«Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasynda» sońǵy tórt jyldan beri qant qyzylshasynyń jergilikti eginshilikte jaqsy ónip shyǵatyn túrleri synaqtan sátti ótip, syrttan keletin shıkizatty tolyq almastyrýǵa daıyn otyr. Seriktestik basshysy Baıjan Ýalhanovtyń jetekshiligimen júrgizilgen tájirıbe oń kórsetkishterdi baǵyndyryp, Aqsý qalasynda qant zaýyty salyna qalǵan jaǵdaıda ony tolyǵymen ózimizdiń fermerler sapaly shıkizatpen qamtamasyz ete alatyndyǵyn is júzinde dáleldedi dese de bolady.
«О́ńirde qant zaýyty turǵyzylady» degen sybys shyqqan ýaqyttan-aq shıkizatpen qamtamasyz etý boıynsha Jol kartasy ázirlenip, tájirıbelik stansasynyń ǵylymı qyzmetkerleri sapaly ónimdi iriktep alyp shyǵýdyń jaýapkershiligin arqalaǵan. Olardyń aldyna Ertis boıyndaǵy jerlerde joǵary ónimdilik kórsetetin qant qyzylshasynyń túrlerin irikteý, ony egis aınalymyna tolyq engizý úshin fermerlerdi úıretý, qyzylshanyń otandyq sorttary men gıbrıdteri boıynsha tuqym sharýashylyqtaryn qurý mindeti qoıyldy. Bul maqsatty baǵyndyrý úshin «Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasy» álemdik seleksııa salasyndaǵy jetekshi uıym ári qant qyzylshasynyń tuqymyn óndirý jóninen kóshbasshy sanalatyn KWS SAAT SE dep atalatyn nemis kompanııasymen memorandýmǵa otyrdy. Alǵashqy jyly tájirıbe úshin Aqtoǵaı, Pavlodar, Tereńkól aýdandary men Aqsý aýyldyq aımaǵy boıynsha 10 sharýashylyqta ónimniń gıbrıdti túrleri men otandyq sorttyń 40-tan asa úlgileri otyrǵyzyldy.
Tájirıbelik stansanyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Natalıa Jýkovanyń aıtýynsha, alǵashqy jyly gıbrıdti qyzylshalar boıynsha tórt sorttyń bıologııalyq ónimdiligi eksperımenttik eginshilik kezinde joǵary kórsetkishterdi kórsetken.
«Ǵylymı jumystardyń barlyǵyn ózim jáne áriptesterim A.Sarbasov pen D.Valıev bastan-aıaq baqylaı otyryp júrgizdik. Bul kókónis túriniń negizgi sapalyq kórsetkishi – qanttylyq deńgeıi. 2019 jyldyń qyrkúıeginde tórt sharýashylyqtan alynǵan ónimdi Reseıdiń Cheremnov qant zaýytynda teksergenimizde – 17,7 paıyzdy, al jeltoqsan aıynda qaıtalaı aparǵanymyzda 19,3 paıyzǵa deıin qanttylyq deńgeıi baryn kórsetti. Eksperımenttik egis tanaptarynda ósirilgen ónim gektarynan 500 sentnerden jınaldy. Sóıtip, «Akasııa ıntensıv», «Maksımella», «Dýnıasha», «Terranova» degen sorttar bizdiń jerimizde ósirýge qolaıly degen uıǵarymǵa keldik. Keıin 300 tonna qyzylshany Almatydaǵy Kóksý zaýytyna qaıta óńdeýge jibergenimizde ondaǵylar qanttylyq deńgeıi ortasha – 18, eń joǵarǵysy 22 paıyzdy quraǵanyn habarlady. Ońtústik óńirlerde jınalatyn qyzylshalardyń qanttylyq deńgeıi ári ketse 17 paıyzdan aspaıtyny málim. Bul alǵashqy jyldyń nátıjeleri edi. Zertteýdiń tolyq qorytyndysyn jasap, naqty nátıjelerdi jarııalaý úshin gıbrıdti qyzylshalardy kemi 3 jyl egýdi jalǵastyrý kerek. Sebebi ár jyldyń berekesi ártúrli bolady», deıdi jas ǵalym.
Ortalyqta qant qyzylshasyn ósirý tájirıbesi aldaǵy jyldary da jalǵasa bermek. Keleshekte qajet bolsa egis tanaptaryn keńeıtip, túrli topyraqty-klımattyq jaǵdaıda zertteýler júrgizedi. Bul úshin áleýetimiz de, tájirıbemiz de jetkilikti deıdi ondaǵy qyzmetkerler. Qazirgi ýaqytta munda otandyq seleksııadaǵy qant qyzylshasynyń jańa gıbrıdti sorttaryn ekologııalyq turǵydan suryptaý jalǵasýda. Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birlesip ónimniń 30 gıbrıdti túri zerttelip jatyr eken. Jańa sorttar memlekettik sort synaýǵa jiberiledi.
Atap óterligi, bıyldan bastap qaıta óńdeýge tapsyrylǵan 1 tonna qant qyzylshasy úshin fermer 40 myń teńge qarajat alady. Buǵan sýbsıdııalaý normalarynyń 15 myńnan 25 myń teńgege deıin ulǵaıǵany sebep boldy. Baǵanyń bulaısha ósýi bolashaqta pavlodarlyq kókónis ósirýshilerdi de yntalandyrady degen senim zor.
«Qant qyzylshasy sýarylatyn alqaptarǵa egiletindikten jergilikti fermerler qurǵaqshylyq jyldary da mol ónimnen qaǵylmaıtyny anyq. Eger Aqsý qalasynda qant zaýyty salyna bastaıtyn bolsa tájirıbelik stansa aldaǵy 3-4 jylda qanttylyq deńgeıi joǵary jańa sorttardy jetkilikti deńgeıde daıyndap, tuqym sharýashylyqtaryn tolyqtaı qamtamasyz etýge qaýqarly», deıdi ǵylymı uıym dırektorynyń orynbasary Baýyrjan Rahımov.
Atap óteıik, Pavlodar oblysynda salynatyn qant zaýytynyń jobasymen «Pavlodar» ÁKK aınalysýda. Ázirshe ony qarjylandyratyn ınvestor anyqtalǵan joq. Aldyn ala jospar boıynsha, kásiporyn kúnine 6 myń tonna qyzylshany óńdep, shekerge aınaldyrady. Qant zaýytyn shıkizatpen qamtý úshin kemi 15 myń gektarda qant qyzylshasy egilýi kerek.
Pavlodar oblysy,
Pavlodar aýdany,
Kemeńger aýyly
