń 78 mlrd teńgesi – memlekettik.

Túrkistan oblysy