Onyń ústine Aqkól-Jaıylmadaǵy Áýlıekól bastaǵan 9 kól de osy ózen arqyly kóktemde aǵyp keletin mol sýǵa táýeldi. Jergilikti turǵyndar el-jurttyń kúrematyryna aınalǵan О́leńtiniń sýyn bógemeýdi surap otyr. Sáýir aıynyń ortasyna taman О́leńtiniń arnasyna syımaı aqqan mol sý saı-salany toltyryp, ózen boıyn en jaılaǵan aýyldardyń berekesin kirgizedi. Aınalanyń bári jarqyraǵan sýǵa aınalyp, qustar qıqýlap, jan-janýar asyr salyp, abyr-sabyr bolyp jatady. Ejelden jalǵasqan osy bir tabıǵı úrdis ǵasyrlar boıy qalpyn buzbaı, óńirdiń Aqkól-Jaıylma atalýy da sodan. Tasyǵan sý atyrapta bir-eki apta turaqtasa jetip jatyr, aınala jasyl shalǵynǵa bólenip, jaıylymdar men shabyndyqtar jetkilikti ylǵal tartyp úlgeredi. Osy kezde joǵaryda aıtqan toǵyz sý aıdyny – Áýlıekól, Básentıin, Qyldykól, Sasyqkól, О́mirzaq, Bozaıǵyr, Ashykól, Kóktóbe, Toqqyly kólderi tolyp, jazda qurǵap ketýden aman qalady. Bul kólderdiń gıdrologııalyq jáne ekologııalyq turǵydan mańyzy erekshe. Jaýyn-shashyn az túsetin, jazy qurǵaq óńirdegi eldi mekenderdiń tórt túligin saqtap otyrǵan sýattar da – osylar. Bul mańda keıingi jyldary taýarlyq balyq sharýashylyǵy jolǵa qoıyla bastaǵanyn aıtyp júr kópshilik.
Alaıda osy qalypty tirshiliktiń barlyǵy sý kelmese, bir jazda-aq quryp ketkeli tur. О́leńtidegi bógettiń jyry sonaý keńes ókimeti tusynan-aq jalǵasyp kele jatqanyn jaqsy biletin jurt bul jolǵy másele kórshiles Ereımentaý aýdany (Aqmola oblysy) О́leńti aýyldyq okrýgindegi ákimdiktiń qate qadamynan týyndap otyr dep paıymdaıdy. Sebebi aýyldyq okrýg ákimdigi jyldar boıy ıesiz turǵan eski bóget nysanyn byltyr aýksıonǵa qoıyp, satyp jibergen. Al ony ıemdengen «Aıdar» sharýa qojalyǵy oıyna kelgenin júzege asyryp, ózen sýyn bógep tastap otyr.
Gıdrologııalyq sıpatyna úńilsek, О́leńti ózeniniń sý jınalatyn alaby – shamamen nebári 4 230 sharshy metr ǵana. Tereńdigi ári ketse bir jarym metrden aspaıdy. Salystyrmaly túrde jyl saıyn akademık Qanysh Sátbaev sý arnasy arqyly 100 mln tekshe metr sý jiberiletinin aıtsaq ta jetkilikti. Sondyqtan tek erigen qar sýynan jınalyp aǵatyn ózendi «tusap» tastaý – oıǵa syımaıtyn dúnıe.
Ekibastuz aýyldyq okrýginiń turǵyndary ekologııalyq apattyń aldyn alý maqsatynda sharq uryp, ádildik izdep barmaǵan jeri joq. Alaıda olar máselemen bel sheshe aralasyp, mán berip otyrǵan memlekettik organdar joq dep muńyn shaqty. Máseleden Aýyl sharýashylyǵy jáne ekologııa mınıstrlikteri de habardar eken.
Aýyldyq okrýg ákimi Janat Ibraevtan mán-jaıdy tolyq túsindirip berýdi suradyq.
