Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Brend uǵymy ártaraptandyryldy. Buryn brend ataýyn tek tehnologııamen baılanystyrsaq, qazir brend – ıntellektýal. Adamzattyń aqyl-oıy jasandy ıntellektimen básekege túsip jatyr. Endigi brend – adam kapıtaly
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarın naýryz aıynyń basynda Úkimette ótken alqa májilisinde 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha EAEO elderimen ózara saýda aınalymy 23 mlrd dollarǵa jetkenin, bul 2021 jyldyń aldyńǵy kezeńimen salystyrǵanda 7,5 paıyzǵa kóp ekenin aıtty. Taratyp aıtsaq, 2022 jyly Qazaqstan, Qytaı jáne Qyrǵyzstanmen shekaradaǵy 6 saýda kedergisi joıyldy, bul faktor Qazaqstanǵa 500 mıllıon dollar kóleminde kiris ákeldi.
О́tken jyldyń 10 aıynda shıkizattyq emes taýarlar eksporty 34,8 paıyzǵa ósip, 21,7 mlrd dollardy qurady. Erkin saýdany damytý jáne eksportty ilgeriletý úshin Iranmen erkin saýda týraly ýaqytsha kelisimdi 2025 jylǵa deıin uzartý týraly hattama ratıfıkasııalandy. Iranmen tolyq formatty kelisim jasaý úderisi sońǵy kezeńde. Eksportty ulǵaıtýdan kútiletin ekonomıkalyq nátıje shamamen 250 mln dollardy quraıdy. Bolashaqta Indonezııa jáne Birikken Arab Ámirlikterimen osyndaı kelisimderge qol qoıý josparlanýda. Onyń boljamdy áleýeti 1 mlrd dollardan asady.
«О́zbekstanmen shekarada «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik yntymaqtastyq ortalyǵy qurylyp jatyr. Jol kartasy júzege asyrylýda, ortalyqtyń ornalasatyn jeri anyqtaldy, jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý júrgizilip jatyr. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý aıasynda Iran baǵytynda shyǵys Soltústik-Ońtústik tarmaǵynyń ınfraqurylymyn damytýǵa erekshe kóńil bólemiz. Negizgi basymdyq – Úndistan men Pákistan baǵytynda tasymaldaý áleýetin damytý», dedi Serik Jumanǵarın.
Vıse-premer sonymen qatar Qytaı, Reseı jáne Qyrǵyzstanmen syrtqy shekaralardaǵy ortalyqtardy jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatqanyn atap ótti. Jobanyń sátti júzege asýy tranzıttik tasymaldaýdy 2 ese, al taýar aınalymyn orta eseppen 30 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik beredi.
2027 jylǵa qaraı zamanaýı saýda formattarynyń úlesin qazirgi 31 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin kóbeıtý josparlanýda. Tehnıkalyq retteý salasynda qazaqstandyq bıznesti qoldaý úshin EAEO deńgeıinde ónimge qoıylatyn mindetti talaptardy jeńildetý salasynda oń nátıjelerge qol jetkizildi: e-CTRM biryńǵaı tehnıkalyq retteý júıesi quryldy jáne sertıfıkattaldy. Qazaqstanda alǵash ret eksportqa shyǵarylatyn halal ónimderin sertıfıkattaý organy akkredıtteldi, ekonomıkanyń 7 salasy tolyǵymen standarttaldy. 77 zerthana jańartylyp, sur sertıfıkattardy jáne tehnıkalyq retteý salasyndaǵy basqa da buzýshylyqtardy joıý jumystary jalǵasyp jatyr.
Fransııada turatyn qazaq kásipkeri Berlın Irıshev bizben áńgimesinde Qazaqstannyń azyq-túlik segmenti boıynsha eksporttyq áleýeti mol ekenin aıtady.
«Ekonomıka neǵurlym úlken bolsa, daǵdarystyń soqqysy soǵurlym aýyr bolady. Buqaranyń kedeılenýi azyq-túlik qaýipsizdiginiń mańyzyn arttyryp otyr. Aldaǵy birer jylda azyq-túlik jıyntyǵy bar saýda sómkesi Chanel nemese LV bedeldi sómkelerinen qymbatyraq bolady. «Altyn-kúmis tas eken, arpa-bıdaı as eken» degen uǵym adamzat úshin ortaq ólshemge aınalyp barady», deıdi B.Irıshev.
B.Irıshevtiń aıtýynsha, Qazaqstannyń bıdaı ónimderi, et ónimderi boıynsha eksporttyq áleýeti joǵary.
