Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
2022 jyly taýar, qarjy jáne qor naryqtary dál osyndaı qubylmaly jaǵdaıdy bastan keshken bolatyn. Baǵa, qor ındeksteriniń bir qyzaryp, bir surlanǵanyn áli umytqan joqpyz. Baǵa bir tústi, bir kóterildi. Munaıdyń álemdik baǵasy 127 dollardan 140 dollarǵa deıin kóterildi, teńge men rýbl dálizi de osyndaı qubylmalyqty bastan keshti.
Sarapshy Ramazan Dosovtyń aıtýynsha, ınflıasııa boljamynda bul faktor áli eskerilgen joq. Biraq soǵan qaramastan Ulttyq bank pen Úkimetke ınflıasııany eki ese, kem degende 10 paıyzǵa deıin tómendetýge tapsyrma berildi. Janarjaǵarmaı naryǵyndaǵy jańa baǵa bul tapsyrmanyń oryndalýyn qıyndataıyn dep tur. Demek Ulttyq bank pen Úkimet múmkindiginiń qandaı ekenin aldaǵy eki-úsh aıda kóretin bolamyz.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, «OPEK+ elderi sońǵy sheshimi arqyly ózderiniń kiristerin qoldaýǵa sheshim qabyldap otyr. Eger ınflıasııa tómendese, bul usynystyń naryqqa áseri az bolar edi. Inflıasııanyń qazirgi deńgeıi ekonomıkanyń alǵa júrýin ǵana emes, shıkizat kózine degen qajettilikti tejep tur.
R.Dosov bul jańalyqtyń bizge áseri tereń zerdeleýdi qajet ekenin aıtady. О́tken jyly qubyrǵa qatysty máseleler biraz josparymyzdy buzyp jiberdi.
Biraq soǵan qaramastan OPEK+ kelisimin asyra oryndadyq. Eger aldaǵy ýaqytta munaı baǵasy qymbattasa, ishki naryqta asa kóp ózgeris bola qoımaıdy. Arzandasa, ishki jalpy ónimdi ǵana emes, bıýdjet kiristerin de qaıta qaraýǵa týra keledi. Endigi túsim munaı baǵasyna, Ulttyq qordan qandaı kólemde qarajat alatynymyzǵa tikeleı baılanysty. Qazirgi jaǵdaıǵa boljam jasaýdyń múmkin emestigin sarapshylardyń bári aıtady. Al janarmaı baǵasynyń qymbattaýy ınflıasııa deńgeıin biz qalaǵan kóriniste qabyldaýdyń múmkin emestigin baıqatyp qoıdy.
«Sáýirde bazalyq mólsherlemeniń ózgerýi ekitalaı, al mamyrda ınflıasııanyń ne bolatynyn kóremiz. Birneshe aıǵa boljam jasaý qıyn», dedi sarapshy.
Naýryz aıy munaıdyń álemdik baǵasynyń tómendeýimen este qaldy. Naýryzda ulttyq valıýtamyz dollar men eýro dálizinde azdap syr berdi, al rýblge qatysty ustanymy kúsheıdi. Jalpy, naýryzda tek bizdiń teńge emes, EAEO-daǵy saýda seriktesterimizdiń de valıýtalary syr berdi. Inflıasııa deńgeıiniń tómendemeýine osy faktor da áser etti.
2022 jyly taýar, qarjy jáne qor naryqtary dál osyndaı qubylmaly jaǵdaıdy bastan keshken bolatyn. Baǵa, qor ındeksteriniń bir qyzaryp, bir surlanǵanyn áli umytqan joqpyz. Baǵa bir tústi, bir kóterildi. Munaıdyń álemdik baǵasy 127 dollardan 140 dollarǵa deıin kóterildi, teńge men rýbl dálizi de osyndaı qubylmalyqty bastan keshti. Reseı rýbli men teńgeniń baǵamynda joǵary qubylmalylyq baıqaldy. Reseıdiń Ýkraına aýmaǵyndaǵy arnaıy áskerı operasııasy teńge-rýbl baǵamyna áser etti. Al bıyl onyń naryqqa áseri aıtarlyqtaı tómendegenin sarapshylardyń bári aıtady. Teńge men rýbl arasyndaǵy oıyn erejesiniń ózgerýine eldiń rýbl men teńgeniń ózara konvertasııalanýy týraly kelisimnen shyǵýy sebep bolǵanyn bárimiz bilip júrmiz.
Osy jyly munaı naryǵyndaǵy eń mańyzdy oqıǵa – kómirsýtekterge baǵanyń tómendeýi. London taýar bırjasynda qańtarda Brent munaıynyń saýdasy 85 dollardan joǵary, aqpanda barreline 80 dollardan joǵary aýmaqta ótti.
Naýryzdyń basynda etalondyq brendtiń baǵa belgileýleri burynǵy deńgeıde qaldy, sodan keıin tipti barreline 86-87 dollar deńgeıine deıin kóterildi. Naryqtaǵy jaǵdaı birinshi onjyldyqtyń sońynda nasharlaı bastady. Aıdyń ortasynda munaı baǵasy barreline 80 dollardy quraıtyn psıhologııalyq mańyzdy belgini eńserdi.