– О́leńti ózeniniń jalpy uzyndyǵy – 246 shaqyrym, Qaraǵandy oblysynyń usaq shoqyly jerlerinen bastalady da, Aqmola oblysyna, odan soń Pavlodar óńirine aǵyp keledi. Bul – negizinen kóktemde tasıtyn, jol boıǵy eldi mekenderge mol yryzdyǵyn ala keletin ózen. Bir ǵana bizdiń, ıaǵnı Ekibastuz aýyldyq okrýginde Taı, Kóksıyr, Taldyqamys, Qarajar aýyldary osy ózenniń sýyna táýeldimiz. Kóktemde shabyndyqtar men jaıylymdarǵa jaıylyp, shaǵyn ózen-kólderimizdi toltyryp, ala jazdaı tórt túligimizdiń qoń jınaýyna, kúzde mal azyǵyn molynan jınap alýyna jaǵdaı jasaıdy. Qysqasy ózen – bizdiń kúretamyrymyz. Bilýimizshe, О́leńti boıynda Qaraǵandy jaǵynda eki bóget, Ereımentaý jaǵynda taǵy eki bóget bar. Bular kezindegi keńes ókimeti tusynda kóktemde keletin mol sýdy rettep otyrý úshin salynǵan nysandar ǵoı. Myna Aqmola oblysyna qaraıtyn О́leńti aýyldyq okrýgi tusyndaǵy bóget sonaý 90-jyldardan beri daýly nysan edi. Ol jerdegiler bógetti 2005 jylǵa deıin jaýyp ustap, sý jetkiliksizdiginen bizdiń aýmaqtaǵy eldi mekender qatty zardap shekti. Jerlerimiz sortańdanyp, jazda jaıylymdarymyz kúıip ketti. Ekologııalyq apattyń sheti kórine bastady. Máseleni kótermegen minberimiz qalmady. Sodan kezinde Májilis depýtaty Amanqos О́tegenovtiń yqpalymen ol bóget buzylyp, 2005 jyldan bastap ózen boıymen aǵyp keletin tirshilik nári úzilgen joq. Jergilikti azamattar mal basyn kóbeıtip, sharýashylyq qurdy. Aýyldarymyz eńse tiktep, jastar turaqtaı bastady. Mal azyǵyn jetkilikti jınap, qystan qysylmaı shyǵatyn boldyq. Sóıtip júrgende, byltyr О́leńti aýyldyq okrýginiń ákimdigi álgi bógetti elektrondy aýksıonǵa shyǵaryp, «Aıdar» sharýa qojalyǵyna satyp jibergen. Al sharýa ıesi ony ıemdenisimen birden qurylys júrgizip, О́leńtiniń sýy tómengi jaqqa múlde barmastaı etip bekitip tastaǵan, deıdi J.Ibraev.
Turǵyndardyń aıtýynsha, jobada betondalǵan shlıýzi bar bóget bolady dep kórsetilgenimen, saıyp kelgende 80 dıametrlik qubyry ǵana bar topyraq qabyrǵa paıda bolǵan. J.Ibraev aýyl azamattarymen birge baryp, óz kózimizben kórdik, bıiktigi 3-4 metr, eni bes júk kóligi qatar júrip óterlikteı bógetten ózen sýy qansha mol jınalsa da óte almaıdy deıdi. Jergilikti ákimdiktiń bul shalys qadamy aǵystyń tómengi jaǵynda ornalasqan Pavlodar óńiriniń aýyldaryna jáne Aqmola oblysynda ornalasqan Ajy, Qoıtas eldi mekenderiniń damýyna ekologııalyq turǵydan apattyq jaǵdaı týdyryp tur.
– Endi bizge bir tamshy da sý jetpeıdi degen sóz. Al tirshilik nári bolmasa, aýyldar mańy qý taqyrǵa aınalyp, mal jaıylymdary tuzdanyp ketedi. Myńdaǵan gektar shabyndyqtarymyz qýrap, burynǵy taz qalpymyzǵa túsemiz. Tipti, mal sýaratyn sýat bolmaı qalatyn túri bar. Bizdiń okrýgte 500-den asa halyq turady. Tórt aýylda 102 jeke aýla, 37 sharýa qojalyǵy, 8 myńnyń ústinde iri jáne usaq mal, 2 myńnan asa jylqy bar. Mynaý irgeles Ajy men Qoıtasta 11 myńnan asa irili-usaqty túlik, 8 myńnyń ústinde jylqy bar kórinedi. Osynshama tuıaqty mal shóp jetpeı qyrylyp qalsa, el qaıtip kún kórmek? dep qynjyldy aýyl ákimi.
Bir qyzyǵy, «Aıdar» sharýa qojalyǵy bógetti qalpyna keltirerde tómengi aǵysta ornalasqan aýyldardyń halqymen múlde kelisimge kelmegen. Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi Ertis basseındik ınspeksııasy Pavlodar bólimshesi basshysynyń mindetin atqarýshy Eleýsiz Qambarov Sý kodeksine sáıkes, ondaı nysandardy turǵyzbas buryn sý aıdynyna qatysty eldi mekendermen kelisim bolýy kerek deıdi. Iаǵnı kodekste «sý barlyǵyna jetkilikti bolýǵa tıis» dep kórsetilgen. Jergilikti turǵyndardyń shaǵymy boıynsha Ertis baısseındik ınspeksııasy jýyq arada bógetke baılanysty tekserý sharalaryn bastaýdy josparlap otyr. Másele burynnan jalǵasqan jáne jekeniń qolyna ótip ketken nysan bolǵandyqtan onyń sheshimi de kúrdeli dep atap ótti bólimshe basshysy. Degenmen mekeme mamandary el-jurtqa tıimdi bolatyndaı sheshim shyǵaratynyna senimdi.
