Ult aınasy – «Qazaqstan»

Bıyl el turǵyndaryn kún saıyn je­del aqparatymen, baıypty baǵdar­la­ma­­larymen, tanymdyq ári qyzyqty ha­bar­la­rymen tánti etip kele jatqan súıikti arnamyzǵa 65 jyl tolyp otyr. Iá, 65 jyl dep aıtý aýyzǵa ońaı bolǵanymen, onyń júrip ótken jolyna tereń úńilseńiz, kóptegen jaıtqa qanyq bolasyz. Qazaq televızııasynyń irgetasy tym áride, keńes dáýirinde qalandy. 1957 jyly 29 maýsymda QazSSR Mınıstrler keńesiniń radıo júıesi men televızııa komıtetiniń qurý týraly qaýlysy qabyldanyp, dál sodan segiz aıdan keıin, 1958 jyly 8 naýryzda alǵash ret aq bas Alataýdyń etegindegi ásem shahardan qazaqtyń jalpaq dalasyna tikeleı habar taratyldy. Odan soń Qaraǵandy men О́skemende, 1959 jyly Jezqazǵanda, 1960 jyly Petropavlda oblystyq stýdııalar ashyl­dy. Budan keıin tizim Selınograd, Oral, Semeı, Pavlodar bolyp jalǵasyp kete bardy. Alǵashqy kúnnen osynda qyzmet istegen aǵa býynnyń jazǵan estelikterinde birinshi habar sol kezdegi Qazaqstandaǵy tyń ıgerý naýqanyna arnalyp, «Jańa qonystanýshylar» dep atalǵan. Sondaı-aq alǵashqy kezeńde qazaq efıri ǵarysh týraly zertteýlerge arnalǵan baǵdarlamalarǵa, ǵylym-bilimge basa mán beripti. Árıne, munyń barlyǵy biz úshin tarıh bolǵanymen, sol kezeń úshin sony jańalyq edi. Mamandar bar bolǵany úsh beınekameramen tikeleı efırde jumys istedi.

Efır tek tikeleı júredi. Sebebi ol kezde montaj, dybystyq árleý, kom­pıýterlik grafıka degen uǵym atymen joq. Onyń ústine jańa baǵytty meń­gergen maman da tapshy. Soǵan qara­mas­tan televızııa mamandary jan salyp qyzmet istedi. Qazaq televızııasynyń irgesin bekitip, onyń qalyptasýyna Qanapııa Mustafın men Sovet Masǵutov úlken úles qosty. Aıta keteıik, KSR Mınıstrler keńe­siniń janyndaǵy Ra­dıohabarlar jáne teledıdar jónindegi komıtetin 1957 jyl­dan táýelsizdik alǵanǵa deıin Qanapııa Mustafın, Qur­manbek Saǵyndyqov, Kenjebolat Shalabaev, Keńesbaı Úsebaev, Hamıt Hasenov, Kamal Smaıylov, Ǵadilbek Shalahmetov, Saǵat Áshimbaev sekildi biregeı tulǵalar basqardy. Olar­dyń bári de óz qoltańbasyn televızııa tarıhynda qaldyrdy.

Ár kezeńniń qıyndyǵy men qýanyshy qatar júretini anyq. Televızııa qashan­nan ujymdyq jumys. Efırge shyǵatyn árbir baǵdarlama men jeke avtordyń artynda kadrdan tys qanshama qyzmetker turady. Rejısser, teleoperatorlar, mon­taj mamany, grafıka mamany, jaryq qoıýshy, dybys rejısseri, tıtr ákimshisi, grımdeýshi, úılestirýshi. Mamandardyń tizbegin túgendep tere berseń, aýqymdy ujymdy ańǵarýǵa bolady. Biraq televızııa atalatyn sıntez ónerde bul mamandarsyz baıypty baǵdarlama, sapaly kontent jasaý múmkin emes. Qazir «Qazaqstan» arnasy kartına sapasy men aqparat taratý jedeldigi jóninen álemdegi «men» degen telearnalarmen ıyq tiresip qatar turady. Salaǵa qatysty álemdegi sońǵy jańalyqtar, tehnıka, televızııalyq apparattar men túrli formattardyń barlyǵyn qazirgi qazaq televızııasynan qınalmaı tabasyz.

Azattyq alǵannan keıin de ulttyq arnaǵa Sherhan Murtaza, Láılá Beke­tova, Áshirbek Kópishev, Erlan Saty­baldıev, Esetjan Qosýbaev, Ǵalym Dos­ken, Nurtileý Imanǵalıuly, Dáýren Ábdi­hamıtov, Janaı Omarov, Nurjan Muhamedjanova, Kemelbek Oıshybaev, Erlan Qarın syndy azamattar jetekshi­lik etti. Olardyń biri uzaq, biri qysqa merzimde tóraǵalyq etse de, arnada óz qol­tańbasyn aıshyqtady.

