Tuz sasysa, ne sebemiz? Aýyldar mańyndaǵy ekojúıe buzylyp jatyr

Aýyldar aınalasyndaǵy jerler tuzdanyp, shańy betine shyǵyp jatyr. Keıbir jerlerde túliktiń tisine iliner­lik shóp joq. О́zge óńirlerdi qaıdam, sońǵy 40 jylda Pavlodar oblysynyń aýmaǵyn­da jaıylymdyq jerlerdi tyńaıtý, kópjyldyq shóp otyrǵyzý umytylyp, jeke aýlalarda mal ustaıtyndar tyǵyryqqa tirelip otyr.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, jaıylym­dyq jerler ár bes jyl saıyn tyńaıyp, oǵan kópjyldyq shóp otyrǵyzylýy kerek. Biraq jerdi jańartý degen másele tú­gili, oǵan qarjy salý, mal óristerin keńeı­tý búginde úlken máselege aınalyp ketken.

Jergilikti aýylsharýashylyq arda­ger­leri men agrarlyq sala ǵalym­dary sońǵy jyldary Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligine, Úkimet basshysyna aýyldyq aýmaqtardy damytý, mal ósiretin jeke aýlalarǵa kómek kórsetý máseleleri boıynsha óz usy­nystaryn talaı ret aıtty. Alaıda olardy tyńdaıtyn qulaq joq.

Jýyqta óńirdegi aýyl sharýashylyǵy sala­synyń ardageri Moıyljan Qanaev, óńirlik ardagerler keńesiniń tóraǵasy Rymtaı Shókeev, óńirlik aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy ardagerleri keńe­siniń tóraǵasy Iýrıı Dýbovıskıı, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń dok­tory, professor Qudaıbergen Qana­pııanov, sala ardageri, óńirlik qoǵamdyq keńes múshesi Vladımır Levchenko óz usynystaryn tııanaqtap jazyp, Astanadaǵy Úkimet úıine jiberdi.

Q.Qanapııanovtyń máli­metinshe, sońǵy 30 jylda elimizdiń soltústik aımaǵyndaǵy egistik jerlerdiń ónimdiligi 40 paıyzǵa tómendegen. Jaıylym men sha­byndyqtyń da tozýy beleń alyp barady. Qazirgi ýaqytta óristerdiń topyraǵy tuzdanyp, jer qabaty ábden tozǵan. Ony agrotehnologııalyq talaptarǵa sáıkes óńdep, eski shópterdiń tamyryn qyrqý úshin topyraq qabatyn aýdarý, kópjyldyq shóp egý úrdisi múlde júrgizilmeıdi. Keńes dáýirinen beri kópjyl­dyq shópterdiń egis alqaby jańartylmaýy sebepti, jeke aýlada mal ustaıtyn azamattar men usaq sharýashylyqtar tyǵyryqqa tirelýde. Al búginde elimiz boıynsha tórt túliktiń basym bóligi jeke aýlada ustalyp, sáıkesinshe, mal ónimderiniń 70 paıyzy da sonda óndiriletini málim.

«Azattyqqa qolymyz jetken jyldan beri qaraı aýyldaǵy aǵa­­ıyn­­nyń jaǵdaıyna eshkim mán ber­mepti. Aza­mattardyń mańdaı terimen óndi­ril­gen et jáne sút ónimderi arzan baǵa­men satyp alynyp jatqa­nyna ishimiz ý­daı ashıdy. Al iri sharýashy­lyq­­tar­dan naryqtaǵy baǵamen qabyl­­da­na­dy. Bul aýyl sharýashylyǵy sala­syn­daǵy zań­dylyqtarǵa – №1 jáne №2 dıf­­­fe­­rensııalyq rentaǵa qaıshy. Jaǵym­syz faktorlar aýyl turǵyn­dary­nyń ál-aýqatynyń tómendeýine ákelip soqtyrýda. Keıbir astyqty aýdandarda jaıylym tapshyly­ǵy qoldan týyndaǵan. Sebebi aınaladaǵy jerlerdiń barlyǵyn úlken sharýashylyqtar men latıfýndıs­ter alyp qoıǵan. Sonyń saldarynan aýyldaǵy jurttyń 30 paıyzy búginde mal ustaýdan bas tartyp otyr. Mine, sizge naqty sıfr­lar. Aýyldardy ju­mys­syzdyq jaılap, jastarymyzdyń aýyl­dan bezip jatqany osy­nyń saldary emeı nemene? Tarıhı derekterge súıensek, ótken ǵasyrdyń basyn­daǵy ujymdastyrý kezeńi­ne deıin elimizde 40 mıllıon mal bolǵan eken. Ár turǵynǵa shaqqanda 2,5 bas sıyrdan kelgen. Ata-babamyzdyń kásibi qaıta ońalmaı, aýyldardy gúldendirý týraly áńgime qozǵaýdyń ózi oıǵa syımaıtyndaı», deıdi ǵalym.

