Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qazirgi kezde el mektepterinde 5-6-synyptarynda Jaratylystaný, al 7-11-synyptarda Geografııa páni oqytylady. Respýblıkanyń Geografııa páni muǵalimderiniń qaýymdastyǵy 8-synypta Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy, 9-synypta Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy baǵdarlamadan tys qalyp qoıǵandyǵyna, sonymen qatar jańartylǵan oqý baǵdarlamasy negizinde shıyrshyq ádisimen oqytýdyń tıimsiz tustaryna alańdaýshylyq bildirip keledi.
Geografııadan respýblıkalyq ataýly mektep jetekshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Uljalǵas Esnazarova atalǵan máseleni baspasóz betinde jıi kóterip, keıingi jıyrma bes jylda júıeli túrde oqytylyp kelgen Geografııa páni jańartylǵan baǵdarlama aıasynda ózgeriske ushyraǵanyn aıtady.
– Jańartylǵan baǵdarlamada geografııa ǵylymdarynda qalyptasqan geografııa pánin oqytýdyń ǵylymı júıesi birjola buzyldy. Búginde bizden ózge postkeńestik elderdiń barlyǵynda derlik óz Otanynyń geografııasy jeke pán retinde oqytylady. Mysaly, Qyrǵyzstan, О́zbekstan sııaqty kórshilerimiz egemendi el retinde óz geografııasyn oqytyp jatsa, Anglııada oqylatyn mindetti bes pánniń biri – Geografııa. Jer kólemi shaǵyn ǵana Izraıl elinde Geografııany eki jyl qatarynan oqytý úrdisi qalyptasqan. Qazaqstan sııaqty baıtaq eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn zerdelep oqytý, el damýyna qatysty materıaldardy oqýshylardyń keń kólemde ıgerýi ázirge múmkin bolmaı otyr, – deıdi U.Esnazarova.
Osylaısha, Geografııa pánin oqytýdy júıeleýdi basshylyqqa alǵan ustazdar qaýymy «Qazaqstan Respýblıkasy jalpy orta bilim beretin mektepterde geografııalyq bilim berýdiń ulttyq modeli» tujyrymdamasyn jasap, Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasyna usynǵan edi. Osy oraıda Oqý-aǵartý mınıstrligi tarapynan jaýap almadyq degen birqatar ustaz usynys-pikirin ortaǵa salǵan edi.
Atyraý oblysy Jańa Qaraton aýyly №22 orta mekteptiń Geografııa páni muǵalimi Aınagúl Shaıhınanyń aıtýynsha, jalpy orta bilim berý oshaqtarynda 8-9-synyptarda «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» jáne «Qazaqstannyń ekonomıkalyq geografııasyn» oqytýdy qaıta qolǵa alý qajet.
– Osy máseleni byltyr sáýir aıynda Túrkistan qalasynda Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinde ótken «Geografııalyq bilim berýdegi ozyq oı jáne zamanaýı kózqaras» taqyrybyndaǵy Geografııa páni muǵalimderiniń respýblıkalyq sezine qatysqan delegattar jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Biraq sezde aıtylǵan máseleler áli sheshimin tappaı keledi. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, Geografııany sońǵy 7 jyl oqyǵan oqýshylar elimizdiń 5 óńirine jáne oblystarǵa qatysty qarapaıym suraqtarǵa jaýap bere almaıdy. Qazirgi ýaqytta saǵattardyń barlyǵy qysqartylǵandyqtan, materıaldy tolyq ıgerý múmkin emes. Bul muǵalimge de, oqýshyǵa da ońaıǵa soqpaı otyr. Muǵalim baǵdarlamadan qalys qalmaýdy ári oqýshynyń tez qabyldaýyn qalaıdy. Saldarynan oqýshynyń pánge degen qyzyǵýshylyǵy joǵalsa, muǵalimniń ótken materıalǵa qaıta oralýǵa ýaqyty jetpeıdi. Bul bilim sapasynyń, sondaı-aq ulttyq biryńǵaı testileýde oqýshy kórsetkishiniń tómendeýine ákeledi. «Geografııa» oqýlyǵynda taqyryptyń, materıaldardyń berilýinde júıelilik jetispeıdi, qate kóp. Materıaldar ár synypta qaıtalanyp keletindikten, shıryqshyqty ádispen berilgen tapsyrmalardy meńgerý jemisin bermeı otyr.Tájirıbelik tapsyrmalar azaıyp ketken. Baǵdarlamada materıkter, muhıttar, jekelegen memleketterdi aımaq boıynsha retimen meńgerýge qatysty materıaldar az. Paıdaly qazbalar, ken oryndary, daıyn ónim alýǵa qatysty taqyryptar shashyrańqy. Geografııa pánin jete meńgergen oqýshy úshin mysaly, bıologııa sabaǵynda janýarlar, ósimdikter álemin meńgerýi de ońaıǵa túsedi, – deıdi A.Shaıhına.