Ásirese toqsanynshy jyldardyń basynda «Qazaqstan» memlekettik tele­ra­dıo­habarlar kompanııasynyń tór­aǵa­lyǵyn­a naızaǵaı namysty Sherhan Murtaza­nyń kelýi telearna ujymynyń mereıin kóterip, onyń jumysyna jańa­sha serpin berdi. Sheraǵań teledıdarǵa ulttyq rýh alyp keldi, ulttyq tanymda­ǵy baǵdar­la­malardy efırge shyǵardy. Kóziqaraqty qaýym áli kúnge tamsanyp aıtatyn «Sharaına», «Tańsholpan», «Shańqaı tús», «Balbóbek», «Taıbýryl» sekildi habarlar qanat qaqty. Keńesten muraǵa qalǵan «radıo taratý men televızııa memlekettik komıteti» taratylyp, ornyna «Qazaqstan» teleradıo­kom­panııasy quryldy. Sheraǵanyń ózi «Ult jáne sana» baǵdarlamasyn júr­gizip, táýelsizdik jolynda basyn báı­gege tik­ken Alash arystarynyń eńbegin úlgi etti. Sherhan aǵamyz tóraǵalyq qyz­­mette eki jyldaı ǵana otyrsa da, az ýaqyt ishinde televızııanyń ǵana emes, onyń qyzmetkerleriniń de áleýmettik má­selesin sheshýge kúsh saldy. Almatyda televızııa mamandaryna arnap toǵyz qabatty úı saldyrýǵa muryndyq boldy. Bul televızııa tarıhynda buryn bolmaǵan oqıǵa edi. Qysqasy, qara qyldy qaq jarǵan qaıratker ult rýhanııatynyń oıanýyna qaltqysyz qyzmet etti.

2011 jyly korporasııa tarıhynda eń eleýli oqıǵa boldy. «Qazaqstan» tele­arnasy 100 paıyz qazaq tilinde habar taratýǵa kóshti. Bul kezde basqarma tór­aıymy bilikti medıamenedjer Nurjan Muhamedjanova bolatyn. Ol arna­nyń taza qazaq tilinde habar taratýǵa kóshýine baılanysty baǵdarlamalar kestesin túbegeıli ózgertip, efır ýaqy­tyn qazaqtildi ónimdermen toltyrý baǵy­tynda kóp ter tókti. 2012 jyly kú­zinde «Qazaqstan» RTRK AQ quramyna kiretin birneshe aqparat quraly Esildiń sol jaǵalaýyndaǵy ákimshilik ortalyqqa kóshti. Bul bir úlken kósh edi. О́ıtkeni «Qazaqstan» korporasııasy ǵana emes, otandyq negizgi telearnalar men radıo­lar «Qazmedıa» ortalyǵyna shoǵyrlandy. Zamanaýı talaptardyń barlyǵy eske­rilgen alyp ǵımaratta televızııanyń jańa dáýiri bastaldy.

Ulttyq arnany Erlan Qarın basqar­ǵan jyldary da aýqymdy sharýalar atqa­ryldy. Eki maýsym boıy ulttyq ónerdi dáripteıtin «Men qazaqpyn» jobasy júr­gizildi. Bul jobanyń maqsaty dástúrli án men kúıdi nasıhattaý edi. Buǵan Moń­ǵolııa, Qytaı, О́zbekstan sekildi kórshi memleketterdegi qandastarymyz da qaty­syp, baıqaýdyń básin halyqaralyq deń­geıge jetkizdi. Odan keıin Iran, Qytaı, Mońǵolııa elderi sekildi atamekennen alystaǵy qandastarymyzdyń búgini «Qazaqtar» fılmine ózek boldy. Sondaı-aq túrki elderin biriktirgen «Silk Way Star» jobasy jaryq kórdi. Alash ardaqtylary týraly tarıhı teleserıaldar túsirý isi alǵa basty. Buǵan sózimizdiń dáleli retinde kórermen jyly qabyldaǵan «Tar zaman» telehıkaıasyn aıtar edik. Sonymen qatar ulttyń tarıhı jadyn jańǵyrtýda «Orbulaq shaıqasy», «Keıki mergen» sekildi se­rıaldar usynyldy. Bul da táýelsizdik­tiń otyz jylynda telesalada júzege asqan iri sharýalardyń bir parasy edi.