Atap óterligi, byltyr kúzde bóget qalpyna keltirile bastaǵannan-aq Ekibastuz aýyldyq okrýgi men Ereımentaýdyń Ajy, Qoıtas aýyldarynyń azamattary bas biriktirip, tıisti organdarǵa shaǵymdanypty. Tipti bul máseleni Aýyl sharýashylyǵynyń burynǵy vıse-mınıstrine qarasha aıynda Pavlodar oblysyna jumys saparymen kelgende de jetkizgen. Jergilikti turǵyn Nurlan Obaev vıse-mınıstrdiń shaqyrýymen Astanaǵa da barypty. Alaıda bul túıtkilge qatysty Aýyl sharýashylyǵy jáne Ekologııa mınıstrlikteri sheshimdi jaýap aıtar emes.
Máseleniń izimen Ereımentaý aýdany О́leńti aýyldyq okrýginiń ákimi Almagúl Mustafınaǵa da habarlastyq. Aýyl basshysynyń sózinen uqqanymyz, áý basta bógetti saýdaǵa shyǵarǵanda tómengi aǵystardaǵy eldi mekenderdiń gıdrologııalyq jaǵdaıy múlde eskerilmegen, tek jergilikti bıýdjetke qosymsha qarjy túsirý maqsat etilgen tárizdi. 2021 jyldyń 5 qańtarynda sottyń sheshimimen ony ıesiz nysan dep tanyp, aýyl ákimdigi 2022 jyly aýksıon jarııalaıdy.
– Bóget – birinshiden, strategııalyq nysan emes. Azamattyq kodekstiń 242-babyna súıene otyryp, ony sý saqtaý orny retinde kórsetip zańdy aýksıon jarııaladyq. Bul bóget 1976 jyly salynǵan. Kezinde shlıýzi, 7-8 tarmaǵy bolǵan. Aýyldar ony jerdi shalǵyndandyrý maqsatynda paıdalanǵan. Sol eski dástúrdi jańǵyrtý maqsatymen ári jergilikti bıýdjetke tabys túsirý nıetimen elektrondy saýdaǵa shyǵardyq. 18 mln teńgege baǵalanǵanymen, 8,9 mln teńgege satyldy. Bilýimshe, «Aıdar» sharýa qojalyǵynyń biraz qara maly, jylqysy bar. Zańdy ıesi ony maqsatqa saı paıdalanýda, ıaǵnı jazda buryp alǵan sýdyń kómegimen mal azyǵyn ósirmek oıy bar, dedi A.Mustafına.
Al «Aıdar» sharýa qojalyǵynyń basshysy Aıdar Nyǵmetov bóget jobasyna Aqmola oblysyndaǵy tıisti organdardan zańǵa sáıkes ruqsat berilgenin, О́leńtiniń sýy talapqa saı bógelip otyrǵanyn aıtty. «Bizdiń sharýashylyqtyń ıeliginde 1 myń gektardaı lımandyq sýarý júıesi bar. Sondaǵy kóltabandarǵa kóp jyldan beri sý jetkize almaı otyrmyz. О́zen sýynyń barlyǵyn biz ıemdenedi degen durys emes. Bógettiń shlıýzi bar. Lımanǵa jaıylǵan soń artyq sý aınalyp kelip sol shlıýz arqyly tómengi aǵysqa ótip ketedi. Sý barlyǵyna jetedi dep oılaımyn», dep jaýap berdi nysan qojaıyny.
Sáýir aıynyń ortasyna taman Qaraǵandy jaqtan mol sý aǵyp kelgende bógetti ashpasa, Ekibastuz ben Aqtoǵaıdyń qyrdaǵy aýyldary ekologııalyq oshaq aımaǵyna aınalady dep kúte berýge bolady. Sebebi bul aýmaqta О́leńti arnasynan basqa sý kózi múlde joq. Saldarynan Aqkól-Jaıylmany meken etetin jan-janýar, jergilikti tabıǵat quryp ketýi yqtımal. Bir ǵana sharýashylyqtyń paıdasyna bola oılanbaı jasalǵan qadam úlken apatqa bastamasa ıgi edi.
Pavlodar oblysy,
Ekibastuz aýyldyq aımaǵy