«Qazaqstandy álemge tanytqan taǵy bir baılyǵymyz ‒ astyq. Akademık Mehlıs Súleımenovtiń zertteýlerinde jazdyq bıdaıdy ósirý bizdiń zamanymyzdan burynǵy eki myńynshy jyldyqta qolǵa alynǵany aıtylady. О́nimniń basym bóligi Ortalyq Azııa elderi ‒ О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan, Aýǵanstanǵa, odan ári ary Iran, Qytaı, Reseı men alys shetelderge eksporttalady. Sońǵy ýaqytta QHR men Iran jaǵynan da suranys joǵary. El ishinde de, shetelde de birneshe astyq termınaldarymyz bar. Kaspıı teńizindegi Aqtaý portynda ornalasqan «Aq-Bıdaı» termınaly. Qazaqstandyq astyq kompanııasynyń Baltyq teńizinde (Latvııa) «Ventspils Grain Terminal AS JAS» AQ-ynda, Reseıdiń Azov teńizindegi «Azov porttyq elevatory» kompanııasynda qatysý úlesi bar. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa ǵana emes, kúlli Azııanyń nan kárzeńkesine aınalatyn múmkindigi bar. Sebebi qazaq bıdaıynan jasalǵan unnyń dámin álem ázirge umyta qoıǵan joq. Aldaǵy ýaqytta bıdaı eksportyn azaıtyp, unnan daıyndalatyn ónimderge basymdyq bersek, álemniń eksporttyq kartasyndaǵy úlesimiz ulǵaıady. Úkimettiń ekonomıkalyq blogy bıdaı eksportyna qatysty saıasatyn qaıta qaraý kerek. Osy kúnge deıin Qazaqstannyń bıdaıyn satyp alýshynyń biri – О́zbekstan qazaq bıdaıyn birigip óńdeýge nıet tanytyp otyr. Osy baǵytty ilgeriletsek, álem kartasynda «Qazaq uny» dep atalatyn jańa brendti patenttep alamyz», deıdi B.Irıshev.
Sondaı-aq B.Irıshev et ónimderi eksportynda da múmkindigimizdiń mol ekenin aıtty. Sebebi álem úshin eshbir hımıkatsyz taza et ónimderi – jeńsik as. EO elderinde osy salada bıznesin júrgizip júrgen qazaqtar jetedi. Endi osy baǵyt memlekettik deńgeıde alǵa jyljysa, qazy-qartamyz da nemistiń shujyǵy tárizdi álemdik brendke aınalady.
«Qazaqtyń jal-jaıasynyń aımaqtyq erekshelikteri bar. Sheteldik baǵyttaǵy áýe reısterinde as mázirine qazy-qartany kirgizsek, tanymaldylyǵy artady. Sol sııaqty qurt, jent jáne qymyz,shubattyń da tanymaldyǵy artyp keledi. Álem qazir tabıǵı-organıkalyq taǵam túrlerine kóbirek nazar aýdara bastady», deıdi B. Irıshev.
«Qytaı naryǵyna taýarlardy engizý úshin óte joǵary standarttarǵa sáıkes bolýy kerek. Keıde olardyń standarttary myna Eýropalyq Odaqtyń standarttarynan da joǵary turady. Sondyqtan múmkindik pen áleýetimizdi shashyratyp almaı, bastapqy kezde bazamyz ben qaltamyz kóteretin basymdyqtardy tańdaǵan jón. Geografııalyq turǵydan alǵanda, Qazaqstan qolaıly aımaqta. Agrarlyq sektorǵa kúrdeli reforma qajet», deıdi sarapshy.
MPP Consulting agenttiginiń (Ýkraına) zertteýine sáıkes, Qazaqstandaǵy eń qymbat brend – «Rahat» kondıterlik ónimderi. Sarapshylar kámpıtter saýda belgisin qarjy sektory, bólshek saýda jáne otyn-energetıka sektoryndaǵy kompanııalarǵa qaraǵanda 96 mıllıon dollarǵa qymbat baǵalady. Ekinshi orynda 83 mıllıon dollarlyq brend qunymen «Aınalaıyn» sút ónimderi tur.
О́ndiristik qýaty Almaty men Shymkent qalalaryndaǵy eki alańda shoǵyrlanǵan «Rahat» kompanııasy búginde kondıterlik ónimniń 250 túrin shyǵarady. Kásiporyndaǵy biryńǵaı jaýapkershilik pen sapany baqylaýdyń keshendi júıesi óndiristiń ár satysynda shıkizat pen ónim sapasyn baqylaıdy. Kásiporynda Qazaqstan Respýblıkasy ISO 9001-2001 ST standartyna sáıkes sertıfıkattalǵan sapa menedjmenti júıesi engizilgen jáne iske qosylǵan. «Rahattyń» dámi til úıiretin shokoladtarymen tanymal. Shokolad ónimderin eksporttaýdan álemde kóshbasshy el sanalatyn Germanııa bizdiń «Rahattyń» táttilerin satyp alady. Kompanııanyń eksporttyq geografııasy – Reseı, Germanııa, Aýǵanstan, Mońǵolııa, Tájikstan, Ázerbaıjan, О́zbekstan. Sońǵy ýaqytta Qytaı men Ońtústik Koreıa naryǵynda da Qazaqstanda shyǵarylǵan kámpıtke suranys óse bastady.
