Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Neke jáne otbasy» zańynyń 124-babyna súıensek, eger ata-anasy balasyn kámelet jasqa jetkenshe asyrap baǵa almasa onda alıment tóleýge mindetti. Balalarynan bas tartyp, sot sheshimimen alıment tóleýge mindettelgen analar jetip artylady. Tipti alıment tóleý týraly mindettelgenimen ony oryndaı almaı sot oryndaýshylaryn sandaltyp júrgenderi de jeterlik
Osy suraqtarǵa jaýap tabý maqsatynda biraz mekemelerge suraý salyp kórdik. Alaıda jalǵyzilikti ákelerdiń statıstıkasy bólek júrgizilmeıdi, osyndaı analarmen birge bir sanatta bútin emes otbasy bolyp sanalady eken. Aıryqsha statýsy da joq.
Jalǵyzilikti áke degen sanat qoǵamda eskerile bermeıtini osydan-aq belgili boldy. Eshbir zańda «jalǵyzilikti áke» degen uǵym joq. Demek, olarǵa jeńildik qarastyrylmaı ma?
Belgili zańger Nura Tynysqyzynyń aıtýynsha, jalǵyzilikti ákeler baspanasyz bolsa, tolyq emes otbasy retinde jergilikti atqarýshy organnyń úı kezegine tura alady; otbasylarǵa 44 myńnan 100 myń teńgege deıin járdemaqy tólenedi; aılyq tabysy kedeılik sheginen az bolsa, ataýly áleýmettik kómek kórsetiledi; balasy jarymjan bolsa, múgedekti kútkeni úshin tólenetin járdemaqy bar.
– Biraq tek jalǵyzilikti ákelerge ǵana emes, osyndaı sanattarǵa engizilgen adamdardyń barlyǵyna tólenetin tólemdermen birdeı. Jalǵyzilikti áke degen jeke sanat ta, olarǵa ǵana arnalǵan jeńildik te joq, – dep túsindirdi zańger.
Alaıda materıaldyq-turmystyq qundylyqtarmen qosa, balalaryn jalǵyz tárbıelep otyrǵan ákelerdiń basqa da muń-zary jeterlik.
Psıholog Dına Baımakısheva taǵdyrdyń bul taýqymeti analarǵa qaraǵanda ákelerge áldeqaıda aýyr soǵatynyn aıtady.
– Er adam úı sharýasyn da, óz jumysyn da isteýge májbúr. Ejelden túzdiń adamy sanalatyn erkek kindiktige bul ońaı emes. Úı sharýasyn meńgerýmen qatar, ýaqytyn utymdy paıdalanýdy úırenýi kerek. Sondyqtan olar balaǵa tıisinshe kóńil bóle almaıdy. О́zim jumys isteıtin gýmanıtarlyq-tehnıkalyq kolledjde ákesi ǵana tárbıelep otyrǵan balalar jeterlik. Baıqaǵanym, olardyń barlyǵy da ana jylýyn izdeıdi. Olardyń ákeleri shetinen eńbekqor, balalaryn eshkimnen kem qylmaýǵa tyrysady. Jaqsy tárbıe bergen, degenmen ananyń meıirimine bóleý qıyn, deıdi psıholog.
Qazir qoǵamda jalǵyzilikti ákeler kóp. Qaı-qaısysyn áńgimege tartsaq ta muń-zary ortaq. Bir ǵana Marhabaı Orazbaevtyń basyndaǵy jaǵdaıdyń sońy nege ulasqanyna qarap túńilgendeı boldyq....
«Bes balany tastap ketedi degen oıymda joq edi. Gaz qoıdyra almaı otyrmyn. Úıdiń qujaty sonyń atynda edi. 2013 jyly ákem óldi dep ketken edi. Sodan beri joq», deıdi Marhabaı Orazbaev.
On eki jyl otasqan jary joldasyn bir-aq kúnde tastap kete barǵan. Qyryq jastaǵy áıel týǵan balalaryna da qaıyrylmaı ǵaıyp bolypty. Marhabaı Orazbaev alty balany baýyryna basyp, bir jyldaı ómir súrip kórgen. Alaıda úlkeni múgedek bolǵandyqtan, amalsyzdan Esik qalasyndaǵy arnaıy ınternatqa tapsyrǵan. Kóp uzamaı qalǵan 5 búldirshindi de jergilikti ákimdik Talǵar qalasyndaǵy Tuıaq Esqojına basqaratyn balalar úıine tapsyrypty.
