«Jasyl kitap»

Batys elderiniń balaǵynan tartatyn bir uǵym bolsa, ol – násilshildik. Aqsúıek ulttar túrli-túske aınalǵan memleket óńi­niń ózgergenine qapaly. Tip­ti baıyrǵy eýropalyqtar tó­men taptan shyqqan qara násil­di­lerdiń bılik basyna kelip, ózgeris jasaǵanyn hám qoǵam­nyń betkeustar bir bóligine aınal­ǵanyn qalamaıdy. Qansińdi qaǵı­da zaıyrly memleketterdiń záre­sin alyp, keıde bılik tipti bir barmaǵyn búgip qalady. Biz bul áńgimeni jaǵalamas buryn rejısser Pıter Farellıdiń «Jasyl kitap» kınokartınasyna úńilgen edik. Qara násildiler arasynan shyqqan daryndy vırtýoz pıanıst Don Shırlıdiń ǵumyrnamasyna negizdelgen shyǵarma, sol surqaı dáýirdiń atmosferasyn beredi.

Fılm 1960-jyldardyń basynda AQSh-ta bolǵan oqıǵany eske salady. Qara násildilerdiń ara­synan shyqqan ǵajaıyp óner­paz Don ońtústik shtattarǵa gas­troldik saparǵa shyǵady. Jol boıynda qıyndyq týdyrmas úshin ol ıtalııalyq túngi klýbtyń serýenshisi Tonı Vallelongany júrgizýshi ári kúzetshi etip jaldaıdy. Eki qarama-qarsy keıipkerdiń dostyǵy kóńil masaıratady. Áıt­se de másele biriniń aq, biri­niń­ qara bolǵanynda emes, sol kez­de konservatıvti ońtústikte násildik segregasııa zańdary áli de qatań saqtalatyn. Budan da soraqysy qara násildiler ekinshi sortty adamdar qataryna jatqyzyldy. Bul bógesindi pıanıst buzǵysy keldi. Biraq mundaı jaǵymsyz stereotıpterden arylýǵa ári shynaıy talantty moıyn­daýǵa amerıkalyqtardyń óresi jetpedi.

Qos saıahatshynyń qoldaryn­da «Jasyl kitap» boldy. Bul olar­dyń jolserigi ári baǵdarshamy. Nusqaýlyqta tamaqtaný orynda­ry, janarmaı quıý stansalary, qonaqúılerdiń mekenjaıy, qara násildilerge turýǵa jáne qyzmet kórsetýge bolatyn basqa da mekemelerdiń tizimi jazylǵan. Aıtpaqshy, gıd kitapsha saıahat­shy­larǵa ǵana emes, óz isin osylaı alǵa jyljytýdy kózdegen kásipkerlerge de kómektesti.

Aıta keteıik, atalǵan kitap­ty­ poshta qyzmetkeri Vıktor Gıýgo Grın qu­rastyrǵan. Alǵash ret 1936 jyly Nıý-Iorkte ba­syl­ǵan. «Jasyl kitap» bú­kil el boıyn­sha janarmaı quıý­ stansalaryn­da satylyp,­ jyl­ saıyn jańartylyp otyrdy.­ Degenmen 1964 jyly «Aza­mat­tyq quqyqtar týraly» zań qabyl­danyp, barlyq qoǵam­dyq oryn­darda segregasııa toqta­tyldy. Biraq bul turpaıy túsinik qoǵamnyń sanasynan birden óshe qoıǵan joq.

Áıgili mýzykanttyń shynaıy taǵ­dyry ońaı bolǵan joq. Don Flo­rıdada ıamaıkalyq otbasynda dúnıe­ge kelgen. Ol eki jasynda for­tepıanoda oınaýdy úırenip, úsh­ jasynda sahnada óner kórsete bas­tady. Bala kezinde ony tipti Lenın­grad konservatorııasyna oqýǵa­ shaqyrǵan, biraq ata-anasy bala­ny shetelge jalǵyz jiberýge qor­qady. 18 jasynda ataqty Bos­ton­ orkestrimen Chaıkovskıı kon­ser­tin oryndasa, kelesi jyly Lon­don sımfonııalyq orkes­tri­men birge óz shyǵarmasyn usyn­dy. Sodan keıin ol álemdi gas­troldik saparmen aralaýdy bas­tady.

