«Qosa berilip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparattyq doktrınasy bekitilsin. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti úsh aı merzimde Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparattyq doktrınasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl josparyn ázirlesin jáne bekitsin. Osy Jarlyq qol qoıylǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi», delingen jarlyqta.
QAZAQSTAN RESPÝBLIKASYNYŃ
AQPARATTYQ DOKTRINASY
Mazmuny
1-bólim. Kirispe
2-bólim. Aǵymdaǵy jaǵdaıdy taldaý
3-bólim. Negizgi erejeler
3.1. Maqsattary men qaǵıdattary
3.2. Aqparattyq keńistikti damytý paıymy
3.3. Aqparattyq keńistikti damytý tásilderi
3.3.1. Aqparattyq saıasatty jetildirý
3.3.2. Otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý
3.3.3. Aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý
4-bólim. Qorytyndy
1-bólim. Kirispe
Eldiń biryńǵaı aqparattyq keńistiginiń ornyqty jumys isteýin damytý men qaýipsizdigin qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń bazalyq basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady.
Osy baǵyt sheńberinde ashyq aqparattyq keńistikti, suranysqa ıe jáne myqty medıany qalyptastyrýǵa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda kepildik berilgen sóz bostandyǵyn, árkimniń zań júzinde tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen erkin aqparat alý jáne taratý quqyǵyn qamtamasyz etýge baılanysty mindetter kesheni sheshiledi.
Sonymen qatar, aqparattyq saladaǵy jańa shynaıy jaǵdaı men týyndap jatqan aqparattyq qaýipsizdik qaterleri memlekettik aqparattyq saıasatty júrgizý tásilderin qaıta oılastyrýdy, aqparattyq salada memlekettik ınstıtýttar men basqa da qoǵamdyq qatynastar sýbektileriniń arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń jalpy paradıgmasyn ózgertýdi talap etedi.
Búgingi kúni álem óz damýynyń jańa kezeńine aıaq basty. Aqparattyq salanyń barǵan saıyn serpindi damýymen kúsheıgen jahandaný prosesi jalǵasýda. Tehnologııalardyń damýy, jańa sıfrlyq jáne aqparattyq-kommýnıkasııalyq quraldardyń jappaı enýi qazirgi zamanǵy medıakeńistikti túbegeıli túrde ózgertti.
Geosaıası týrbýlenttilik jáne halyqaralyq saıası arenadaǵy ózara senimsizdiktiń kúsheıýi aqparattyq ózara is-máselelerine jańasha qaraýǵa májbúr etýde. Anyq aqparatty taratý, anyq emes jáne manıpýlıasııalyq aqparatqa qarsy is-qımyl jáne jalpy alǵanda, qoǵamnyń buqaralyq aqparat quraldaryna (budan ári – BAQ) degen senimin arttyrý máseleleri barǵan saıyn ózekti bola túsýde.
Saıası jańǵyrý jáne qoǵam ómirin odan ári demokratııalandyrý mindetterin sheshý aqparattyq salany yryqtandyrý, BAQ salasyndaǵy qarym-qatynasty shamadan tys reglamentteýden bas tartý, sóz bostandyǵy men pikir bildirý kepildikterin kúsheıtý qajettigine baılanysty.
Olardyń negizinde Qazaqstanda, óńirde jáne álemde bolyp jatqan prosesterge ózindik kózqarasy bar, básekege qabiletti jáne erkin BAQ-tardyń jumys isteýiniń mańyzdylyǵyn uǵyný jatyr. Eldiń shynaıy aqparattyq qaýipsizdigi men ıdeologııalyq egemendigi osyǵan baılanysty.
Jalpyulttyq qundylyqtar men saıası-áleýmettik dúnıetanymnyń tutas júıesin, ásirese tarıhı týrbýlenttilik jaǵdaıynda qalyptastyrýǵa degen suranys artyp keledi.
