Qoǵamtaný ilimin zerttegen ǵalymnyń ataq-dańqy Ibn Sına, Ál-Farabı, basqa da Islam oqymystylarynyń dárejesinen bir mysqal da kem emes. Degenmen búgingi tańda Ibn Haldýnnyń ómir jolyn, eńbekterin kópshilik áli tolyq tanyp-bilmeıdi. Ǵalymnyń artynda qaldyrǵan mol ǵylymı murasy osy kúnge deıin Shyǵyspen birge Eýropa oıshyldarynyń arasynda zerttelip, zerdelenip keledi.
Ibn Haldýnnyń shyn aty – Abý Zeıd Abdýrahman ıbn Mýhammad ál Hadramı. Tarıhshy 1332 jyly Týnıs elinde dúnıege kelgen. Ákesi kezinde memlekettiń saıası qyzmetinde eńbek etken. Keıin mansabyn tastap, aǵartýshylyqpen aınalysqan. Ibn Haldýn aldymen ákesiniń qolynda bilim alady, sodan soń Týnıstegi Zaıtýnııa bilim ordasynda oqıdy. Fılosoftyń ómir súrgen ýaqyty Islam áleminde óte aýyr kezeńderge tuspa-tus keldi. Arab dalasyndaǵy biraz qala Shyǵystan kelgen bıleýshi Ámir Temir áskeriniń oırandaýymen kúlge oranyp jatsa, eýropalyqtar da qarap jatpaı, soltústik Afrıkaǵa alǵashqy ekonomıkalyq eskpansııasyn júrgize bastaıdy. Júzdegen jyl boıy musylmandar bılik qurǵan Andalýsııa – Ispanııa jeri qaıtadan hrıstıandardyń qolyna ótedi. Budan bólek musylman memleketteriniń arasyndaǵy bılik úshin ózara talas-tartys ta eldiń saıası ómirindegi jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyra tústi. Sonymen birge búkil atyrapty jaılaǵan oba aýrýy qanshama jyl boıy dinge, násilge qaramastan, Eýropa men musylman halyqtaryn qynadaı qyryp jatty.
Islam órkenıetiniń osylaısha kúni batyp bara jatqanyn kórý ǵalymnyń júregine ońaı tımedi. Nelikten órkenıetter bıiktep, tómendeıdi? Ne sebepti sol mádenıetti qalyptastyrǵan halyqty basqalar kelip almastyrady degen saýaldyń tóńireginde oı qozǵatyp, óziniń áıgili «Ál-Mýqaddıma» eńbegin jazyp shyǵady. Tarıhshynyń paıymynsha, memleketter de adam sekildi ómir súredi: táı-táı basyp alǵashqy qadamyn jasaıdy, sosyn ósip-órkendeıdi, naǵyz bolyp-tolysqan kemerine jetedi. Keıin qartaıyp, shaý tartady. Osy úderis bastan-aıaq júrgenshe birneshe urpaq almasady. Bıik mádenıet pen órkenıet týdyrǵan mamyrajaı zaman, qısapsyz baılyq pen raqat ómir – memleket ǵumyrynyń aıaqtala bastaǵanynyń belgisi, ıakı quldyraýdyń basy. Máselen, kez kelgen ımperııany quratyn ash-jalańash, dalada ómir súrgen túzdiń qarapaıym adamdary. Ashqursaq olardyń boıynda qaınaǵan kúsh, kózderinde laýlaǵan ot bolady. О́zderiniń armandaǵan memleketiniń saıası júıesine qol jetkizý úshin jáne keler urpaǵynyń qamyna bola barlyq nársege qurban bolýǵa daıyn turady. Tipti ómirin qııýdan da qoryqpaıdy. Alaıda ýaqyt óte kele belgili bir dárejede baılyq pen baqytqa kenelgen sol halyqtyń urpaǵy jalqaýlanyp, ata-babalary sekildi jarqyn keleshek úshin bastaryn báıgege tigýden jasqanatyn bolady. Esesine aqsha men bos ýaqyt mundaı qoǵamdy rýhanı jaǵynan azdyryp-tozdyra bastaıdy. Ábden toıynyp, semirgendiktiń saldarynan tipti soǵysýǵa da, ózderin qorǵaýǵa da shamalary kelmeı qalady. Mine, osyndaı sátte olardan kúshtirek, áldirek, raqat ómirge jan-tánimen umtylǵan basqa urpaq nemese ult saıası júıeni kúıretedi. Osylaısha, ımperııanyń ǵumyry támamdalyp, órteńge shyqqan jas óskindeı jańa memleket ósip shyǵady.
Sonymen birge Ibn Haldýn bıleýshiler, ámirler týraly da kóp nárse aıtady. Onyń oıynsha bılikke mastanǵan, ataq-dańqa kómilgen, qazynaǵa malynǵan bıleýshi memleketti qurdymǵa súıreıdi. Bir ǵajaby, Ibn Haldýn óziniń eńbegin syrttaı baqylaýshy retinde jazbaǵan. Ol óziniń ǵylymı tujyrymdalamaryn naqty óziniń ómirindegi tájirıbeden ótkizip baryp bekitken. Tarıhshynyń ómir jolyna úńilsek, Marokko sultanatynda joǵary laýazymdy qyzmet atqarǵan, Andalýsııa ámirlikterinde elshi bolyp jumys istegen, odan Kaır qalasynda Mysyr patshasy Seıfýddın Barquqtyń ámirimen qazy bolǵan. Tarıhı derekter boıynsha 1400 jyly Ibn Haldýn jer qaıysqan qolymen jarty álemdi jaýlap alǵan Ámir Temirmen Damaskide jolyǵyp, ámirshi odan soltústik Afrıka aımaǵy jaıynda jan-jaqty baıandap berýin talap etipti.
ShYMKENT
