Jıyn barysynda qoǵamdaǵy syn-eskertpelerdiń negizsiz emes ekeni aıtylyp, bilim berý, oqytý úderisinde, grant bólýde, emtıhandardy qaıta tapsyrý, kýrstyq jumystardy qorǵaý sátterinde tártip buzýshylyqtyń oryn alǵandyǵy ashyq ortaǵa salyndy. Jalaqynyń azdyǵyna baılanysty irgeli ǵylymdarmen aınalysatyn úzdik mamandar, bilikti professorlar basqa joǵary oqý oryndaryna aýysýǵa májbúr bolǵan. Saldarynan ýnıversıtettiń ǵylymı kadrlyq áleýeti álsirep, bilim sapasy tómendegen.
Ýnıversıtettiń materıaldyq-oqý bazasy jeke maqsattarǵa paıdalanylyp, stýdenttik jataqhanalar men oqý ǵımarattary kásipkerlerge jalǵa berilgen. Túrli oıyn-saýyq oryndary ashylyp, oqý nysandary, jataqhana, stadıon men basqa da jer ýchaskeleri jekeniń qolyna ótip ketken. Osynyń bári myńdaǵan adamy bar úlken ujymnyń kóz aldynda bolyp jatqanyna qaramastan, eshqandaı áriptestik syn aıtylmaǵan. Kemshilikterdi boldyrmaý, aldyn alý is-sharalary jasalmaǵan.
Osynyń bári ýnıversıtetke jańa basshylyqtyń kelýimen anyqtalyp, ártúrli deńgeıdegi jıyndarda tarazyǵa salynyp, jıyn barysynda oryn alǵan kemshilikterdi túzetý baǵytyndaǵy is-sharalar aýqymy pysyqtaldy.
– Bizdiń túpki maqsatymyz – jemqorlyqsyz, ádiletti ýnıversıtet qurý. Bul qaǵıdat stýdenttermen, jas ǵalymdarmen jáne Aqyldastar alqasymen bolǵan kezdesýlerde ashyq aıtyldy. Bilim berý isi, oqý úderisin jańasha uıymdastyrý, ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý baǵytyndaǵy máselelerdi birlese talqyladyq. Ardager oqytýshylar men jastar tarapynan kóptegen naqty usynys aıtyldy. Sonyń nátıjesinde sózden iske kóship, ýnıversıtetti damytýdyń naqty is-sharalaryn júzege asyrýdy qolǵa alýdamyz, – dedi ýnıversıtet rektory Aqylbek Kúrishbaev.
Osy jyldyń eń úlken jańalyǵy – aqpan aıynda ýnıversıtettiń basqarý júıesin jetildirý aıasynda tuńǵysh ret ashyq konkýrs uıymdastyrylypty. Nátıjesinde, fakýltet dekandary men kafedra meńgerýshileriniń quramy 70 paıyzǵa jańarǵan. Dekandardyń orta jasy – 49, kafedra meńgerýshileriniń orta jasy 46-ny quraıdy. Iriktelgen úmitkerler óz salalary boıynsha biliktiligi men bilimin, ǵylym men bilim berýdegi jınaqtaǵan tájirıbeleriniń mol ekendigin aıqyn kórsete bildi.
Ýnıversıtettiń osy jylǵa arnalǵan damý baǵdarlamasy men memlekettik satyp alý jospary qaıta qaralyp, barlyq tıimsiz shyǵyn, quramdas uıymdardy ustaý qarajaty qysqartylǵan. Bıýdjettiń negizgi bóligi ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa, stýdenttik jataqhanalar men oqý ǵımarattaryn jóndeýden ótkizýge jáne taǵy da basqa tıimdi is-sharalarǵa baǵyttalyp otyr. Sondaı-aq ákimshilik-basqarýshy, oqytý-kómekshi jáne tehnıkalyq qyzmet personaly 50 paıyzǵa deıin qysqarǵan. Nátıjesinde, professor-oqytýshylar quramynyń eńbekaqysy 45 paıyzǵa deıin, kafedra meńgerýshileri men fakýltet dekandarynyń jalaqysy 1,5 ese kóterildi. Iаǵnı elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń deńgeıine deıin jetkizildi.