Aqtóbe qalasyndaǵy №31 qazaq orta mektebiniń muǵalimi Nurgúl Qorǵanbaevanyń aıtýynsha, álemniń kóptegen elinde Geografııa pánin oqytýdyń ǵasyrlyq júıesi qalyptasqan. Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy engizilgennen keıin geografııany oqytýdyń ǵylymı júıesi múldem buzylǵan.
– 6-synyptaǵy bastapqy kýrsta jer shary jáne geografııalyq qabyqtar tolyq qamtylyp kelse, 7-synyptaǵy «Materıkter men muhıttar geografııasy» kýrsynda árbir materık pen muhıt, tabıǵat erekshelikteri, memleketterge jeke toqtalatyn tolyq geografııalyq bilim beretin júıeniń joıylǵany qynjyltady. О́z elimizdiń tabıǵat erekshelikterin, ekonomıkasy men áleýmettik máselelerin tolyq oqytatyn 8-synyptaǵy Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy, 9-synyptaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy páni kýrstarynyń oqytý júıesi múldem ózgerdi. Oqýlyqtarda túsiniksiz tapsyrmalar kóp. Tabıǵat erekshelikterin sıpattaıtyn fızıkalyq aýdandandastyrý men el ekonomıkasynyń ereksheligin oqytatyn saǵattar qysqaryp qaldy. Osy oraıda oqýshylardyń dúnıetanymy, oqý úrdisinde ulttyq tárbıe jumysyn jandandyrýda Geografııa páni qarastyratyn múmkindikterdiń barlyǵyn tıimdi paıdalanýdyń mańyzy erekshe, – deıdi N.Qorǵanbaeva.
Pavlodar oblysy Ertis aýdany M.Gorkıı mektebiniń geografııa pániniń muǵalimi Dáýren Ilııasovtiń pikirinshe, jalpy geografııalyq bilimniń dástúrli ulttyq, rýhanı, saıası qundylyqtar jáne oqýshynyń sana-sezimin qalyptastyrýdaǵy róli zor.
– Geografııa pánine qosymsha kýrs retinde О́lketaný, Týǵan jer geografııasy sabaqtaryn ótkizý pán boıynsha saǵat jetpeı qalǵan taqyryptardy ıgerýge yqpal etedi. Geografııa páni muǵalimderiniń shyǵarmashylyq qyzyǵýshylyǵyn oıatý maqsatynda dápter jáne balalardyń kartada jasaǵan jumystaryn tekserýin yntalandyrý da qaperge alatyn jaıt. Sonymen birge saǵattar sanynyń azdyǵyna baılanysty geografııa mamandyǵyna baratyn túlekter kórsetkishi tómen. Maman tapshylyǵynan birqatar mektepte bul pándi bıologııa, tarıh pánderiniń muǵalimderi júrgizedi. О́z isiniń mamandary oqytpaǵandyqtan, geografııa páni ózektiligin joǵaltý ústinde. Eger joǵaryda aıtylǵan máseleler sheshimin tapsa, Qazaqstan geografııasy páni zamanǵa saı qaıta jandanyp, negizgi pánniń birine aınalatyny anyq, – deıdi D.Ilııasov.
Túrkistan oblysy Ordabasy aýdany Amangeldi atyndaǵy orta mekteptiń geografııa pániniń muǵalimi Gúlnar Shotaı da óz pikirimen bólisti.
– Mektep oqýshylaryn jańartylǵan oqý baǵdarlamasy boıynsha sońǵy jeti jyl kóleminde oqytyp kelemiz. Osy ýaqyt ishinde ustazdar men bilim alýshylar birshama qıyndyqqa tap boldy deýge negiz bar. Birinshiden, geografııanyń álipbıi sanalatyn kartany 6-synypta Jaratylystaný páni sheńberinde bıolog, hımık mamandar oqytyp júrgeni jasyryn emes. Sondyqtan Geografııa pánin 6-synyptan oqytýdy qaıtarý kerek. Ekinshiden, shıyrshyqtalǵan oqytý modeli boıynsha 7-synyptan bastap sol kartamen jumysty ıgermegen bala geografııa ǵylymynyń barlyq salasyn bir jylda sholyp shyǵady. 8-synypqa kelgende sol oqý maqsattary sál kúrdelenip qaıtalanyp keledi. Bala aldyńǵy bilimine súıenip, bilimi men daǵdylaryn arttyrýy kerek. Alaıda bilim alýshylardyń kóbisi bir jyl turmaq bir toqsan buryn ıgergen oqý materıaldaryn umytyp, qaıtalaýǵa týra keledi. Sondyqtan geografııa pánin oqytýdyń bul modeli tıimsiz bolǵandyqtan, 6-7-synyptarda bastapqyda materıktermen muhıttar geografııasyn oqytyp, ǵylymnyń negizgi uǵymdaryn, tabıǵattaǵy qubylystar men úderisterdiń zańdylyqtaryn uǵyndyryp, bazalyq bilimdi qalyptastyrý qajet. Kelesi qadam: 8-synypta negizgi bazalyq bilim, daǵdylar qalyptasqan bilim alýshylarǵa týǵan jeriniń erekshelikterin geografııalyq zańdylyqtarǵa súıenip ıgerýge jol ashylady. Qazirgi baǵdarlama boıynsha 9-synypta bólingen saǵat sany materıaldy zertteýge jetkiliksiz. Sebebi ıgerýge tıisti materıaldyń kóptiginen bilim alýshylardyń ózindik jumysy (saramandyq jumystar) múmkindik bermeıdi. 9-synypta týǵan jeriniń tabıǵat erekshelikterin tolyq ıgergen balaǵa adamı jáne tabıǵı resýrstardan bastap áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasyn oqytý qajet, – deıdi ol.