Almatydaǵy «A-prodýkt» kompanııasynyń kondıterlik ónimderi Reseı, Belarýs, Mońǵolııa, Qytaı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Fransııa elderine eksporttalady. Kásipkerdiń aıtýynsha, taýardy eksportqa shyǵarý barysynda belgili bir qıyndyqtar týyndaıdy. Sebebi standarttary ártúrli, taýardyń sertıfıkattalýynyń talaptarynan bastap, qaptamadaǵy markalaýy men taýardyń júk tasymaldaýyn uıymdastyrýyna deıingi aralyqta aıyrmashylyqtar kóp.
Ras, biz álemniń eksporttyq-ımporttyq kartasynda Qazaqstannyń taýary dep el-jurtty tamsandyratyn brend ónimderimizben tanylǵan joqpyz. Tanymal kásipker Toǵjan Qojalynyń aıtýynsha, halyqaralyq aýdıtorııanyń Qazaqstan jaıly kózqarasy shıkizat resýrstary týraly túsinikpen shektelip otyr.
«Biz endi Toyota men Mersedes-ten artyq kólik nemese jasandy jer serikterin shyǵara almaımyz. Biraq ǵasyrlyq tarıhy bar brend markili sol kólikterdiń osydan jarty ǵasyr buryn shyǵarylǵan jobasymen salystyrǵanda tehnologııasy 100 paıyz jańardy, tek aty ǵana brendke aınaldy. Qazir álemniń nazary álemdik tehnologııalyq tizbekten úles alýǵa baǵyttalyp jatyr. Aqparattyq-tehnologııalyq naryq alpaýyt elder arasynda áldeqashan bóliske túsip qoıǵan. Qazir Iphone 14 markaly smartfon aınalymǵa shyqty. Brend emes tek qana tehnologııa jańardy. Demek endigi trend álemge tanymal tehnologııanyń qosalqy bólshekterin jetildirýge aýyp tur. Álemniń menmin degen mamandary sol kólikterdiń baǵdarlamasyn bir saty alǵa jyljytýǵa tyrysady», deıdi T.Qojaly.
Qazir bizdiń jastar da álemniń alpaýyt kompanııalarynda jumys istep júr. Demek olardyń ıdeıasy sol elderdiń brend taýarlaryn jetildirýge jumsalyp jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev shetelge saparlary kezinde sol jaqta jumys istep jatqan qazaq jastaryn elge qaıtýǵa shaqyrady. Aqyl-oıy álemdi moıyndatyp otyrǵan jastarymyz úshin bizdiń eldiń naryǵy tarlyq qylady. Qazaq ǵalymdary NATO, NASA, MAGATE, Monterreı ınstıtýty sııaqty álemdik deńgeıdegi uıymdarda júr. Osydan biraz jyl buryn qazaq ǵalymy Muhambetqalı Búrkitbaevtyń ıadrolyq synaqtardyń zardabyn zertteý eńbegi áskerı blok ónerkásiptik kesheniniń erekshe qyzyǵýshylyǵyn tanytty. Qaperge aldy. Ǵalym osynaý eńbegi úshin NATO-nyń ǵylym salasyndaǵy dástúrli syılyǵymen marapattaldy.
Sapar Sataev degen qazaq azamaty Londondaǵy Halyqaralyq ǵarysh kompanııasynyń basshylyq qyzmetinde isteıdi. Ǵarysh baǵdarlamalaryn daıyndaýmen, satýmen aınalysady. Shetelde jumys istep jatqan jastarǵa qoldaý kórseteıik, olardyń ınnovasııalyq ıdeıasynyń Qazaqstan atynan taralýyna múmkindik bereıik. Bul biz úshin qosymsha ınvestısııa kózi.
«Brend uǵymy ártaraptandyryldy. Buryn brend ataýyn tek tehnologııamen baılanystyrsaq, qazir brend – ıntellektýal. Adamzattyń aqyl-oıy jasandy ıntellektimen básekege túsip jatyr. Endigi brend – adam kapıtaly. Biz eksporttyq saıasatymyzdy saralaǵan kezde adamı kapıtaldyń da múmkindigin qaperge alýymyz kerek. Bul faktor logıstıkalyq naryqtyń tórinen oryn alýymyzdy jyldamdatady. Biz endigi jerde logıstıkalyq tizbek arqyly jańa brendterdi álemge tanytamyz», dep sózin túıindedi Toǵjan Qojaly.
Almaty