Osyǵan baılanysty, jahandyq aqparattyq ekojúıeniń tolyqqandy qatysýshysy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń aldynda eldiń osy saladaǵy ulttyq múddeleriniń mánin kórsetetin naqty aqparattyq-kommýnıkasııalyq ımperatıvter men qundylyq baǵdarlaryn ázirleý mindeti tur.
Bul strategııalyq mindetti iske asyrý uzaq merzimdi perspektıvada memlekettik aqparattyq saıasattyń negizgi vektory men bazalyq tásilderin aıqyndaýǵa múmkindik beretin doktrınalyq, dúnıetanymdyq sıpattaǵy qujat ázirleýdi talap etedi.
Aqparattyq doktrına (budan ári – doktrına) otandyq aqparattyq salany damytý kózqarastarynyń, onyń ashyqtyǵy men básekege qabilettiligin arttyrý qaǵıdattary men tetikteriniń júıesin bildiredi. Doktrına halyqtyń múddesine saı keletin, memleket pen qoǵamnyń odan ári damýyna yqpal etetin ıdeıalyq-qundylyq baǵdarlardy da aıqyndaıtyn bolady.
Aqparattyq-kommýnıkasııalyq saladaǵy memlekettik saıasatty qalyptastyrýdyń negizge alynatyn qujaty bola otyryp, doktrına qoǵam men memleket múddeleriniń teńgerimin qamtamasyz etýge, medıalyq prosestiń barlyq sýbektileriniń quqyqtaryn iske asyrýy úshin teń jaǵdaılar jasaýǵa arnalǵan.
Doktrınany iske asyrýdyń negizgi baǵyty eldiń jáne onyń azamattarynyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, aqparattyq syn-qaterler men táýekelderge ýaqtyly den qoıý bolyp tabylady.
2-bólim. Aǵymdaǵy jaǵdaıdy taldaý
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstannyń aqparattyq saıasaty óz damýynyń birneshe kezeńinen ótti. 1990-shy jyldardyń basynan 2000-shy jyldardyń basyna deıin otandyq televızııa men baspa ındýstrııasynyń belsendi túrde qalyptasý úrdisi baıqaldy. Osy kezeńde memlekettik aqparattyq saıasat otandyq BAQ-ty qoldaýǵa baǵyttaldy, biraq, bul rette medıasalanyń barlyq sýbektilerinen teń qashyqtyqty saqtaý qaǵıdatyn ustandy.
2000 – 2010 jyldar aralyǵynda otandyq medıanyń damýyna, aqparat taratý naryǵynda ústemdikke umtylatyn iri oıynshylardyń paıda bolýyna oraı memlekettik aqparattyq saıasat medıalyq salany retteý ádisterin reglamentteýge jáne kúsheıtýge baǵyttaldy.
Sońǵy jyldary ulttyq medıakeńistigi birtindep, biraq aıtarlyqtaı transformasııaǵa ushyraýda. Jańa kommýnıkasııa arnalarynyń paıda bolýyna baılanysty aýdıtorııany odan ári segmentteı otyryp, medıatutyný mádenıeti de ózgerdi. Aqparattyq orta shekaralarynyń birtindep joıylýy buqaralyq sanaǵa áser etetin faktorlardyń spektrin keńeıtti.
Degenmen, «memleket – qoǵam – azamat» qatynastary júıesindegi kommýnıkatıvtik tetikterdiń jetilmegendigi aqparattyq ashyqtyq qaǵıdatyn tolyqqandy iske asyrýǵa kedergi keltiredi.
Memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttardyń málimdeletin aqparattyq ashyqtyǵy aqparattyq jumysty josparlaý men júrgizý tásilderin qaıta qaraýdy jáne formalızm kórinisterin joıýdy talap etedi.
Quqyq qoldaný praktıkasyn baǵalaý qoǵamnyń aqparatqa qol jetkizý quqyǵy týraly nashar biletinin, halyqtyń aqparattyq saýattylyq deńgeıiniń tómen ekenin kórsetedi. Bul aqparattyq ushyndyrýǵa qarsy is-qımyl tetikteri tıimdiliginiń tómen bolýymen birge tutynýshylardyń oqıǵalardy burmalap qabyldaýyna yqpal etedi jáne qate minez-qulyq kózqarastaryn qalyptastyrady.