Endi jańa reıtıngtik baǵalaý júıesi oqytýshylardyń eńbekaqysyn 50 paıyzǵa deıin kóterýge jáne odan da kóp ústeme alýǵa múmkindik beretin bolady. Bul sheshim basqa joǵary oqý oryndarynyń reıtıng baǵalaýlaryn salystyra otyryp, qabyldanǵan. Árbir oqytýshynyń istegen jumysy tórt baǵyt – oqý jáne oqý-ádistemelik, ǵylymı-zertteý, ımıdjdik, tárbıe jáne áleýmettik jumystary boıynsha derbes baǵalanady.
Keńeste ýnıversıtettiń oqý úderisindegi júzege asyrylǵan jumystar da ortaǵa salynyp, bul máselede de olqylyqtardyń az emes ekeni, oqytýdyń kredıttik tehnologııasy boıynsha problema týyndaǵany ashyq aıtyldy. Mysaly, bıyl bitirýshi túlekterdiń 9 paıyzy, ıaǵnı, 165-iniń ıgerilmegen kredıtteri, akademııalyq qaryzdary bar bolǵandyqtan, dıplom ala almaıtyny belgili boldy. Osy oraıda Ǵylymı keńes múshelerine oqý úderisindegi quqyq buzýshylardy anyqtap, qatań tártipke shaqyrý júkteldi.
Búginde sıfrlandyrý, IT jáne bıotehnologııa salasyndaǵy serpilister álemdi ózgertýde. Alaıda bul baǵytta elimizdegi kóptegen ǵylymı-zertteý jańalyǵy agrarlyq óndiris salasyna jetpeı otyrǵany belgili. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda: «О́ńdeý ónerkásibin ınnovasııa men joǵary tehnologııa ǵana jedel damytady. Bul – aıdan anyq nárse. Sol sebepti Qazaqstan ekonomıkasy ǵylymı jetistikterdi negizge alýy kerek. Zertteý júrgizip, patent alý jetkiliksiz. Ǵylymı jańalyqtardy óndiriste paıdalaný qajet», dep atap kórsetken bolatyn.
Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, elimizdegi agrarlyq saladaǵy jetekshi oqý orny aýyl sharýashylyǵy úshin básekege qabiletti bilikti kadrlar daıarlaýmen qatar, ınnovasııalyq ǵylymı izdenisterge qol jetkizýdi jáne olardy óndiriste qoldanýdy maqsat etedi. Bul rette álemdik ozyq joǵary oqý oryndarymen bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý arqyly, iskerlik tájirıbeler almasý maqsatynda keshendi jobalar jasalyp jatyr. Mysaly, sáýir aıynyń 19-23 aralyǵynda aýyl sharýashylyǵy men orman isi, bıoekonomıka boıynsha Eýropada 3-shi, álemde 4-shi oryn alatyn AgroParisTech (Fransııa) aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetinen keletin delegasııa Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń qyzmetimen tanysatyn bolady. Olar bıyl oqý baǵdarlamalaryndaǵy fýndamentaldy pánder – matematıka, fızıka, ınformatıka, bıologııa, hımııa pánderiniń oqý-ádistemelik, qurylymdyq jáne sıllabýstardyń mazmunyna taldaý jasamaq. Odan ári qaraı básekege qabiletti mamandardy birlese daıarlaý aıasyn keńeıtý, qos dıplomdyq baǵyttaǵy jumystar jalǵasatyn bolady.
– Bolashaq mamandardy daıarlaýda kásibı praktıkany uıymdastyrý men dýaldy oqytýdy iske asyrý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetimen kelisimshart negizinde 7 ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn, 756 óndiristik-tájirıbelik bazany ınegrasııalaý qolǵa alynyp jatyr. Bul maqsat oryndalsa, bolashaqta 1-2 kýrstaǵylar teorııalyq bilimdi ýnıversıtette meńgerip, ǵylymı-ınnovasııalyq bilimdi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda alady. Al óndiristik tájirıbeni 352 agrokásiporynda ótkizedi. Bul álemdik úrdis, – deıdi Aqylbek Qajyǵululy.
2023-2024 oqý jylynda «Coursera» halyqaralyq platformasyna kóshý arqyly bilim alýshylar úshin álemdik deńgeıdegi ǵalymdardyń dáristerin tikeleı tyńdaýǵa, bilimderin qosymsha jetildirýge múmkindikter jasalmaq. Interaktıvti tehnologııalardy jetkilikti qoldaný maqsatynda ýnıversıtet bıýdjetiniń esebinen 70 mln teńgeden astam somaǵa ınteraktıvti taqtalar men proektorlarǵa memlekettik tapsyrys berilgen.