Oǵan amerıkalyq banktiń bankrotqa ushyraýy janarmaıǵa degen suranysqa áser etetin qarjylyq daǵdarys týdyrýy múmkin degen qaýip sebep boldy. Munaı baǵa belgileýlerine qysym jasaǵan taǵy bir faktor – AQSh-ta paıyzdyq mólsherlemeniń kóterilýi. Birneshe aıdyń eń joǵary shegine jetken baǵa qalpyna kele bastady. Aıdyń sońyna qaraı, 29 naýryzda bul markaly munaıdyń baǵa belgilenimi barreline 80 dollarǵa jaqyndady. Sarapshylardyń pikirinshe, baǵanyń eki aptadaǵy eń joǵary deńgeıge kóterilýine AQSh-taǵy qorlardyń qysqarýy jáne Iraktan munaı jetkizýdegi úzilis týraly jańalyqtar áser etti. Sosyn baǵalar sál tómendedi, sodan keıin olar qaıtadan joǵary qozǵalysty kórsetti jáne naýryzdyń sońǵy kúnindegi saýda barreline 80 dollardan sál ǵana aıaqtaldy. Naýryzda ishki valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaı teńgeniń negizgi saýda áriptesteriniń valıýtalaryna qatysty joǵary jáne tómen baǵamyndaǵy aıtarlyqtaı eleýli ózgeristerimen sıpattaldy.
Aıdyń basy teńgeniń nyǵaıýymen bastaldy. Úsh kún ishinde dollardyń ortasha saralanǵan baǵamy munaıdyń aıtarlyqtaı joǵary álemdik baǵasy jaǵdaıynda birden 14,6 teńgege túsip, 431-den sál joǵary deńgeıge jetip, kóp aıdaǵy eń tómengi deńgeıge jetti. Bul rette eýronyń resmı baǵamy aqpan aıynyń sońyndaǵy 473,80 teńgeden 457,29 teńgege deıin tómendedi. Osydan keıin naryqta dollar men eýro baǵamynyń ósýi qaıta jandandy jáne munaı baǵasy aıtarlyqtaı joǵary bolǵan kezde olardyń pozısııasyn nyǵaıtý úderisi bastaldy. Naýryzdyń ortasynda negizgi álemdik valıýtalardyń aıyrbas jáne resmı baǵamy aılyq maksımýmǵa jetip, sáıkesinshe 466 jáne 496 teńgeden asty. 10 jumys kúninen az ýaqyt ishinde dollarǵa qatysty 35 teńgeden astam, eýroǵa qatysty 39 teńgege derlik álsiregen ulttyq valıýta dollar men eýroǵa qatysty shyǵynnyń bir bóligin qaıtara aldy. 29 naýryzdaǵy dollardyń ortasha saralanǵan baǵamy 449 teńgeden tómen túsip, aıdyń sońǵy kúnindegi keshki saýda 452,70 teńgemen aıaqtaldy. Nátıjesinde, naýryzda dollar baǵamy 7 teńgeden sál artyq kóterildi, ulttyq valıýtanyń AQSh dollaryna shaqqandaǵy nyǵaıý qarqyny naýryzda aqpandaǵy 3,7 paıyzdan 2,15 paıyzǵa deıin tómendedi.
Al eýronyń resmı baǵamy naýryzdyń sońǵy kúninde aqpan aıynyń sońymen salystyrǵanda 13 teńgege jýyq kóterilip, 486,58 teńgeni qurady. Teńgeniń eýroǵa shaqqandaǵy nyǵaıý qarqyny ótken aıdaǵy shamamen 3,5 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin tómendedi.
Ras, naýryzdaǵy ortasha eseppen eýronyń, sondaı-aq amerıkalyq valıýtanyń resmı baǵamy aqpandaǵy 484,81 teńgemen salystyrǵanda 480,57-ge deıin tómendedi. Dál osyndaı kórinis taǵy bir negizgi saýda seriktesiniń valıýtasy – Qytaı ıýanine qatysty da baıqaldy. Basqa ssenarııde rýbl-teńge baǵamynyń dınamıkasy damydy. Reseı valıýtasynyń ishki naryqtaǵy resmı baǵamy bir aı ishinde 5,72-6,14 teńge aralyǵynda ózgerdi. Rýbldiń qunsyzdanýy aıdyń basynda sharyqtaý shegine jetti. Degenmen teńge-rýbl dálizine rýbldiń AQSh dollaryna shaqqandaǵy quny da áser etti.
