– Azat myrza, aldymen ózińiz jaıynda maǵlumat berseńiz. Balýan retinde qandaı tabysqa qol jetkizdińiz jáne ulttyq quramanyń bas bapkeri bolyp qaı kezde taǵaıyndaldyńyz?
– Bozkilemde biraz jyl ter tóktim. Elishilik jarystarda top jaryp, 2005 jyly Azııa birinshiliginde qola medal ıelendim. 2012 jyly Qyrǵyzstan ulttyq quramasynyń tizginin eń bedeldi balýandardyń biri, Olımpıada men álem chempıonattarynyń júldegeri Qanatbek Begalıev ustady. Sol kezde men úlken sporttan endi ǵana qol úzgen edim. Birden Qanatbektiń kómekshisi boldym. Al bas bapkerlik qyzmetke 2018 jyldyń kókteminde taǵaıyndaldym.
– Kezinde Qyrǵyzstannyń grek-rım kúresi sheberleri álemdik deńgeıdegi jarystarda júldeni sırek alatyn edi? Buǵan ne sebep boldy?
– Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńderde Qyrǵyzstannyń kúresi kópke deıin eńse tikteı almady. Barlyq jaǵdaı qarjy máselesine kelip tireldi. Sol kezde Ratbek Sanatbaev qana dúbirli dodalarda daralanyp júrdi. Basqa balýandarymyz álemdik deńgeıdegi jarystarda kóńil kónshiterlikteı nátıjege qol jetkize almady. Bul jaǵdaı kúres dese ishken asyn jerge qoıatyn qyrǵyz halqyn, basshylar men bapkerlerdi qanaǵattandyrǵan joq. Sol kezderi kúres janashyrlary birigip, «Balýandyq ónerdiń kósegesin qaıtsek kógertemiz?» dep biraz bas qatyrdy. Sodan osy baǵytta aýqymdy isterdi qolǵa alyp, biraz sharýa atqaryldy. Ýaqyt oza eren eńbek óz jemisin bere bastady.
– Toqsanynshy jyldary tek álem chempıonatynyń qola júldegeri, Azııa oıyndarynyń eki dúrkin kúmis júldegeri, Azııanyń eki dúrkin chempıony Ratbek Sanatbaevqa ǵana senim artyp keldińizder? Onyń ózi Almatyda jattyǵatyn. Solaı ǵoı?
– Iá, onyńyz ras. Ratbek aǵa bizge «jol ashyp berdi» desek te bolady. Sóz oraıy kelgende, qyrǵyzdardyń maqtanyshyna aınalǵan azamatqa qazaqtyń dańqty balýany Dáýlet Turlyhanovtyń kóp kómek kórsetkenin aıta ketken abzal. Onyń esh alańsyz jattyǵýyna barynsha jaǵdaı jasaldy. Sondaı qamqorlyqtyń arqasynda Sanatbaev kúres álemindegi bıik belesterdi baǵyndyrdy. О́kinishke qaraı, ol kisiniń ómiri kelte boldy. Biraq qyrǵyzdyń talaı qaradomalaq balasy Ratbek aǵalaryna eliktep, kúres úıirmeleriniń tabaldyryǵynan attady. Keıinnen Qanatbek Begalıev, Rýslan Túmenbaev, Danııar Qabonov, Janarbek Kenjeev, Ýran Qalılov jáne taǵy basqa balýandar shyqty. Osy azamattardyń barlyǵy da Qyrǵyzstannyń klassıkalyq kúresiniń eńse tikteýine zor eńbek sińirdi.
– 1993-2016 jyldar aralyǵynda ótken álem chempıonattarynda Qyrǵyzstannyń grek-rım kúresi sheberleri bar-joǵy úsh júlde ǵana aldy. Atap aıtsaq, 1999 jyly Ratbek Sanatbaev – qola, 2006 jyly Qanatbek Begalıev – kúmis jáne 2010 jyly Danııar Qabonov qola medalderdi ıelendi. Esesine 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda Begalıev ekinshi jáne Rýslan Túmenbaev úshinshi oryndy oljalady. Biraq sodan keıin de sporttyń osy túriniń kósegesi birden kógermedi ǵoı. Ne sebepti dep oılaısyz: elde daryndy jastar az ba edi, álde memleket tarapynan qarjylandyrý jaǵy kemshin boldy ma?