Medıalyq keńistikte túrli manıpýlıatorlyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, arandatýshy jáne bedelin túsirýshi kontentti taratý qaýpi azamattardyń, ásirese kámeletke tolmaǵandardyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Onyń ústine, «neırojeli» jáne «deepfake» tehnologııalarynyń taralýyna oraı medıakeńistikke jalǵan beıne-, aýdıokontentti taratý táýekeli de bar.
Jalpy alǵanda, aqparattyq keńistiktiń ashyqtyǵy respýblıkanyń medıalyq salasynyń jalpy álemdik trendterden artta qalǵanyn kórsetti, bul otandyq BAQ-tyń tipti ishki aqparattyq óriste de sheteldiktermen básekeles bolýyn qıyndata túsedi. Osy turǵyda qazaq tilindegi aqparattyq resýrstardyń qoǵamdyq sanany qalyptastyrýǵa áser etý máselesi óte ózekti bolyp otyr.
Qazaqstan Respýblıkasynyń aqparattyq keńistiginiń damýyn taldaý otandyq aqparattyq ortany azamattardyń qundylyq-ıdeologııalyq kózqarastaryna teris áser etetin jáne ishki saıası turaqtylyqqa qater tóndiretin syrtqy destrýktıvti áserden, jalǵan aqparattan qorǵaý jóninde sharalar qabyldaý qajettigin kórsetedi.
Sonymen qatar, BAQ-tyń jekelegen túrleri bólinisinde otandyq medıasalany damytýdyń ózindik erekshelikteri bar:
1. Búgingi kúni azamattardyń 9 %-dan astamy úshin baspa basylymdary áli de negizgi aqparat kózi bolyp qalyp otyr. Bul rette gazet oqýǵa degen qyzyǵýshylyqtyń adam jasyna tikeleı táýeldi ekeni baıqalady – adamnyń jasy neǵurlym úlken bolsa, ol baspa basylymdaryn soǵurlym jıi oqıdy. Aýqymdy aýdıtorııanyń balamaly kommýnıkasııa arnalaryna kóshýi qoǵamnyń baspa basylymdaryna degen qyzyǵýshylyǵynyń udaıy tómendep bara jatqanyn aıǵaqtaıdy.
Osyndaı jaǵdaı teleradıo habarlaryn taratýda da baıqalady. Biraq, bul rette tanymaldylyq deńgeıindegi alshaqtyq ásirese óńirler bólinisinde jergilikti televızııa deńgeıinde baıqalady, bul kóbinese monetızasııa deńgeıiniń tómendigine jáne halyqqa usynylatyn kontenttiń sapasyna baılanysty.
Negizgi televızııa kontenti serıaldar men oıyn-saýyq sıpattaǵy tok-shoýlarǵa toly. BAQ-tyń tanymal bolýynyń mańyzdy quramdas bólikteri, halyqtyń medıalyq saýattylyǵyn arttyrý jáne tutynylatyn kontentke synı kózqarasty qalyptastyrý faktory – taldamalyq baǵdarlamalardyń, jýrnalıstik zertteýlerdiń, jarqyn pýblısıstıkanyń tapshylyǵy baıqalady.
Jalpy, teleradıo habarlaryn taratý salasyndaǵy barlyq sýbektilerdiń tehnıkalyq bazasy eleýli túrde jańǵyrtýdy qajet etedi.
Degenmen, televızııa men radıo óziniń aýdıtorııasy eń aýqymdy bolatyn, eń yqpaldy aqparat kózderiniń biri bolyp qala beredi. Sonymen qatar, olar tótenshe jaǵdaılar kezinde halyqty jedel habardar etý mindetterin sheshý quraly bolyp tabylady, eldiń eń shalǵaı núktelerine jetýge múmkindik beredi jáne adamdardyń elde jáne álemde bolyp jatqan oqıǵalardan habardar bolýyna múmkindik beredi.
