Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Biz teńgeniń ótken jylǵy qubylmalylyǵynyń qursaýynan áli shyqqan joqpyz. Kelesi jarty jyldyqta naryqtaǵy baǵanyń qandaı bolatynyn teńgeniń qazirgi quny anyqtaıdy. Teńge qazirgi baǵamdy 5-6 aı ustap tursa, jyl aıaǵyna deıin baǵa eńserilýi múmkin. Biraq bıyl ınflıasııanyń 20 paıyzdan joǵary bolýy múmkin emes, 9-12 paıyzdyq deńgeıdiń aýyly áli alys
Biraq ınflıasııa da, baǵa da alǵan betinen qaıtpaı qoıǵan kezde biz de, Ulttyq bank te tańǵalǵandaı kúı keshtik. Sebebi jyldyń alǵashqy toqsanyna áli núkte qoımasaq ta ınflıasııa ótken jyldardyń eń joǵarǵy deńgeıine kóterilip qaldy.
Úkimet syzyp qoıǵan kórsetkishti jyl aıaǵyna deıin baǵyndyrý qıyndaý bolyp tur. Ázirge qolda bar tetik – belgili bir taýarlarǵa shekti baǵa belgileý, iri óndirýshiler men saýda jelileri arasynda kelisimge otyrý, eksporttyq baj salyǵyn salý, turaqtandyrý qorlaryn qurý, bazalyq mólsherlemeni kóterý arqyly naryqtyq emes joldarmen baǵany turaqtandyrý. Biraq onyń áseriniń tym qysqa merzimdi qamtıtynyn biz de bilip qaldyq. Naryqtaǵy baǵanyń uzaq merzimge keri shegingenin áli sezgen joqpyz.
Inflıasııanyń ózegine ishki jáne syrtqy faktorlar birdeı áser etetinin sarapshylar aıtýdaı aıtyp keledi. Ekonomıkamyzdyń ımportqa táýeldiligi syrtqy faktorlardyń básin aspandatyp tur. Jusan Analytics sarapshylarynyń aıtýynsha, sońǵy jeti jylda tutyný naryǵyndaǵy ımporttyń úlesi 37-39 paıyzben toqtap tur. Azyq-túlik emes taýarlar naryǵyndaǵy ımport úlesi 60 paıyzdan asyp ketken. 2022 jyly Qazaqstanǵa 50 mıllıard dollardyń ımport taýarlary kelgen. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 21 paıyzǵa kóp.
Jusan Analytics sarapshylary ımporttyq saýda operasııalarynyń baǵasy kelisimshart talaptaryna sáıkes belgili bir ýaqyt kezeńine belgilenetinin aıtady. Demek, teńge úsh aı emes, aldaǵy jarty jyldyqta kúsh alsa ǵana baǵaǵa áser etýi múmkin. Basqasha aıtqanda, teńgeniń et pen súıeginiń arasyndaǵy az ǵana ózgeris baǵaǵa áser ete almaıdy.
«Teńge baǵamy turaqtalǵan kezde baǵa bir ornynda turady. Al qunsyzdanǵan kezde baǵa ósip ketedi. Mundaı qubylys qubylmaly segmentterde kóbirek baıqalady. Ulttyq valıýtamyzdyń da, shıkizat baǵasynyń da qubylmalyǵyna bir úırenip kettik. Bul biz úshin qalypty jaǵdaı», deıdi sarapshy Ánýar Úshbaev.
Bul tetik Qazaqstan tárizdi ekonomıkasy ımportqa baılanǵan elderge tán qubylys. Demek, ulttyq valıýtamyz eki aı boıy «babynda» tursa da baǵaǵa áser ete almaıdy dep «ókpeleýdiń» qajeti joq.
«Teńge qunsyzdansa, baǵa ósedi. Kúshine mingeni baǵaǵa áser ete almaıdy. Bul qubylys óndirýshiler men satýshylardyń turaqsyz ortadaǵy qorqynyshymen túsindiriledi. Biraq turaqsyz, qubylmaly naryqqa boıymyzdy úıretip aldyq», deıdi sarapshy.
Sarapshy qazir bılik ekonomıkany nyǵaıtý úshin baısaldy sharalardy qolǵa alyp jatqanyn, biraq qazirgi ýaqytta bul jetkiliksiz bolýy múmkin ekenin atap ótti. «Beınelep aıtqanda, ekonomıka tek alǵa júretin, ońǵa, solǵa burylsa apatqa ushyraýy múmkin alyp kemege uqsaıdy», deıdi Á.Úshbaev.