– Onyń sebebi kóp. Burynǵy kezeń týraly men eshteńe aıta almaımyn. 2012 jyly London Olımpıadasynan quralaqan qaıtqannan keıin ulttyq komandamyzdyń tizgini Qanatbek ekeýmizge senip tapsyryldy. Biz el úmitin aqtaý úshin kóp eńbektendik. Biraq birden eleýli tabysqa qol jetkize almadyq. Máselen, 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda ótken Olımpııa oıyndarynda 59 kılo salmaqta kúresken Arsen Eralıevtiń jeńis tuǵyryna kóterilýge múmkindigi boldy. Nátıjesinde, ol qola medal úshin tartysta ózbekstandyq Elmurat Tasmuratovqa ese jiberip, besinshi orynda qalyp qoıdy. Qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda kóbine-kóp kúmis pen qola medaldy qanaǵat tutyp keldik. 2014 jyly Rýslan Sarev pen Janarbek Kenjeev Astanada uıymdastyrylǵan Azııa chempıonatynda eki altyn alǵanda, erekshe shattandyq. Sebebi sol kezge deıin atalǵan jarysta Qyrǵyzstannyń ánurany birde-bir ret eki márte shyrqalǵan joq edi. Osylaısha, birte-birte eńse tikteı bastadyq.
– Esesine búgingi tańda Qyrǵyzstannyń grek-rım kúresi sheberleriniń dańqy dúrkirep tur. Sońǵy bes-alty jyl aralyǵynda álemdegi eń myqty komandalardyń qataryna qosyldyńyzdar. Sonyń bárin kóre otyryp, kezinde biz «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Qyrǵyzdarǵa qyzyǵa qaraıtyn boldyq» degen maqala da jarııalaǵan edik...
– Barlyǵy da osy salanyń basy-qasynda júrgen mamandardyń tabandylyǵy men izdenisi, qajyrly eńbegi men aýyzbirshiliginiń arqasy. Qyrǵyz kúresiniń kósegesin kógertý úshin eshqaısymyz aıanǵan joqpyz. Sońǵy bes jyl ishinde álem chempıonatynda bes júlde oljaladyq. Aqjol Mahmudov pen Jolaman Sharshenbekov álem chempıony atandy. Oǵan Jolamannyń eki kúmisi men Amantur Ismaılovtyń qolasyn qosyńyzdar. Tokıo Olımpıadasynda Aqjol kúmis medaldy moınynda jarqyratty. Jakartadaǵy Azııa oıyndarynda tórt órenimiz jeńis tuǵyryna kóterildi. Sońǵy bes qurlyq chempıonatynda 35 júlde oljaladyq. Onyń altaýy altyn, 9-y – kúmis jáne 20-sy – qola.
– Byltyr Belgradta jalaýy jelbiregen álem chempıonatyndaǵy kórsetkishterińiz tipti keremet boldy. 2 altyn men 1 qolany ıelenip, jalpykomandalyq esepte úshinshi orynǵa taban tiredińizder.
– Serbııanyń astanasynda Aqjol men Jolaman qarsylas shaq keltirmese, Amantur úshinshi orynǵa taban tiredi. Árıne, úsh birdeı órenimiz jeńis tuǵyrynda qol bulǵap turǵanda, keýdemizdi maqtanysh sezimi kernedi. Tipti kózimizge jas ta keldi. Sol kúnderi tek sportshylar qaýymy ǵana emes, kúlli qyrǵyz halqy erekshe shattanyp, qalpaqtaryn aspanǵa atyp qýandy. Negizi atalǵan jarystyń jalpykomandalyq esebinde biz besinshi oryndy ıelengen edik.
– Iá, upaı sany boıynsha Túrkııa, Ázerbaıjan, Serbııa jáne Irannan qalyp qoıyp, besinshi orynǵa turaqtaǵandaryńyz ras. Biraq medaldyń sany men sapasy boıynsha úshinshi oryn (2 altyn, 1 qola) alǵan ekensizder. Aldaryńyzda – serbter (4 altyn) men túrikter (2 altyn, 3 qola) ǵana.