Qazir «Qazaqstan» ulttyq telearnasyn medıa salasynyń bilikti mamany Lázzat Tanysbaı basqarady. Búginde arnada tikeleı efırlerge basymdyq berilip, aqparattyq, qoǵamdyq-saıası baǵ­darlamalar kóbeıdi. Jańalyqtar kúni­ne ­5 ret shyǵa bastady. Sondaı-aq jańalyq­tar qyzmeti eldegi mańyzdy naý­qan­dar men oqys oqıǵalar kezinde saǵat saıyn efır berip, shuǵyl toptamalar shyǵarý­dy ádetke aınaldyrdy. 2019 jyly kún sa­ıyn tikeleı efırge shyǵatyn qoǵamdyq-saıası talqy baǵytynda «Ashyq alań» tok-shoýy ashyldy. Habardyń basty ereksheligi – ınteraktıv, ıaǵnı kórer­men telefony bar, saıt bar, zamanaýı kommýnıkasııa quraldarynyń barlyq túrimen baılanysqa shyǵyp, stýdııadaǵy talqyǵa, pikirtalasqa emin-erkin aralasa alady. Sonymen birge telearna elimizdegi mańyzdy saıası oqıǵalar kezinde 16 saǵat boıy tikeleı efırde kórsetilgen telemarafondar jasaýdy qolǵa aldy. Joba elimizdegi iri telearnalar efırinde jáne áleýmettik jelilerde de tikeleı efır­de kórsetildi. Al mınıstrlerdiń kórer­menmen tikeleı tildesýine arnalǵan «Jedel jeli» habary da naryqtaǵy úlken jańa­lyqtyń biri sanaldy.

Elimizdi ǵana emes, tutas álemdi ábi­gerge salǵan COVID-19 pandemııasy ke­zinde bir júıege túsken ádepki baǵdar­lamalar kestesi jedel ózgertilip, jańa qaterden saqtaný sharalaryn halyqqa keńinen túsindirý jumystary qolǵa alyndy. Sol kezde medısınalyq baǵyttaǵy «Teledáriger» baǵdarlamasy shyǵyp, onda bilikti dárigerler koronavırýstan saqtaný, juqtyrǵan jaǵdaıda ne isteý qajettigin tikeleı efırde túsindirdi.

Korporasııa quramynan jańa mádenı baǵyttaǵy «Abai TV» telearnasynyń ashy­lýy da sol qıyn kezeńmen tuspa-tus keldi. Bul kezeńde ulttyq arnada zaman talabyna saı jobalar – «Júzden júı­rik» zııatkerlik habary, «Qazaqstan daýy­sy», «1001 tún» jobalary efırge shyq­ty. Ulttyq qundylyqtar, salt-dástúrdi nasıhattaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Osy baǵytta «Kúmis kómeı», «Kúı ke­rýen», «Gaýhartas» habarlary jaryq kórip, jalǵasyp keledi. Jastar úlgi alýǵa tıis aǵa býynnyń ómir jolyn kórsetýge arnalǵan «Biregeı», «Zınhar» sııaqty habarlardy kórermen jyly qabyldady. Bul kezeńde tarıhı baǵyttaǵy telehıkaıalar óndirisine erekshe den qoıylyp, «Ahmet. Ult ustazy», «Mirjaqyp. Oıan qazaq» telehıkaıalary kórermenge jol tart­ty. Odan bólek, Abaı, Ál-Farabı, Domalaq ana, Dına Nurpeıisova, Maǵjan Jumabaev, Muqaǵalı Maqataev, Álkeı Marǵulan, Qanysh Sátbaev, Jumabek Táshenev sııaqty tulǵalardyń ǵumyr jolyn dáripteýge arnalǵan serıaldar túsirildi. Ásirese zamanaýı baǵyttaǵy telehıkaıalar otandyq medıanaryqty dúr silkindirdi. О́ıtkeni olardyń reıtıng­tik kórsetkishi naryqta kórsetiletin shetel­dik serıaldardan asyp tústi. Ult­tyq telearnasy birtindep «TNS Central Asia» zertteýlerinde respýblıkalyq arnalar arasynda aldyńǵy bestikke kóterildi.

Korporasııanyń telebaǵdarlamalar óndirisinen bólek, osy kezeńde atqarǵan aýqymdy isteriniń biri «Altyn qordy» sıfr­landyrý jumysy boldy. Qordaǵy 100 myńǵa jýyq aýdıotaspa tolyqtaı jáne 26 myń beınetaspa qundylyǵyna qa­raı iriktelip, sıfrlandyryldy. «Altyn qorǵa» baılanysty keshendi jumys­tardyń jalǵasy retinde altynqor.com saıty iske qosyldy. Qazirgi ýaqytta «Altyn qor» materıaldaryn tek el turǵyndary emes, shetelden de izdep kóredi.

Ulttyq arnanyń quramynda úlken júk arqalap otyrǵan Balapan men Qazsport telearnasynda erekshe aıtýǵa bolady. Búginde atalǵan eki arnanyń atqaryp otyrǵan qyzmeti óte zor.

Tujyrymdap aıtqanda, «Qazaqstan» ulttyq telearnasy 65 jyldan asa ýaqyt boıy ózindik dástúri qalyptasqan úlken mektep qana emes, ultymyzdyń aınasy atanǵan biregeı medıaqurylymǵa aınaldy.