Qazaq eli úshin mal sharýashylyǵy ejelden dástúrli kásip ekeni belgili. Osy oraıda ýnıversıtette qaıta ashylǵan «Zooınjenerııa jáne taǵam óndirisiniń tehnologııasy» fakýlteti týraly jańalyqty súıinshilep jetkizgen bolatynbyz.
Taǵy bir asa mańyzdy másele – álemde, onyń ishinde Orta Azııa men Qazaqstannyń ońtústik aımaǵynda sý tapshylyǵy aıqyn sezilip otyr. 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń kólemi 40 paıyzǵa jetýi múmkin degen boljam bar. Osy oraıda Memleket basshysy «Energetıka, sý jáne kólik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldanýǵa tıis» deı otyryp, elimizde qosymsha 25 sý qoımasyn salyp, sýdy barynsha únemdeýdi tapsyrǵany belgili.
Osy jyldyń 2 naýryzynda Shymkent qalasynda Qazaqstan jáne О́zbekstan memleketteri Premer-mınıstrleriniń deńgeıinde ótken kezdesý aıasynda sý mamandaryn birlese daıarlaý máselesi talqylandy. Sol resmı kezdesý aıasynda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti men Tashkent ırrıgasııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý ınjenerleri ınstıtýty rektorlary kezdesip, ózbekstandyq oqý ornynyń fılıalyn ashý máselesin jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Ýnıversıtet ǵalymdary jańa fılıaldyń qurylýy sý sharýashylyǵy mamandaryn birlese daıarlaýmen qatar, Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy sý resýrstary men sýdy paıdalaný, jerdi melıorasııalaý jáne rekýltıvasııalaý salasyndaǵy ǵylymı jobalardy birlese iske asyrýǵa jańa serpin beredi degen senimde.
Sondaı-aq álemdegi bıomedısınalyq ǵylymdar, jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy úzdikterdiń qataryna kiretin Kanadadaǵy Saskachevana ýnıversıteti (UofS) agronomııa, zooınjenerııa, genetıka jáne janýarlar seleksııasy boıynsha Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetimen birlesken bilim berý baǵdarlamasyn ázirleýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany qýantady.
Taǵy bir kúrdeli másele – aýyl sharýashylyǵynyń negizgi tiregi sanalatyn sharýa qojalyqtary men fermerlermen keri baılanys, Extension-bilim taratý júıesiniń elimizde durys jumys istemeıtindigi. Ony damytý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń ujymy amerıkalyq «UC Davis» tájirıbesin zerttep, qoldanysqa engizý qajettigin alǵa tartyp otyr. Osyǵan baılanysty ońtústik oblystardyń árbir aýdanynda fermerlerge tegin konsýltasııalyq kómek kórsetý maqsatynda ýnıversıtettiń Ekstenshn-servıs ortalyǵyn qurý josparlanyp otyr. Árıne, oǵan memleket tarapynan qarjylaı qoldaýdyń qajet ekendigi anyq.
Osy oraıda rektor Aqylbek Kúrishbaev ǵylymı keńeste kóterilgen máselelerdi qorytyndylaı kelip: «Ǵylym – kez kelgen qoǵamdaǵy eń konservatıvti júıelerdiń biri. Fragmenttik ózgeristermen «jyldam jeńisterdi» qýyp, ǵylymda túbegeıli ózgeristerge qol jetkizý múmkin emes. Oǵan tereń, dáıekti jáne júıeli reformalar qajet. Álemdegi ozyq joǵary oqý oryndarymen teńesý úshin zamanaýı joǵary deńgeıdegi naǵyz ǵylymı-zertteý ýnıversıtetin qurýymyz qajet. Sonymen birge bilim berý úrdisine halyqaralyq oqý baǵdarlamalaryn batyl engizýge shuǵyl nazar aýdarý qajet. Bul rette Úkimet tarapynan tıisti qoldaý kúsheıtilse, oǵan ýnıversıtet ǵalymdary men oqytýshylarynyń áleýeti tolyq jetedi», dep atap ótti.
ALMATY
