Degenmen quzyrly basqarma buqaraǵa «bul batpan quıryq, bosqa jatqan quıryq» emes ekenin eskertti. Qaryshtaǵan kópqabatty qurylystyń birqatary zańsyz dep tanylǵan. Biraq turǵyn úıdiń keıbiriniń irgesi tolyq turǵyzylyp, áne-mine esigin aıqara ashqaly tur. Endeshe, ondaı jónsiz kóterilgen úılerdiń qabattary salynyp bolǵansha, «pátýa» aıtar basqarma ne qarady eken? Bul jaǵy – beımálim. Tarqatalyq...

10 úıdiń qurylysy toqtatyldy
Jalpy, turǵyn úıdiń ishinde kommersııalyq ta, bıýdjettik te, jeke turǵyn úı de bar. Áıteýir, báriniń túp atasy – baspana. Shamasy jetkeni shekesinen shertip alady. Jetpegeni bıýdjettik baspana qol sozady. Ikemi bary úı salady. Qalaı desek te, aımaqta turǵyn úı qurylysynyń 62 tamyry soǵyp turǵanyn ataý lázim.
Sonymen Qaraǵandy qalasyndaǵy baspana naryǵynda «básekege» túskender kim? Úlesker kompanııalar qatary – qalyń. Búginde daıyn jańa úıden góri irgetasy qalanbaı turyp úıge qarjy quıyp qoıǵannyń tımdiligin halyq ta biledi. Qurylys kompanııalaryn sodan da jaǵalaǵandar kóp.
Qaraǵandyda osy kúni baspana naryǵynda júrgen 15 shaqty kompanııa bar. Qoldarynda anyq qurylys jobasyn ustaǵan. Turǵyndar qarjysyn quıýda. Munyń qanshalyqty senimdi-senimsizdigi – satyp alýshynyń tikeleı óz jaýaptylyǵynda ǵana. О́ıtkeni ondaı qurylys kompanııalary «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» AQ-nyń kepildigin alýǵa tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda memleket ol úılerge jaýapty emes. Qaraǵandyda ondaı kepili bar iri birde-bir kompanııa joq.
Jaqynda Qaraǵandy oblysynyń memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasy 10 turǵyn úı kesheni zańsyz salynyp jatqanyn habarlady. Osylaısha, basqarma qaraǵandylyqtardy mundaı úı keshenderinen páter satyp alýda saq bolýdy eskertedi.
Basqarmanyń aıtýynsha, oblys ortalyǵynda 7 jańa ǵımaratta jumystar sot sheshimimen toqtatyldy. Taǵy úsheýiniń materıaldary qarastyrylyp jatyr eken. Basqarma málimetine sensek, olardyń barlyǵy jobanyń saraptamasynsyz salynǵan.
– Jalpy, biz salynyp jatqan 60-qa jýyq turǵyn úı nysandaryn baqylaýda ustap otyrmyz. Monıtorıng barysynda habarlaý tártibi buzylǵan 10 turǵyn úı kesheni anyqtaldy. Zań boıynsha árbir qurylys salýshy bizge qurylystyń bastalǵany týraly habarlaýy kerek. Bul onlaın, elektrondyq úkimettiń veb-portaly arqyly júzege asyrylady. Bar másele – negizinen saraptama qorytyndysynyń bolmaýynda. Iаǵnı olar avtorlyq jáne tehnıkalyq qadaǵalaýsyz qurylys júrgizýde. Úleskerler úshin qaýip-qaterler týyndaıdy. Biraq moratorııge baılanysty biz shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine tekserý júrgize almaımyz, deıdi basqarma basshysy Serjan Aımaqov.
Ol zańsyz salynǵan jańa ǵımarattardyń ishinde toǵyz qabatty turǵyn úı keshenderi bar ekenin atap ótti. Bolashaqta olar qabyldaý aktilerin ala almaıdy. Sonymen qatar úılerdi buzý týraly sot isin bastaýǵa bolady. Qurylys kompanııalary QR ÁQBtK-niń 314, 316, 321 jáne 463-baptary boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan kórinedi.
– Buǵan qosa zańda ÁQBtK-niń 320-baby boıynsha úleskerlerdi zańsyz tartqany úshin jaýapkershilik kózdelgen. Áleýmettik jelilerdegi jarnama arqyly biz materıaldardy sotqa berý úshin quqyq buzýshylardy anyqtaımyz. Máselen, 2022 jyly «OPTIMAL BUILD COMPANY» JShS «Tretıı optımalnyı» TK, «ProfInvest» JShS «Zaman 2» TK boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Búgingi tańda «Manhetten» TK boıynsha «KapıtalStroı-XXI» JShS, «Aspan» TK boıynsha «SAPA CITY» JShS-ne qatysty hattamalar jasaldy, – dedi S.Aımaqov.
«Bitken iske synshy kóptiń» keri emes pe?
Basqarma basshysynyń málimdeýinshe, qurylysshylardyń «qara tizimine» engen árbir kompanııa únemi jarııalanyp otyrady. Degenmen aty atalǵan keı qurylys kompanııalary qujattarynyń zańǵa saı ekenin málimdeıdi. Máselen, basqarma qurylysy zańsyz dep jarııalaǵan «Han» turǵyn úı keshenine qatysty «Satti Lux Stroy» qurylys kompanııasynyń satý bóliminiń menedjerleri barlyq qurylysqa ruqsat berilgen qujattaryn kórsetip jatyr. «Sizderge barlyq qurylys qujatyn kórsetýge ázirmiz. Ruqsat qujattar tolyq», deıdi kompanııa ókilderi.