Naýryzda dollar baǵamy shamamen 75 rýblden 77 rýblge deıin kóterildi. Ulttyq bank 31 naýryzǵa belgilegen juptyń resmı baǵamy 5,82 teńge boldy. Alǵashqy toqsannyń qorytyndysy boıynsha ulttyq valıýta rýblge qatysty 9,5 paıyzǵa derlik nyǵaıdy. Ortasha alǵanda naýryzda rýbldiń resmı baǵamy da tómendep, aqpandaǵy 6,20 teńgemen salystyrǵanda 5,92 teńgeni qurady. Naýryzda teńge baǵamynyń jyldamdaýy tek Reseı bıligi qalaǵan deńgeıge jetken rýbldiń AQSh dollaryna shaqqandaǵy álsireýimen baılanysty boldy. Álemdik valıýta naryqtaryndaǵy jaǵdaıǵa keletin bolsaq, eki negizgi valıýta arasyndaǵy básekelestik negizinen 1 eýro úshin 1,056-1,092 dollar aralyǵynda boldy.
Dollar qunynyń álsireýi naýryzdyń birinshi onkúndiginde baıqalsa, onyń baǵamynyń kóterilýi aıdyń sońǵy kúninde tómendedi. Bank sektorynyń problemalary álemdik valıýtalardyń aıyrbas baǵamynyń qalyptasýyna áser etti. Amerıkalyq jáne shveısarııalyq bankterden keıin naýryz aıynyń sońynda eń iri nemis bankteriniń biri problemalarǵa tap boldy, bul álemdik bank sektoryndaǵy jaǵdaıdy ýshyqtyrdy. Naýryzda teńgeniń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty ortasha baǵamynyń kúsh alýy ınflıasııanyń keri sheginýine sebep bolýy ábden múmkin.
Resmı statıstıkaǵa sáıkes, azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlardyń baǵasy men halyqqa qyzmet kórsetý tarıfteri ótken aıda 0,9 paıyzǵa kóterildi. Jyldyń aldyńǵy eki aıynda ósý deńgeıi 1 paıyzdan joǵary boldy. Naýryzda azyq-túlik taýarlary 1,1 paıyzǵa, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar men tarıfter, halyqqa qyzmet kórsetý baǵasy bir aıda 0,8 paıyzǵa qymbattady. Sońǵy 12 aıda azyq-túlik taýarlary kópshiliginiń baǵasy resmı derekterge qaraǵanda ondaǵan paıyzǵa ósken.
Azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlarǵa baǵanyń eń joǵary ósý qarqyny 77,5-ten 49,5 paıyz dálizinde terbelip turdy. Tazartylǵan qant, sabyn, keńse taýarlary, pııaz, ydys jýýǵa arnalǵan jýǵysh zattar, keptirilgen órik baǵasynda da ózgerister boldy. Basqa da kóptegen taýarlar men halyqqa kórsetiletin aqyly qyzmetter baǵasynyń ósýin statıstıka mamandary da joǵary deńgeıde baǵalaıdy.
Sonymen qatar qyryqqabat baǵasynyń jyldyq mánde aıtarlyqtaı tómendeýi tirkeldi. Naýryz aıyndaǵy statıstıka baǵa salasyndaǵy jaǵdaıdyń birshama jaqsarǵanyn kórsetedi. Bul rette ınflıasııa jyldyq mánde ótken jyldyń naýryz aıymen salystyrǵanda (12,0 paıyz) burynǵysynsha aıtarlyqtaı joǵary. Úkimettiń baǵany ustap turý áreketiniń tek aspırındik áseri baryn sarapshylardyń bári aıtady. Eń basty faktor baǵa konıýnktýrasynyń jaqsarýy eksporttyq túsim aǵynynyń ulǵaıýy yqpal ete alady.
Degenmen munaıdyń álemdik baǵasy Qazaqstan úkimetiniń boljamynan (barreline 85 dollar) jáne ótken jyldyń qańtar-naýryzdaǵy naqty qunynan tómen bolyp qalyp otyr.
Ulttyq banktiń málimeti boıynsha bıyl ınflıasııa 7,5-9,5 paıyzǵa deıin tómendeıdi dep boljanǵan. Bas banktiń boljamynsha, ınflıasııa astyq pen azyq-túlikke álemdik baǵanyń tómendeý arqyly tejeledi. Alaıda búgingi tańda bul dálizdiń joǵarǵy shekarasyna jetý qıyn sııaqty. Ol úshin ortasha aılyq ınflıasııa deńgeıi jyl sońyna deıin 0,7 paıyzdan tómen bolýy kerek. Sondyqtan sheneýnikter máseleni eski jolmen sheshetin sııaqty. Olar jaı ǵana óz boljamdaryn joǵary qaraı qaıta qaraıdy. Osylaısha, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Ulttyq bank bıylǵy ınflıasııa boljamyn 11-13 paıyzǵa deıin kóterdi. Tutyný naryǵyndaǵy baǵanyń ósýine, árıne, shetel naryǵyndaǵy jaǵdaı sebep dep jyly jaýyp qoıyp, aqtalyp alýymyzǵa bolmaıdy. Teńgeniń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty qunsyzdanýy jáne otandyq óndirilgen kóptegen taýarlardyń ishki naryqta shektelýi, sondaı-aq baǵanyń turaqtalýyna kedergi keltiretin faktorlar jetedi. Eldegi ınflıasııa kópjyldyq eń joǵary deńgeıge deıin kóterilip, keri sheginýge jol taba almaı jatyr.
ALMATY