Ardagerler jaǵdaıdy túpki­likti ózgertýge memlekettiń áleýe­ti jetkilikti ekenin alǵa tartyp, tek qoldaý sharalary júıeli jal­ǵasyn tapsa bolǵany deıdi. Úki­met bul baǵytqa arnalǵan tutas baǵ­dar­lama qarastyryp, egis­tik pen jaıy­lymdyq jer­lerdi tyńaıtýdyń keshendi tujyrymdamasyn ázirleýi kerek. Mysal úshin, Pavlodar oblysyndaǵy jer­lerdiń bonıtet baly ártúrli. Ol Ertis aýdanynda – 33, Jelezınde – 28, Shar­baqtyda – 16, Aqqýly, Maı aýdanda­rynda – nebári 10,2 ǵana. Sondyqtan ár aımaq­tyń topy­raq qunarlylyǵyn esepke alýmen jańartý jobalary túzilýge tıis. 

«Árkim óz jeke basynyń paıdasyn oılaıtyn zamanǵa tap boldyq. Jer astyn­daǵy tuz topyraq qabatynyń beti­ne shyǵyp ketse, ol aımaqtyń eko­lo­gııasyna úlken apat ákeletinin bil­gen abzal. Oblystyń biraz jerin arnaıy aralap júrip baıqaǵanymyz, kóptegen aýyl­dyń mańy tap-taqyr, aq sortańǵa aınalǵan. Bul bara-bara keń aýqymdy máselege ulasady. Sol kezde onyń sheshimin tabý qıynǵa soǵatynyn eskert­kimiz keledi. Problemany mınıstrlik­ke jetkizip aıtatyn azamattar qal­m­aı bara jatqany qynjyltady. Aýyl turǵyndary mal jaıatyn óris joq deıdi. Al dál janynda myńdaǵan gektar jer ustap, egin egip otyrǵandar jyldan-jylǵa jerdiń bonıteti qashyp bara jatyr dep muńaıady. Astyq ósirýshiler de búginde qanaǵatty umytqan. Jerdi tyńaıtý degen máseleni jyly jaýyp qoıdy», deıdi aqsaqal Moıyljan Qanaev.

Túıindeı kelgende, ardagerler men ǵalymdar jarty ǵasyrǵa jýyq jı­naq­talǵan máse­lelerdi sheshý úshin tómen­degideı usy­nystardy qolǵa alý kerek dep esepteıdi.

Birinshiden, mal sharýashylyǵy eginshilikpen salystyrǵanda 2,5 ese artyq ónim beretinin eskersek, ata-babalarymyzdan qalǵan atalǵan baǵytty damytýǵa basymdyq bergen jón.

Ekinshiden, topyraqtyń qunar­ly­lyǵyn arttyryp, daqyl­dardyń ónimdi­ligin jaqsartý úshin aýyspaly egis máselesin nazarda ustaý. Kópjyl­dyq shópter alqaby júıeli túrde jańarty­lyp otyrylýy kerek.

Úshinshiden, jer ıeleri men aýyldyq okrýgterdiń ákimderi jyl saıyn shabyn­dyqtar men jaıylymdardy jańartýdyń jaýapkershiligin ıelenýi kerek.

Tórtinshiden, kópjyldyq shópke su­ra­nystyń joǵary ekenin eskere otyryp, olardy ósirý, kóbeıtý jáne taratý jó­nin­degi ortalyqtardy ómirsheń etý mańyzdy.

Besinshiden, aýyl sharýa­shylyǵy salasyndaǵy zańdy­lyqtarǵa – №1 jáne №2 dıfferensııaly rentaǵa kóńil bólý, ıaǵnı shalǵaı aýmaqtarda orna­lasqan aýyldardyń halqyn sapaly ónim óndirýge yntalandyrý qajet. Bul úshin:

- aýyldaǵy aǵaıyndy qoldaý úshin jalpy sany 50 bastan kem emes sútti sıyr­lary bar ár aýyl­da sút qabyldaıtyn beketter ashý kerek. Onda sútti tazalaý, sal­qyndatý, saqtaý sharalary saqtalsa, ónimniń sapasy artyp, joǵary baǵaǵa satylady;

- sút jınaý jáne qaıta óń­deý kásip­oryndaryna jetkizýge deıingi kólik shyǵyndaryn sýbsıdııalaý;

- bul iske qatysýshylardy neǵurlym kóbirek tartý jáne aýyldyqtardyń óz sút ónimin kóbirek satýy úshin, jer resýrstaryn rasıonaldy paıdalaný jáne qomaqty kólik shyǵyndarynan qutylý úshin aýyldarda sútti alǵashqy óńdeıtin pýnktter ashý. Iаǵnı ónimniń aýyldan daıyn kúıinde naryqqa jol tartýyn uıymdastyrý;

- eldi mekenderdiń aınalasynda jalpy qoldanysqa negizdelgen jerlerdi arttyrý;

- aýyl adamdary jeke aýlalarynda ustaıtyn malyn tıimdi baǵada ári alypsatarlar­dyń qatysýynsyz saýdalaýyna jaǵdaı týdyrý. Bul úshin ár aýdanda memlekettik-jekemenshik nysanyndaǵy maldy qabyldaý jáne soıý, etti alǵashqy qaıta óńdeý pýnktteri ashylsa qup.