Otandyq tele- jáne radıostansııalarǵa tıisti kóńil bólingen jaǵdaıda, olardyń sheteldik medıa alpaýyttarymen básekege túsýge múmkindik beretindeı áleýeti bar ekenin atap ótý qajet. Bul rette memlekettik tildegi kontenttiń oń ósý serpini baıqalady jáne orta merzimdi perspektıvada bul úrdis tek kúsheıe túsedi.
2. Sońǵy jyldary ınternet-resýrstar otandyq BAQ arasynda keń tanymaldyqqa ıe bolýda, biraq mundada memlekettik tilde sapaly kontent jasaý máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr.
Bul rette ınternet-BAQ tek jańalyqtar taspasy formatynda ǵana basym bola bastady. Beıindi jańalyqtar materıaldaryn jasaýmen qatar, avtorlyq jáne jýrnalıstik zertteýdi damytý ózekti kúıinde qalyp otyr. Jergilikti jerlerde, onyń ishinde konvergentti jáne mýltımedııalyq jýrnalıstıka boıynsha kásibı mamandardyń jetispeýshiligi saldarynan turǵyndardy jedel habardar etý áli kúnge deıin qamtamasyz etilmeıdi.
Internet-BAQ-ty negizinen jańalyqtar agregatory retinde kórsetý kontent tutynýshylarynyń áleýmettik medıaǵa kóshýine belgili bir dárejede yqpal etti.
Bul baǵyttaǵy taǵy bir ózekti másele – naryqtyń shekteýli ekeni.
19 mıllıon halqy bar elimiz úshin ınternet-BAQ-tyń jumysyn monetızasııalaý óte qıyn, bul otandyq jýrnalısterdiń biliktiligine de teris áser etedi.
3. Mobıldi Internettiń damýynyń arqasynda áleýmettik jeliler el halqynyń kem degende jartysy, negizinen jastar úshin negizgi aqparat kózine aınaldy (2021 jylǵy áleýmettanýshylyq zertteýler respondentterdiń 45,2%-y áleýmettik medıadan aqparat alýdy tańdaıtynyn kórsetti).
Jahandyq messendjerler men onlaın-platformalardyń damýy medıaındýstrııanyń arhıtektýrasyn túbegeıli túrde ózgertti. Jalǵan aqparat kózderiniń birine aınalyp otyrǵan keıbir áleýmettik jelilerdi saıasattandyrýdyń barynsha ósýi baıqalady.
Medıa-naryqta áleýmettik jeliler men messendjerlerdiń paıda bolýy tutynýshyǵa onlaın-rejımde aqparat alýǵa múmkindik bere otyryp, aqparat almasý prosesin túbegeıli túrde ózgertti. Áleýmettik jeliler kommýnıkasııanyń negizgi arnasyna jáne kontentti taratý ortasyna aınaldy, bul nátıjesinde dástúrli BAQ arqyly aqparatty tutyný úlesiniń tómendeýine alyp keldi. COVID-19 koronavırýstyq ınfeksııasynyń pandemııasy áleýmettik medıanyń pozısııasyn odan ári kúsheıtti.
Messendjerlerdiń damýyna, blogerlik fenomenniń paıda bolýyna baılanysty dástúrli jýrnalıstıkanyń klassıkalyq uǵymy men aýdıtorııany habardar etý ádisteri transformasııaǵa ushyrady.
Qazirgi kezde keıbir blogerlerdiń aýdıtorııasy san jaǵynan jekelegen BAQ aýdıtorııalarymen básekelese alady. Bul rette blogosferanyń qoǵamdyq-saıası aqparat alýdyń balamaly arnasyna aınalý úrdisi baıqalady.