– Onda tipti keremet eken (bir rahattanyp kúlip aldy).
– Azat, keıbir jankúıerler qazirgi kezde Qazaqstanda Jolaman men Aqjolǵa laıyqty qarsylas joq dep esepteıdi. Álde jańsaq pikir me?
– Ol ýájben kelispeımin. Qaı kezde de Qazaqstannyń kúres mektebi óte kúshti bolǵan. Qazir de solaı. 60 kılo salmaqta Aıdos Sultanǵalı men Meırambek Aınaǵulov bar. Ekeýi de – álem chempıonattarynda eki retten jeńis tuǵyryna kóterilgen saqa sportshylar. Jolaman úshin olar – óte qaýipti qarsylastar. 77 kılo salmaq dárejesinde Demeý Jadyraev, Maqsat Erejepov, Temirlan Shadýkaev syndy myqty balýandar bar. Aqjolǵa da olarmen arpalysý ońaı emes.
– Keıbir memlekettiń ulttyq qurama bapkerleri asa jaýapty jarystarǵa óz shákirtterin nemese kóńilderi túsken balýandardy ǵana aparyp júrgeni belgili. Al shyn talanttar tasada qalyp qoıady. Sizderde osy jaǵy qalaı?
– Bizdiń elde ondaı ádiletsizdikke jol berilmeıdi. Shyn myqtyǵa esh ýaqytta qııanat jasamaımyz. Bizge deıin de solaı bolǵan, biz de solaı isteımiz. Qyrǵyzstannyń ishki birinshiliginde top jarǵan balýandar birden halyqaralyq arenaǵa shyǵady. Sol básekelerde ózderiniń myqtylyǵyn moıyndatqan balýandar dúbirli dodalarda el namysyn qorǵaıdy. Eshkim óz shákirtin súıremeıdi. Barlyǵymyz ortaq múdde, ıaǵnı qyrǵyz sportynyń abyroıyn asqaqtatý úshin ǵana jumys isteımiz.
– Joǵaryda esimderi atalǵan shoqjuldyzdardan bólek, Ýzýr Júsipbekov, Qanybek Jolshybekov, Tynar Sharshenbekov, Atabek Azızbekov, Kaledın Asykeev jáne taǵy basqa apaıtóster shyqty. Olardyń barlyǵy da qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda daralandy. Osy balýandardyń qazirgi aıaq alystary qalaı?
– Bári de babynda. Bıyl jaýapty jarystar óte kóp. Almatydaǵy Azııa chempıonaty, Hanchjoýdaǵy Azııa oıyndary jáne Belgradtaǵy álem chempıonaty bar. Alla qalasa, ózińiz esimderin ataǵan balýandardy sol jarystarda kóresizder.
– Qazirgi kezde sport salasyn qarjylandyrý jaǵy qalaı? Memleket tarapynan kúres túrlerine tıisti kóńil bóline me?
– Qyrǵyzstanda tek kúreske ǵana emes, sporttyń barlyq túrine memleket jáne agenttik tarapynan barynsha qoldaý kórsetiledi. Qarajat jaǵynan esh qaǵajý kórip jatqan joqpyz. Bári de durys, barlyǵy da jaqsy.
– Bıyl Belgradta álem chempıonaty ótedi, kelesi jyly Parıjde Olımpııa oıyndarynyń alaýy tutanady. Sol jarystarda qansha júlde alamyz dep josparlap otyrsyzdar?
– Joramal aıtýǵa asa áýestigim joq. Biraq sol jarystarǵa barǵan balýandarymyzdyń barlyǵy da júlde alyp, Qyrǵyzstannyń dańqyn asyrý úshin esh aıanyp qalmaıtyny anyq.
– Áńgimeńizge kóp rahmet, Azat myrza! «Qazaq pen qyrǵyz bir týǵan» dep beker aıtpaıdy ǵoı. Aldaǵy ýaqyttarda ótetin baıraqty básekelerdiń barlyǵynda baýyrlas qos eldiń órenderi jeńis tuǵyrynda qatar turýyna tilektespin.
– Sizge de kóp rahmet.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