Baǵytqa sál ǵana ózgerister engizýdiń ózi táýekel. О́zderin reformaǵa jaýaptymyz dep sanaıtyndar ózderi úırenip qalǵan baǵytqa ózgerister engizgisi kelmeıdi. 1990 jyldardan bergi jyldardaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik reformalardyń nátıjesi ratchet áserine kóbirek uqsaıdy», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, teńgeniń oń kórsetkishi arqyly baǵaǵa áser etý úshin dollar-teńge dálizi kemi alty aı boıy 435-440-450 dálizinde turý kerek. Syrtqy saýdanyń qulaǵynda otyrǵan ekonomıkalyq agentter osyndaı jaǵdaıda ǵana teńge kúsheıdi, endi baǵanyń ósýine negiz joq dep baǵany tómendetýge oıysa bastaıdy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, dollar baǵasyn tym bolmasa 450-470 teńge deńgeıinde ustap turý úshin naryqtaǵy básekeni retteýge basymdyq berý qajet.
Tabıǵı monopolııany retteý jáne básekelestikti qorǵaý» agenttiginiń synǵa túsetin kezi endi keldi. Sebebi bul qurylymnyń álem elderindegi balamasy neolıberalızm júıesi dep atalady. Qazir júıe álemniń kóp elinde jaqsy jumys istep tur.
«Biz teńgeniń ótken jylǵy qubylmalylyǵynyń qursaýynan áli shyqqan joqpyz. Kelesi jarty jyldyqta naryqtaǵy baǵanyń qandaı bolatynyn teńgeniń qazirgi quny anyqtaıdy. Teńge qazirgi baǵamdy 5-6 aı ustap tursa, jyl aıaǵyna deıin baǵa eńserilýi múmkin. Biraq bıyl ınflıasııanyń 20 paıyzdan joǵary bolýy múmkin emes, 9-12 paıyzdyq deńgeıdiń aýyly áli alys. Sebebi 2016 jyldyń jeltoqsanynda 1 dollar – 393 teńge boldy. 2017 jyldyń jarty jyldyǵynda baǵa 310-315 teńge aralyǵynan aýytqyǵan joq. Alaıda qymbat teńge sol kezde naryqtaǵy baǵany az da bolsa keri shegindirdi. Bul ásirese rýbl baǵasyna qatysty taýarlarda kóbirek baıqaldy. Bul tetik ekonomıster tarapynan da, Ulttyq bank tarapynan da áli tereń zerttele qoımaǵan taqyryp», dep túsindirdi Á.Úshbaev.
CA Cronos agenttiginiń sarapshysy Sergeı Polygalovtyń aıtýynsha, ınflıasııanyń kórsetkishine QQS-nyń eki tarmaqqa ósýi sebep bolyp otyr. Sebebi bul faktor qosymsha qun salyǵyn kóterý Úkimet esebinen sýbsıdııalanatyn taýar qunyna da janama áser etýi múmkin. Teńge ǵana emes, taýar baǵasyna da áser etetin faktor bizde tizbektelip ketti. Úkimet sońǵy kezde baǵa belgileýden boıyn aýlaq ustaǵysy keletin nıet tanytyp júr. «Biraq Ulttyq bank naryqtan ketem dese de kete almaı júr. Táýelsizdik tarıhynda naryq zańyna beıimdelgen eń durys sheshim osy dep oılaımyn. Baǵany buǵaýdan bosatý – naryqty tazartady», deıdi S. Polygalov.
Azyq-túlik, birinshi qajettiliktegi zattardyń baǵasy qymbattap barady. Bul jaǵdaı halyqty ǵana emes, Úkimetti, Ulttyq bankti de alańdatyp otyr. Sarapshylardyń sózine sensek ınflıasııanyń aýytqýy, baǵanyń qubylýy ishki suranys múmkindigine syımaı qalǵanyn bildirip tur.
Polygalov aıtyp ótkendeı, paıyzdyq mólsherlemeniń deńgeıin ınflıasııa kórsetkishimen salystyratyn kózqaras qalyptasyp keledi. Bul – qate túsinik.
«Bizdiń naryq tek shıkizattyq baǵyt emes, alyp-satarlyq baǵytqa negizdelgen. Mundaı jaǵdaıda naryq zańymen salystyrý múmkin emes. Bizdegi taýar baǵasy bazalyq mólsherleme tómen bolǵandyqtan qymbattap, joǵary bolǵandyqtan arzandap jatqan joq. Baǵaǵa naryqtaǵy usynys tapshylyǵy, deldaldardyń úlesi áser etip otyr. Qazir teńgeniń turaqtylyǵyna qaramastan, ımport qymbattap jatyr. Sebebi eksporttaýshylar ótken jylǵy shyǵyn-paıda kólemin qaıta qarap, tótenshe jaǵdaılardan ózderin saqtandyryp jatyr. Qazirgi baǵa ósimine naryq emes, adamı faktordyń da, syrtqy faktordyń da áseri kóp. Munaı baǵasy bıýdjette qarastyrylǵan baǵadan arzandap ketse, bazalyq mólsherlemeniń deńgeıi aýyzdyqtaı almaıdy», deıdi S.Polygalov.