Vırtýaldy shyndyq (VR) jáne tolyqtyrylǵan shyndyq (AR) sııaqty tehnologııalar tanymaldylyǵynyń artýy baıqalady, olar tutynýshylarmen barynsha belsendi ózara is-qımyldy qamtamasyz ete otyryp, áleýmettik jelilermen ıntegrasııalanýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, mátinniń nemese beıneniń úzindisi túrindegi qysqa jáne jeńil kontenttiń tanymaldylyǵy buqaralyq aýdıtorııa kúrdeli jáne qurylymdalǵan aqparat qabyldaýdy toqtatatyn medıatutyný ádetteriniń ózgerýine alyp keledi.
Aqparattar aǵynyn qysqa jáne jarqyn beıneler arqyly qabyldaý tutas bir túsinik bermeıdi, bilimniń bólshektenýine alyp keledi. Synı turǵydan oılaý daǵdylary bolmaǵan jaǵdaıda, bul jappaı jalǵan aqparat pen qoǵamdyq pikirdi manıpýlıasııalaý táýekelin týdyrady.
3-bólim. Negizgi erejeler
3.1. Maqsattary men qaǵıdattary
Osy doktrınanyń maqsaty eldiń aqparattyq qaýipsizdigi men ıdeologııalyq egemendigin qamtamasyz etý, qazirgi zamanǵy úrdister men syn-qaterlerge jaýap beretin, qoǵamdy toptastyrýǵa jáne azamattyq birdeılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan aqparattyq saıasatty qurý bolyp tabylady.
Bul rette doktrına aqparattyq salanyń barlyq qatysýshylarynyń mynadaı negizgi ózara is-qımyl qaǵıdattaryn aıqyndaıdy:
sóz bostandyǵy. Doktrına qazaqstandyqtardyń birligi men toptasýynyń negizgi faktory retinde sóz bostandyǵy men pikir alýandylyǵyn qorǵaý qaǵıdatyn ustanady;
aqparatqa qol jetkizý. Doktrına árbir azamattyń memleket kepildik bergen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda, zańdarynda bekitilgen aqparatty zań júzinde tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen erkin alý jáne taratý quqyǵynan týyndaıdy;
damýǵa baǵdar. Doktrınanyń negizgi mindetteriniń biri búkil aqparattyq keńistiktiń úzdiksiz damýy men sapaly ósýine jaǵdaı jasaý, sondaı-aq otandyq medıa ónimderiniń básekege qabiletti bolýy men azamattar arasynda suranysqa ıe bolýyn arttyrý bolyp tabylady;
senim jáne qupııalylyq. Aqparatty translıasııalaıtyn medıalyq proseske qatysýshylar, onyń ishinde BAQ burmalaý jáne manıpýlıasııa jasaý elementterinsiz obektıvti jáne anyq aqparat berýge múddeli bolýǵa tıis. Barlyq sharalar kommýnıkatıvtik prosestiń barlyq qatysýshylary arasynda senim deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalýǵa tıis. Bul rette doktrına árkimniń jeke ómirine qol suǵylmaýshylyq jeke jáne otbasylyq qupııa, óziniń ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaý quqyǵyn qoldaıdy;
aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Ulttyq aqparattyq keńistikti damytý jáne básekege qabiletti otandyq medıasalany qalyptastyrý syrtqy syn-qaterlerge qarsy is-qımyl men olardyń saldaryn tómendetýdiń sheshýshi faktory, sondaı-aq salanyń ornyqty damýynyń bazalyq sharty bolýǵa tıis.
3.2. Aqparattyq keńistikti damytý paıymy
Aqparattyq keńistikte medıalyq prosestiń barlyq qatysýshylary múddeleriniń teńgerimi qamtamasyz etilgen.
Retteý men qoldaýdyń quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq tetikteri otandyq medıasalanyń serpindi jumys isteýin qamtamasyz etedi.
Qoǵamdyq sanadaǵy irgeli rýhanı-adamgershilik, dástúrli qundylyqtar kózqarastary aqparattyq keńistiktegi negizgi ıdeologııalyq vektordy aıqyndaıdy.
Qoǵamda destrýktıvti, manıpýlıasııalyq jáne anyq emes kontentke tózimdi ımmýnıtet qalyptastyryldy, aqparattyq keńistikti syrtqy qaterlerden qorǵaýdyń tıimdi júıesi quryldy.
