Zańsyz qurylys neden shyǵady?

Degenmen quzyrly basqar­ma buqaraǵa «bul batpan quı­ryq, bosqa jatqan quı­ryq» emes ekenin eskertti. Qarysh­taǵan kópqabatty qury­lystyń birqatary zańsyz dep tanylǵan. Biraq turǵyn úıdiń keıbiriniń irgesi tolyq turǵyzylyp, áne-mine esigin aıqara ashqaly tur. Endeshe, ondaı jónsiz kóterilgen úı­lerdiń qabattary salynyp bolǵansha, «pátýa» aıtar basqarma ne qarady eken? Bul jaǵy – beımálim. Tar­qatalyq...

10 úıdiń qurylysy toqtatyldy

Jalpy, turǵyn úıdiń ishinde kommersııalyq ta, bıýdjettik te, jeke turǵyn úı de bar. Áıteýir, báriniń túp atasy – baspana. Shamasy jetkeni shekesinen shertip alady. Jetpegeni bıýdjettik baspana qol sozady. Ikemi bary úı salady. Qalaı desek te, aımaqta turǵyn úı qurylysynyń 62 tamyry soǵyp turǵanyn ataý lázim.

Sonymen Qaraǵandy qalasyndaǵy baspana naryǵynda «básekege» túsken­der kim? Úlesker kompanııalar qatary – qalyń. Búginde daıyn jańa úıden góri irgetasy qalanbaı turyp úıge qarjy quıyp qoıǵannyń tımdiligin halyq ta biledi. Qurylys kompanııalaryn sodan da jaǵalaǵandar kóp.

Qaraǵandyda osy kúni baspana naryǵynda júrgen 15 shaqty kompanııa bar. Qoldarynda anyq qurylys jobasyn ustaǵan. Turǵyndar qarjysyn quıýda. Munyń qanshalyqty senimdi-senimsizdigi – satyp alýshynyń tike­leı óz jaýaptylyǵynda ǵana. О́ıt­keni ondaı qurylys kompanııalary «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» AQ-nyń kepildigin alýǵa tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda memleket ol úı­ler­ge jaýapty emes. Qaraǵandyda on­daı kepili bar iri birde-bir kompanııa joq.

Jaqynda Qaraǵandy oblysynyń memlekettik sáýlet-qurylys baqy­laý basqarmasy 10 turǵyn úı keshe­ni zańsyz salynyp jatqanyn habarlady. Osylaısha, basqarma qaraǵan­dylyqtardy mundaı úı keshenderinen páter satyp alýda saq bolýdy esker­tedi.

Basqarmanyń aıtýynsha, oblys ortalyǵynda 7 jańa ǵımaratta ju­mys­tar sot sheshimimen toqtatyldy. Taǵy úsheýiniń materıaldary qaras­tyrylyp jatyr eken. Basqarma máli­­metine sensek, olardyń barlyǵy joba­nyń saraptamasynsyz salynǵan.

– Jalpy, biz salynyp jatqan 60-qa jýyq turǵyn úı nysandaryn baqylaýda ustap otyrmyz. Monı­torıng barysynda habarlaý tártibi buzylǵan 10 turǵyn úı kesheni anyq­taldy. Zań boıynsha árbir qurylys salýshy bizge qurylystyń bastalǵany týraly habarlaýy kerek. Bul onlaın, elektrondyq úkimettiń veb-por­ta­ly arqyly júzege asyrylady. Bar másele – negizinen saraptama qorytyndysynyń bolmaýynda. Iаǵnı olar avtorlyq jáne tehnıkalyq qadaǵalaýsyz qurylys júrgizýde. Úleskerler úshin qaýip-qaterler týyn­daıdy. Biraq moratorııge baılanysty biz shaǵyn kásipkerlik sýbek­tilerine tekserý júrgize almaımyz, deıdi basqarma basshysy Serjan Aımaqov.

Ol zańsyz salynǵan jańa ǵımarat­tardyń ishinde toǵyz qabatty turǵyn úı keshenderi bar ekenin atap ótti. Bolashaqta olar qabyldaý aktilerin ala almaıdy. Sonymen qatar úılerdi buzý týraly sot isin bastaýǵa bolady. Qurylys kompanııalary QR ÁQBtK-niń 314, 316, 321 jáne 463-baptary boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan kórinedi.

– Buǵan qosa zańda ÁQBtK-niń 320-baby boıynsha úleskerlerdi zań­syz tartqany úshin jaýapkershilik kózdelgen. Áleýmettik jelilerdegi jar­nama arqyly biz materıaldardy sotqa berý úshin quqyq buzýshylardy anyqtaımyz. Máselen, 2022 jyly «OPTIMAL BUILD COMPANY» JShS «Tretıı optımalnyı» TK, «ProfInvest» JShS «Zaman 2» TK boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Búgingi tańda «Manhetten» TK boıynsha «KapıtalStroı-XXI» JShS, «Aspan» TK boıynsha «SAPA CITY» JShS-ne qatysty hattamalar jasaldy, – dedi S.Aımaqov.

«Bitken iske synshy kóptiń» keri emes pe?

Basqarma basshysynyń málim­deýinshe, qurylysshylardyń «qara tizimine» engen árbir kompanııa únemi jarııalanyp otyrady. Degenmen aty atalǵan keı qurylys kompanııa­lary qujattarynyń zańǵa saı ekenin málimdeıdi. Máselen, basqarma qury­lysy zańsyz dep jarııalaǵan «Han» turǵyn úı keshenine qatys­ty «Satti Lux Stroy» qurylys kom­p­a­nııasynyń satý bóliminiń menedjerleri bar­lyq qurylysqa ruqsat berilgen qujat­ta­ryn kórsetip jatyr. «Sizderge bar­­lyq qurylys qujatyn kórsetýge ázir­­miz. Ruqsat qujattar tolyq», deı­di kompanııa ókilderi.