Túrkistan oblysy Jetisaı aýdany Ál-Farabı atyndaǵy №12 orta mekteptiń Geografııa páni muǵalimi Raýshan Ákimshaeva: «Qazirgi kezdegi jańartylǵan bilim berý negizinde oqý úrdisin uıymdastyrýda jeke tulǵanyń ózin-ózi tanytý tetikterin, ǵylymı oılaý ádisterin, zertteý mádenıetiniń negizderin ıgerýdi, kásibı maqsattaryn qalyptastyrýdy qamtamasyz etý qajettiligi birinshi orynda. Odan bólek tulǵanyń rýhanı-adamgershilik tárbıelenýi de ózekti. Sol sebepti mektep baǵdarlamasyna Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy men Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn qaıta engizgen jón. Sonda oqýshylardyń otanymyzdyń geografııasyn, tabıǵat jaǵdaılaryn, alýan túrli resýrstaryn, ulan-baıtaq aýmaǵyndaǵy qubylystar men úderisteri týraly túsinikteri molaıady. Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasymen qatar ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn meńgergen oqýshy qandaı mamandyqty tańdasa da ómirlik qajetine jarata alady», degen pikirin jetkizdi.
– Jańartylǵan mazmundaǵy baǵdarlamaǵa geografııanyń barlyq salasy kiriktirilgendikten, geografııalyq zańdylyqtardyń júıesi eskerilmeı qalǵan. Jaratylystaný bilimin ıntegrasııalap oqytýdyń alǵashqy kezeńinde tabıǵat qubylystary týraly durys, birtutas túsinik qalyptastyrýǵa múmkindik berip, tabıǵat týraly ǵylymdardy odan ári saralaı oqyp úırenýge negiz qalaıdy. Alaıda kiriktirilgen ǵylym salasy bolǵandyqtan, 5-6-synyptardaǵy jaratylystaný pánin respýblıka mektepterinde bıologııa, júktemesi az bolsa, tipti hımııa pániniń muǵalimderi de oqytyp júrgeni qynjyltady, – deıdi Jambyl oblysy Merki aýdany №44 orta mekteptiń Geografııa páni muǵalimi Gúlmıra Naızabekova.
Almaty oblysy Qarasaı aýdany Shamalǵan jańa qazaq orta mektebiniń Georafııa páni muǵalimi Gúlzıra Álıakbarovanyń aıtýynsha, jańartylǵan baǵdarlama mazmuny óte kúrdeli. «Oqýlyqta da júıesizdikter kezdesedi. Geografııa respýblıkalyq ataýly mektep qaýymdastyǵy ázirlegen tujyrymdama jobasynda kórsetilgendeı, baǵdarlamada eskerilmegen, oqýlyqta jetildiretin tustarǵa nazar aýdarǵan jón. Oqýshyǵa geografııadan tııanaqty bilim berý úshin fızıkalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik taqyryptardy oqytý ýaqyt kúttirmeıdi. О́z eli týraly málimetterge qanyq ósken oqýshynyń da alǵa qoıǵan maqsaty, bolashaqta tańdaıtyn mamandyǵy da naqty bolatyny sózsiz», deıdi ol.
TÚIIN:Táýelsiz elder tájirıbesin paıdalanýmen qatar kóptegen jyl boıy ýaqyt synynan ótken geografııa pánin oqytýdyń otandyq ádistemesin zamanaýı bilim júıesine ıkemdeýdiń mańyzdy ekenin atap ótken ustazdar qaýymy jańartylǵan baǵdarlama mazmunyn baıytýmen qatar oqýlyqtardy da jetildirý qajettigin alǵa tartty. Osy oraıda ultjandy urpaq tárbıesinde Geografııa pánin oqytýdyń ulttyq modelin iske asyrýdyń mańyzdylyǵyna mán bere otyryp, geografııalyq ǵylymnyń beıbereketsizdigine jol bermeý qajet degen ustanymdaryn bildirdi.