Azamattar medıalyq jáne aqparattyq saýattylyqtyń joǵary deńgeıine ıe.
Táýelsiz bedeldi otandyq BAQ álemdik medıa-naryqta básekege túsýge múmkindik beretin sapaly kontent shyǵarýda.
Memlekettik aqparattyq saıasat serpindi damýǵa alǵysharttar men jaǵdaılar jasaı otyryp, aqparattyq keńistikti damytýdyń ózekti úrdisterine sáıkes keledi.
3.3. Aqparattyq keńistikti damytý tásilderi
Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtyń bir bóligi bolyp tabylatynyn eskere otyryp, memlekettik aqparattyq saıasat ózgermeli álemdik prosester men úrdisterge júıeli den qoıýdy, sondaı-aq ulttyq múddelerge sáıkes jańa quraldardy belsendi túrde engizýdi kózdeıtin bolady.
Sonymen qatar, munda Qazaqstannyń syrtqy jáne ishki damý kontýryndaǵy naqty jaǵdaılardy eskeretin teńgerimdi jáne pragmatıkalyq kózqaras qajet.
Doktrınany iske asyrý aıasynda qabyldanyp jatqan sharalar keshendik turǵyda otandyq aqparattyq ónimniń jáne tutas salanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa; aqparattyq óristiń negizgi saıası-ıdeologııalyq baǵyttarynda ulttyq qundylyqtardyń ústemdigin qamtamasyz etýge; syrtqy aqparattyq yqpaldy tejeýdiń tıimdi tetikterin tujyrymdaýǵa; halyqaralyq deńgeıde sapaly aqparattyq qatysýdy arttyrýǵa; salanyń normatıvtik quqyqtyq bazasyn jetildirýge yqpal etýge tıis.
Aqparattyq keńistikti damytýdyń negizgi tásilderi:
- aqparattyq saıasatty jetildirý;
- otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý;
- aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý.
3.3.1. Aqparattyq saıasatty jetildirý
Memlekettik aqparattyq saıasat mynalardy qamtamasyz etedi:
1) ishki jáne syrtqy aqparattyq óriste ulttyq múddelerdi ilgeriletý;
2) básekege qabiletti jáne qaýipsiz ulttyq aqparattyq keńistikti qoldaý jáne damytý, jergilikti BAQ-ty nyǵaıtý;
3) Qazaqstandy aımaqtyq aqparattyq habqa aınaldyrý, aımaqtyq ıntegrasııanyń biryńǵaı strategııasyn qalyptastyrý;
4) Qazaqstan úshin praktıkalyq qyzyǵýshylyq týdyratyn halyqaralyq aqparattyq kompanııalarmen teń quqyly jáne ózara tıimdi qatynastardy nyǵaıtý;
5) azamattardyń, qoǵam men memlekettiń múddeleriniń, quqyqtary men bostandyqtarynyń teńgerimin, olardyń ózara jaýaptylyǵyn saqtaý;
6) otandyq aqparattyq keńistikte ústemdikti qamtamasyz etý, negatıvti aqparattyq yqpal etý qaterlerine den qoıý jáne jalǵan narratıvtermen kúresý máselelerinde memleket pen qoǵamnyń tıimdi ózara is-qımyly;
7) aqparattyq qaýipsizdik táýekelderin basqarýdyń qazirgi zamanǵy ádisterin engizý;
8) syrtqy aqparattyq shabýyldarǵa, destrýktıvti ıdeologııanyń, úgit-nasıhat pen jalǵan aqparattyń taralýyna qarsy is-qımyl tetikterin jetildirý;
9) memleket pen BAQ áriptestiginiń ońtaıly modelin, onyń ishinde medıasalanyń damýyn yntalandyrý tetikterin qalyptastyrý;
10) medıasalanyń jańa sýbektileri (ınternet-platformalar, áleýmettik jeliler, ınflıýenserler jáne t.b.) qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin zańnamalyq sharalardy qabyldaý;
11) salalyq jýrnalıstıkany jáne jýrnalıstik qyzmetti ózin-ózi retteý ınstıtýttaryn damytý úshin jaǵdaılar jasaý;
12) konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ynsaptylyǵyn saqtaý maqsatynda qajet shamada ǵana jáne tek zańdarmen shektelýi múmkin árkimniń memleket ıeligindegi aqparatqa teń qol jetkizý quqyǵyn qamtamasyz etý.