Basqarmanyń Qaraǵandy qalasy basyndaǵy turǵyn úı keshenderin zańsyz dep jarııalaýy bul – alǵash emes. Jyl saıyn osyndaı tizimder shyǵyp turady. Mysaly, 2021 jyly 7 kompanııanyń qurylysqa ruqsaty joq dep jarııalanǵan. Áıtse de onyń birazy qurylysyn bitirip, turǵyndar sol úılerde turyp ta jatyr. Muny úleskerler de rastaıdy. Sonda bul ne ǵajap?

Jalpy, turǵyn úı keshenderiniń qu­rylysy qarqyn alǵanda, tipti, aıaq­talýǵa jaqyn qalǵanda kompa­nııa­lardyń zańsyz úı salyp jatqany bas­qarmanyń esine «kúrt» túsetini birtúrli kúlkili. Kóp qabatty turǵyn úı qurylysy kózge kórinbeıtin úıshik emes. Osyǵan deıin ol qurylys bas­talmaı turyp, nege toqtamady? Úleskerlerdiń de kókeıinde – osy suraq.

Aty-jónin atamaýdy ótingen bir úleskerdi sózge tartyp kórdik. Ol «SMK Group» JShS qurylys kom­panııasynyń «Central Park» tur­ǵyn úı keshenine úles quıǵan eken.

– Bul on qabatty úıdiń 7-8 qaba­tyna deıin qabyrǵasy qalandy. Ha­lyq úlesker retinde aqsha saldy. Endi kelip, ony zańsyz dep tanıdy? Qalanyń qaq ortasynda osynsha qa­bat­ty úı salynyp jatqany jer­gilikti bıliktiń esine endi tústi me? Qurylys bastalmas buryn ondaı zańsyzdyqtardy nege anyqta­maıdy? deıdi úlesker.

Qaraǵandyda kepildigim alynbady dep qarap qalǵan qurylys kompanııasy joq. Bular kepilsiz eken dep úles quımaıtyn turǵyn taǵy joq. Sebebi baspana baǵasy jyl ótken sa­ıyn ósip barady.

«Qaraǵandy ıpotekalyq ortaly­ǵy» JShS mamandary qazir qaladaǵy baspananyń ortasha sharshy metri 300 myń teńgeden ekenin aıtady. Munyń birinshi sebebi – naryqtaǵy suranystyń artýy. Salynyp jat­qan páterler suranysty tolyq qana­ǵat­tan­dyrmaıdy. Ekinshiden, qoǵamda úreı bar. Bul – teńge qunsyzdanyp ketip, devalvasııa bolýy múmkin degen qorqynysh.

– Sol sebepti, qoldaǵy qarajatyn baspanaǵa salyp, ınvestısııa retinde ustaǵysy keledi, deıdi «Qaraǵandy ıpotekalyq ortalyǵy» JShS dırektory Aınur Súleımenova.

Al ekinshi naryqtaǵy, jalpaq til­men aıtqanda, eski úılerdiń de shar­shy metri aıtarlyqtaı arzan emes. Máse­len, qalanyń ortasynda 60-70 jyl­dary salynǵan úılerdiń sharshysy – shamamen 300 myń teńge.

Shyny kerek, qazirgi kezde jańa úılerdiń, irgetasy keýip úlgermegen baspanalardyń bazary qyzyp tur. Onyń kepili bar-joǵyna qarap jatqan pende kem.

Qurylysy bastalǵan kommer­sııa­­lyq páterdiń sharshy metri – Qara­­­ǵandyda tap qazir 280 myń teń­ge­­den joǵary. Munyń arasynda III sa­natty ekonom, II sanatty bıznes, I sa­natty lıýksi bar. Ataýyna qaraı ba­ǵasy da ártúrli. Degenmen irge­ta­sy endi quıyla bastaǵanda 280 myń teńgeden arzanyn tabý múmkin emes. Olardyń turǵyndarǵa tapsyrylýynda da san alýan joly bar. Bireý­leri tıesili kelisilgen sharshy metrdi beredi, esik-terezesin, sýyn, jylýyn qamtyp. Odan ári qaraı ózińiz ishki qabyrǵalaryn qalap, bólip alasyz. Jaryǵyn jetkizesiz. Qabyrǵasyn aqtaısyz degendeı. Mu­ny «Erkin jobalaý, sylaqsyz (svobodnaıa planırovka, chernovoı)» deıdi. Odan keıingisi – ishki bólmelerdiń qabyrǵasy bólingen, elektr jelisi páterdiń ishinde tolyq­taı bar, qabyrǵasy bir ret astar­lanǵan, aldyn-ala árlengen páterler. Úshinshisi – taza kádimgi tolyqqandy úı. Ony jurt ta, kompanııalar da «Taza árlengen» (chıstovoı) deıdi. Bul – kommersııalyq úılerden góri kepildigi bar bıýdjettik úılerge tán. Kommersııalyq úı salatyn kompanııa­lar ishki jumysyna bosqa qarjy da, ter de tókkisi kelmeıdi. Sebebi bul úı qunyna yqpal etedi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Qara­ǵandyda turǵyn úı qurylysy qarqyn alyp keledi. Desek te suranys­ty tolyq jabýǵa jetpegen eken. Al onyń barlyǵynda derlik «Qazaqstan tur­ǵyn úı kompanııasynyń» kepili joq.

Qaraǵandy