Altynshydan, belgili aı­maqtyń ta­bı­ǵaty men aýa raıyna beıimdelgen asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytqan jón.

Jetinshiden, aýyldaǵy jurt­tyń ómirin jaılyraq ete túsý úshin ishindegi otyn qory bir aptaǵa jetetin jartylaı avtomatty pesh qazandyqtarynyń turaqt­y óndirisin jolǵa qoıý kerek. Aýyldan jurt­tyń japa-tarmaǵaı kóshýiniń bir sebebi – aýyldyqtar jylýdyń bir shar­shy metri úshin qalalyqtarmen salys­tyrǵanda 4-5 ese artyq tóleıdi. Kómir baǵasy jyldan-jylǵa qymbattap barady. Sondyqtan da aýylda kún batareıasy men jel qondyrǵysy arqyly jaryq máselesin sheshýdi qolǵa alý kerek. Jylý úshin elektr qýatyna túngi tarıftiń engizilýi mańyzdy.

«Bul usynystarymyzdy Pavlodar oblysynda qanatqaqty joba retinde ómirsheń etip kórý­ge keńes beremiz. Bizdiń esebimiz­she, bul baǵyttar 2-3 jyl ishin­de jumyssyzdyq máselesin, azyq-túlik qaýipsizdigi, bos jatqan tabıǵı aýmaqtardy ıgerý má­selelerin túpkilikti sheshedi. Jerasty qazba baılyqtary kele­shekte taýsylatyny anyq. Al Jer-anamyzdyń bizdiń enshi­mizge buıyrtyp otyrǵan jer ústin­degi qazynasyn ornymen paı­dalansaq, el halqyn azyq-túlik tapshylyǵynan qutqarady. Bul usynystardyń shynaıy ómirdegi boljamdy aqıqattyǵy naryqtyq ekonomıkanyń prınsıpterine negizdelgen, al onyń zańdylyǵyna súıensek, naryqta kim arzan ári sapaly taýar usynsa, sol utady. Sáıkesinshe, Qazaqstandaǵy azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi oń sheshimin tabady», dep sanaıdy usynys ıeleri.

Iýrıı Dýbovıskııdiń pikirin­she, mundaı artyqshy­lyqtar qala turǵyn­darynyń aýylǵa baryp, mal sharýashy­lyǵymen aınalysýyna túrtki bolmaq. Máseleni sheshýdi aldymen búginde arnaıy tizimge alynǵan óńirdegi  8,2 mln gektar jaıylymdardan bastaý kerek. Pavlodar oblysy boıynsha ákimdikterge qaraıtyn 501 myń gektar jerdiń tozy­ǵy jetip, mal jaıýǵa jaramaı qal­ǵan. Olar­dyń eń kóbi Ertis, Sharbaqty, Aqqý­ly, Pav­lodar, Maı aýdandarynda jáne Ekibastuzdyń aýyldyq aımaǵynda ornalasqan. Byltyr óńir boıynsha 1300 gektar jerge kópjyldyq shóp otyrǵyzý qarastyrylǵan eken. О́kinishke qaraı, jaýapty mekemeler ol boıynsha tıisti tenderdi ótkize almaǵan.

О́ńirdegi egis tanaptarynyń, jaıy­lym men shabyndyqtardyń ekolo­gııa­­lyq teńgerimi buzylyp, topy­raqtyń tuzdanýyna soq­tyrýy aýylsharýa­shylyq salasyna jaýapty basqar­manyń máselege múlde mán bermeı otyr­ǵa­nynyń kórinisi bolýy ábden múmkin. Bul basqarmada sońǵy 12 jylda 10 bas­shy aýysyp úlgeripti. Al oblys ákimi­­niń bul salaǵa jaýapty orynbasary laýa­zymyndaǵylar atalǵan kezeń ishinde bes-altaýy oryn­­taǵyn sýyt­ty. Mundaı nem­qu­raı­dy­lyq pen jaýap­syzdyq óńirdegi aýyl­dardyń órkendeýine úlken qyrsyǵyn tıgizip turǵanyn mo­ıyn­damasqa shara joq.

Pavlodar oblysy