3.3.2. Otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý
Otandyq BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrý, sapaly otandyq kontentti qalyptastyrý, oǵan degen suranysty ulǵaıtý maqsatynda:
1) halyq arasynda synı oılaýdy damytýǵa, ornyqty moraldyq-adamgershilik baǵdarlardy qalyptastyrýǵa yqpal etetin taldamalyq mazmuny bar otandyq aqparattyq ónimniń úlesin arttyrý;
2) halyqtyń túrli nysanaly toptary úshin ulttyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne memleket ımıdjin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-bilim berý, mádenı-aǵartý sıpatyndaǵy, bos ýaqytqa arnalǵan jáne ózge de sıpattaǵy aqparattyq jobalardy qoldaý;
3) otandyq aqparattyq ónim óndirýshilerdiń syrtqy naryqtarǵa shyǵýyn yntalandyrý;
4) jýrnalıster men ınflıýenserlerdiń kásibı daǵdylaryn jetildirýge jaǵdaı jasaý;
5) jańa aqparattyq trendterdi jáne sıfrlyq tehnologııalardy ıgerý;
6) qala men aýyl arasyndaǵy Internetke qol jetkizýdegi alshaqtyqty azaıtý;
7) telekommýnıkasııa ınfraqurylymyn damytý saıasatyn jalǵastyrý jáne aqparat jáne teleradıo habarlaryn taratý salasynda qazirgi zamanǵy otandyq tehnıkalyq standarttardy engizý josparlanýda.
3.3.3. Aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý
Túrli medıaarnalar arqyly translıasııalanatyn dúnıetanymdyq kózqarastar negizin Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ustanymdaryna sáıkes keletin, árbir azamatqa qoǵamymyzdyń negizgi qundylyqtaryn jetkizetin ıdeıalar quraýǵa tıis.
Memlekettik aqparattyq saıasattyń ıdeologııalyq quramdas bóligi qoǵamdy toptastyrýǵa, adamgershilik qaǵıdattaryn nyǵaıtýǵa, sondaı-aq mynadaı ulttyq qundylyqtardy ustanýǵa baǵyttalatyn bolady:
1) qazaqstandyq qoǵamnyń basty qundylyǵy – táýelsizdik pen patrıotızm. Táýelsizdiktiń arqasynda qoǵam men adam erkin jáne úılesimdi damýǵa múmkindik aldy. Patrıotızm azamattardyń táýelsizdikti qorǵaýǵa daıyn bolýynan ǵana emes, eldiń búgini men bolashaǵy úshin jeke jaýaptylyqty sezinýinen de kórinedi;
2) ádilettilik, zańnyń ústemdigi jáne sybaılas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik. Qoǵamda, ekonomıka men saıasatta ádil qatynastardy qalyptastyrý eldiń tabysty damýynyń kepili bolyp tabylady. Quqyqtyq mádenıetti únemi jetildirip otyrý qajet. Zańdylyq pen quqyqtyq tártip – árbir azamattyń saıası, azamattyq, mádenı quqyqtaryn iske asyrýdyń basty sharty. Senzýraǵa tyıym salýmen jáne azamattyq jaýaptylyqpen ushtasqan sóz bostandyǵy aqparattyq salany damytýdyń negizgi qozǵaýshysy bolyp qala berýge tıis;
3) memlekettik til, tarıh jáne mádenıet. Memlekettik til toptastyrýshy faktor bolyp tabylady. Qazaq tilindegi kontenttiń sapasyn únemi arttyryp, onyń taralý aýqymyn keńeıtý kerek. Ulttyq tarıh pen mádenıet qoǵamnyń jasampaz qýatynyń qaınar kózi bolyp tabylady. Bul qundylyqtardy dáripteý qoǵamda ózara túsinistik pen birliktiń berik irgetasyn jasap, ortaq bolashaqtyń kontýryn qalyptastyrady;