Álem tańdaı qaqqan daryn ıesi­ osyn­shama dańqyna qa­ra­mas­­­­tan ame­rıkalyqtardyń túrt­pe­­­­gin kórýmen bolady. Olar qara­ pıanıstiń klassıkalyq shy­­ǵarmalaryna áli daıyn emes edi.­ Muny sezgen mýzykant uly óner­diń esigin tars jaýyp, biraz ýaqyt­ psıhologııalyq zertteýmen­ aı­na­lysady. Biraq bala kúngi as­qaq armany tynyshtyq bersin be?­ Kóp uzamaı ne de bolsa, tún­gi­­ klýbtarda óner kórsetýge bel baı­­laıdy. Sóıtip, júrip óziniń mý­­zy­kalyq stılin oılap tabady.­ Ol osylaısha klassıka, djaz­ jáne pop-mýzyka arasyna jańa­sha­ súrleý salady. Bas gıtara men vıo­­­lon­chelıst bar Don Shırlı trıo­sy osylaı paıda boldy.

Mansap shyńynda jylyna 100-den­­ astam konsert berdi. 80-jyl­­­dardyń basynda oń qoly­­nyń qabynýyna baılanys­ty­ óner kórsetýdi toqtatýǵa máj­búr­ boldy. Sonyń kesirinen 20 jyl­ únsizdikke kómildi. Tek 2001 jy­ly ǵana shákirtteriniń qol­daýy­men jazyp alǵan dıskisi jaryq­ k­órdi. Amerıkalyqtardyń óner­ge degen nemquraıdylyǵy onyń­ maqsatyn tizerlete almady.­ Dańqty Don Shırlı 86 jasynda­ jankúıerlerin jylatyp, dúnıe­den­ ozdy.

Al onyń ıtalııalyq dosy, kóp­­­­shilikke Tonı Lıp degen atpen­ tany­mal Frenk Entonı Val­­lelonga Nıý-Iorkte dúnıe­ge­ kelgen. Aýlada ony Gýba ne­me­se Chatterboks dep te ata­ǵan eken.­ О́ıtkeni onyń kez kel­gen­ adam­dy ózine qajet nár­seni­ isteýge kóndire alatyn tań­­­ǵa­jaıyp qa­bileti bolǵan. Shy­­­nymen de, «Ja­syl kitap» fıl­min­­degideı Ko­paka­bana klýbynda bas­ daıashy bolyp jumys iste­gen.­ Kıno sıýjetine negiz bol­ǵan­ oqıǵalardyń basym bó­ligi sol jerde oryn alady. Tip­ti­ sol mańda áıgili rejısser Fren­sıs­ Ford Koppolamen tanysyp,­ aty ańyzǵa aınalǵan «О́kil áke»­ fılmine de túsedi. Don­ ekeýi­niń dostyǵy ony basqa keńis­tikke alyp shyqty. Bir-birine­ degen iltıpaty áli kúnge amerı­ka­lyq­tar­dyń aýzynda júr.

Fılm Nık Vallelonganyń kita­byna negizdelip túsirildi. Don­ men Tonıdiń gastrolde kez­de­sip, saıahattaǵany kúmán týdyr­maıdy. Áıtse de rejısser kóp­tegen epızodty kórkemdegen. Oǵan­ Os­kardy syılaǵan da osy fılm. Aq pen qara adam ara­syn­daǵy shynaıy mahabbatty kór­sete oty­ryp, Qudaı aldynda bári­­miz bir­deı ekenimizdi jetkize bildi.