Basqarmanyń Qaraǵandy qalasy basyndaǵy turǵyn úı keshenderin zańsyz dep jarııalaýy bul – alǵash emes. Jyl saıyn osyndaı tizimder shyǵyp turady. Mysaly, 2021 jyly 7 kompanııanyń qurylysqa ruqsaty joq dep jarııalanǵan. Áıtse de onyń birazy qurylysyn bitirip, turǵyndar sol úılerde turyp ta jatyr. Muny úleskerler de rastaıdy. Sonda bul ne ǵajap?
Jalpy, turǵyn úı keshenderiniń qurylysy qarqyn alǵanda, tipti, aıaqtalýǵa jaqyn qalǵanda kompanııalardyń zańsyz úı salyp jatqany basqarmanyń esine «kúrt» túsetini birtúrli kúlkili. Kóp qabatty turǵyn úı qurylysy kózge kórinbeıtin úıshik emes. Osyǵan deıin ol qurylys bastalmaı turyp, nege toqtamady? Úleskerlerdiń de kókeıinde – osy suraq.
Aty-jónin atamaýdy ótingen bir úleskerdi sózge tartyp kórdik. Ol «SMK Group» JShS qurylys kompanııasynyń «Central Park» turǵyn úı keshenine úles quıǵan eken.
– Bul on qabatty úıdiń 7-8 qabatyna deıin qabyrǵasy qalandy. Halyq úlesker retinde aqsha saldy. Endi kelip, ony zańsyz dep tanıdy? Qalanyń qaq ortasynda osynsha qabatty úı salynyp jatqany jergilikti bıliktiń esine endi tústi me? Qurylys bastalmas buryn ondaı zańsyzdyqtardy nege anyqtamaıdy? deıdi úlesker.
Qaraǵandyda kepildigim alynbady dep qarap qalǵan qurylys kompanııasy joq. Bular kepilsiz eken dep úles quımaıtyn turǵyn taǵy joq. Sebebi baspana baǵasy jyl ótken saıyn ósip barady.
«Qaraǵandy ıpotekalyq ortalyǵy» JShS mamandary qazir qaladaǵy baspananyń ortasha sharshy metri 300 myń teńgeden ekenin aıtady. Munyń birinshi sebebi – naryqtaǵy suranystyń artýy. Salynyp jatqan páterler suranysty tolyq qanaǵattandyrmaıdy. Ekinshiden, qoǵamda úreı bar. Bul – teńge qunsyzdanyp ketip, devalvasııa bolýy múmkin degen qorqynysh.
– Sol sebepti, qoldaǵy qarajatyn baspanaǵa salyp, ınvestısııa retinde ustaǵysy keledi, deıdi «Qaraǵandy ıpotekalyq ortalyǵy» JShS dırektory Aınur Súleımenova.
Al ekinshi naryqtaǵy, jalpaq tilmen aıtqanda, eski úılerdiń de sharshy metri aıtarlyqtaı arzan emes. Máselen, qalanyń ortasynda 60-70 jyldary salynǵan úılerdiń sharshysy – shamamen 300 myń teńge.
Shyny kerek, qazirgi kezde jańa úılerdiń, irgetasy keýip úlgermegen baspanalardyń bazary qyzyp tur. Onyń kepili bar-joǵyna qarap jatqan pende kem.
Qurylysy bastalǵan kommersııalyq páterdiń sharshy metri – Qaraǵandyda tap qazir 280 myń teńgeden joǵary. Munyń arasynda III sanatty ekonom, II sanatty bıznes, I sanatty lıýksi bar. Ataýyna qaraı baǵasy da ártúrli. Degenmen irgetasy endi quıyla bastaǵanda 280 myń teńgeden arzanyn tabý múmkin emes. Olardyń turǵyndarǵa tapsyrylýynda da san alýan joly bar. Bireýleri tıesili kelisilgen sharshy metrdi beredi, esik-terezesin, sýyn, jylýyn qamtyp. Odan ári qaraı ózińiz ishki qabyrǵalaryn qalap, bólip alasyz. Jaryǵyn jetkizesiz. Qabyrǵasyn aqtaısyz degendeı. Muny «Erkin jobalaý, sylaqsyz (svobodnaıa planırovka, chernovoı)» deıdi. Odan keıingisi – ishki bólmelerdiń qabyrǵasy bólingen, elektr jelisi páterdiń ishinde tolyqtaı bar, qabyrǵasy bir ret astarlanǵan, aldyn-ala árlengen páterler. Úshinshisi – taza kádimgi tolyqqandy úı. Ony jurt ta, kompanııalar da «Taza árlengen» (chıstovoı) deıdi. Bul – kommersııalyq úılerden góri kepildigi bar bıýdjettik úılerge tán. Kommersııalyq úı salatyn kompanııalar ishki jumysyna bosqa qarjy da, ter de tókkisi kelmeıdi. Sebebi bul úı qunyna yqpal etedi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Qaraǵandyda turǵyn úı qurylysy qarqyn alyp keledi. Desek te suranysty tolyq jabýǵa jetpegen eken. Al onyń barlyǵynda derlik «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasynyń» kepili joq.
Qaraǵandy