Endi alıment jaıyna eppen oıysyp kórsek. Alıment tólemeı júrgen ákelerdi estisek, búginde alıment tólemeı isti bolǵan áıelder jóninde de derekter kezdese bastady. Máselen, 2021 jyly Qostanaıda alıment tólegisi kelmegen áıel alty aıǵa abaqtyǵa qamaldy. Áıeldiń kámelet jasqa tolmaǵan balalaryna bereshegi 3 mıllıon teńgeden asqan. Ol 2018 jyldan beri alıment tólemegen. Osyǵan deıin sot úkimimen áıel birneshe ret ákimshilik jáne qylmystyq jazaǵa tartylǵan. Tipti, shartty túrde bir jylǵa bas bostandyǵynan da shektelgen. Biraq esh nátıje shyqpaǵan soń, sot oryndaýshylary jazanyń qatań túrin qoldanypty.
Jeke sot oryndaýshylary óńirlik palatasynyń basshysy Nesibeli Básenova: «Bas bostandyǵynan aıyrylǵanymen, onyń qaryzy joıylmaıdy. Eger sot oryndaýshy jumysqa turǵyzatyn bolsa, oryndaý paraǵyn sonda jiberip, alty aı merzim kútemiz. Túsken, tólegen qarjy balasyna beriledi. Shyqqannan keıin alty aıdyń alımentin taǵy da eseptep qosyp beremiz. Qomaqty qarjy bolaıyn dep tur. Eki balany ákesi ósirip jatyr», dedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Neke jáne otbasy» zańynyń 124-babyna súıensek, eger ata-anasy balasyn kámelet jasqa jetkenshe asyrap baǵa almasa, onda alıment tóleýge mindetti. Balalarynan bas tartyp, sot sheshimimen alıment tóleýge mindettelgen analar jetip artylady. Tipti, alıment tóleý mindettelgenimen, ony oryndaı almaı sot oryndaýshylaryn sandaltyp júrgenderi de jeterlik. Mundaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 522-baby, ıaǵnı sot oryndaýshysynyń zańdy qyzmetine kedergi jasaý, 524-baby sot jáne basqa organdardyń (laýazymdy tulǵalardyń) qaýlylaryn oryndamaý jáne 525-baby sot oryndaýshysynyń talabyn oryndamaý, 528-baby sot qaýlylaryn oryndaýda sot oryndaýshysyna kedergi jasaý boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa bolatyny týraly eskertpe alǵandar da kóp kórinedi. Alaıda eskertpe alyp, esi kirgenderdiń qatary kemip otyrǵan joq. Tipti, zańdy kúshine engen sot sheshimin jáne basqa sot aktilerin qasaqana oryndamaý jaǵdaıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń 362-baby boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyny týraly eskertilse de elemeıtinder de bar. Sóıtip alıment tóleýden qashyp júrgen ákelerden endi áıelder de qalyspaıtyn sııaqty.
Qoǵam belsendisi Beısen Ahmet: «jalǵyzilikti er adamdar bastaryn biriktirip, túrli túıtkilderdi birlesip sheshýge septesetin, másele kóteretin, óz qıyndyqtaryna qoǵam nazaryn aýdartatyn bir qoǵam kerek», deıdi.
– Er adamdar ózgelerden járdem suraýǵa arlanady. Kópshiligi ózderine tıesili kómekten de beıhabar, al surap bilýge namystary jibermeıdi. Onyń ústine ishki kúızelis bar. Sondyqtan olarǵa zańgerlik, psıhologııalyq, moraldyq, materıaldyq kómek kórsetetin krızıstik ortalyq, ákeler mektebi sııaqty bir uıym kerek-aq. Al ázirge jalǵyzdyqty serik etken adamzattyń kúshti bóligine óz qazanynda ózi qaınap, qalaı da bolsa urpaǵyna laıyqty tárbıe berýge tyrysyp baǵýdan basqa amal joq, – deıdi Beısen Ahmet.