4) eńbeksúıgishtik pen bilimge umtylý. Bul qundylyqtar jeke tabys pen qoǵamnyń ál-aýqatyn arttyrýdyń kepili bola otyryp, kásibılik pen quzyrettiliktiń negizi bolyp tabylady. Bizdiń qoǵamda eńbek adamy ónege tutar úlgi bolýǵa tıis;
5) otbasy qundylyqtary jáne balany qorǵaý. Otbasynda adamgershilik tárbıesiniń, dástúrler sabaqtastyǵynyń jáne ulttyń mádenı kodyn saqtaýdyń negizderi qalanady. Aqparattyq saıasat dástúrli otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa, baqytty balalyq shaqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan;
6) jasampazdyq jáne progrestilik. Azamattardyń qajyr-qýaty men talanty – el damýynyń negizgi faktory. Azamattardyń shyǵarmashylyq qabiletterin ashýǵa jáne óz múmkindigin ózi iske asyrýyna jaǵdaı jasaý halyqtyń jasampazdyq kúshine serpin beredi;
7) tabıǵatqa, qorshaǵan álemge uqypty qaraý. Ekologııalylyq – barlyq azamattar, memleket jáne bıznes úshin strategııalyq mańyzdy ómirlik qaǵıdat. Ekologııalyq oılaýǵa baýlý aqparattyq saıasattyń negizgi baǵyty bolýǵa tıis.
4-bólim. Qorytyndy
Osy doktrına qazirgi zamanǵy memlekettik aqparattyq saıasatty qalyptastyrý fılosofııasy men rýhyn kórsetetin tujyrymdamalyq qujat bolyp tabylady.
Doktrınany iske asyrý qujatta baıandalǵan kóptegen problemalardy sheshýge, yqtımal táýekelderdiń aldyn alýǵa jáne osy joǵary serpindi salada júıelik saıasatty jolǵa qoıýǵa múmkindik beredi.
Doktrınada málimdelgen aqparattyq saladaǵy qoǵamdyq qatynastardyń barlyq sýbektileriniń negizgi ózara is-qımyl qaǵıdattarynyń saqtalýy eldiń medıasalasyn jańa sapalyq, básekege qabiletti damý deńgeıine shyǵarady.
Doktrınany iske asyrýdyń qorytyndysy álemdik medıa naryǵynyń organıkalyq jáne teń dárejeli bóligi retinde otandyq aqparattyq keńistikti qalyptastyrý bolýǵa tıis.
Azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn, BAQ pen Qazaqstannyń aqparattyq keńistiginiń basqa da sýbektilerin belsendi túrde tartý doktrınanyń maqsattaryna qol jetkizý men mindetterin iske asyrýǵa yqpal etetin bolady. Qoǵamdyq ınstıtýttardyń sanaly jáne jaýapty qoldaýy bolmasa, tolyqqandy aqparattyq egemendikti qamtamasyz etý múmkin emes.
Qoǵamdy toptastyrýǵa jáne azamattyq birdeılikti nyǵaıtýǵa yqpal ete otyryp, uzaq merzimdi perspektıvada aqparattyq saıasattyń vektory men mazmunyn aıqyndaıtyn negizgi alynatyn qundylyqtar osy doktrınanyń mańyzdy quramdas bólikteri bolyp tabylady.
Doktrına jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyldyń memlekettik tetigin jetildirýge, aqparattyq prosestiń barlyq qatysýshylary arasynda tıimdi kommýnıkasııalar júıesin qurýǵa múmkindik beredi, Ádiletti Qazaqstandy qurý baǵyty aıasynda aqparattyq salanyń mindetterin sheshýge yqpal etetin bolady.
