Ormandaǵy órt qaýipsizdigi

Alaıda orman qansha kóp bolsa da ony qorǵaý kerek, qalpyna keltirip, otalǵandardyń ornyna jańasyn egip otyrǵan durys. Ormandardyń qazirgi jaı-kúıin, qalpyna keltirý sharalaryn bilmek úshin jýyrda biz oblys ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Beıbit Ismanovqa jolyqqan edik.

«Ormandar ottegin bólip, aýa­ny tazartýmen qatar sharýa­shy­lyqtarǵa da zor paıdasyn tıgizedi. Olar egisti ótkir jelder men daýyldardan qor­ǵaıdy. Sóıtip, klımatty ret­teıdi, sýdy shuǵyl keýip ketýden saqtap, ylǵaldy alyp qalyp, topyraqtyń qunaryn ushyrmaıdy. Tipti sanıtarlyq-gıgıenalyq, saýyqtyrý jáne basqa da paıdaly fýnksııa­lardy oryndap, óńirimizdiń eko­logııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵyn qoldaýda mańyzdy ról atqarady», dep bastady ol óziniń orman týraly sózin.

2020 jyldyń 1 qyrkúıeginde jarııalaǵan Joldaýynda Memle­ket basshysy orman qoryn to­lyq­tyrý úshin 2 mlrd túp aǵash otyr­ǵyzýdy tapsyrǵan edi. Osy tap­s­yrmany oryndaý úshin bizdiń oblysta 2021-2025 jyldar aralyǵynda 20 myń gektar alqapqa 100 mln túp aǵash otyrǵyzý týraly keshendi jos­par qurylǵan. 2021 jyly 869 myń gektar jerge 3,6 mln túp aǵash otyrǵyzyldy. Bul – osy jylǵa belgilengen jospardy 102 paıyzǵa oryndaǵan sóz. 2022 jyly 1 652 gektar alapqa 6,9 mln túp aǵash otyrǵyzylǵan, bul bel­gilengen jospardyń 11 paıyzǵa artyq oryndalǵanyn kórsetedi. Bıylǵy meje – 4 100 gektar jerge 23,1 mln túp aǵash otyrǵyzý.

Qazir otyrǵyzylǵan jańa túp­terdi otap ketetin qalyń mal joq. Aýyldyń qosalqy sharýa­shylyǵyndaǵy maldar kóp emes, sondyqtan óskinderdiń tez jetilip ketýine qolaıly jaǵdaı bar. Alaıda óskinderdi daıyndaıtyn tuqymbaqtardyń qýaty jetpeı qalýy múmkin. Bıyl Esil aýda­nynda 28 gektar aýmaqty alatyn jańa tuqymbaq ashý kóz­delgen, alaıda oǵan 284 mln teńge qarajat kerek. Osyǵan oblys bıýd­jetinen qarajat tabylsa, tuqymbaqtardyń qýaty arta túser edi. Qazir oblys ákimdigine qaırylǵan hat qaralý ústinde.

Ormandy ózderiniń sharýalaryna paıdalaný úshin adamdar bir jaǵynan kesse, ekinshi otaǵyshy – órt. Jańbyrsyz, ystyq jazda qańsyp turǵan orman alabynda bolmashy shoqtan kóterilgen órt eshkimge ál bermeı, sol alaptyń ormanyn, janýarlar men ósimdikter álemin túgel jalmap, mıkroklımatty ózgertip, ekologııalyq apat jasap ketedi. Sondyqtan ormandy kútetin, qorǵaıtyn, ósire­tin qyz­metterdiń báriniń bir búıi­rinde aptap jazdaǵy órtten saqtaný mazasyzdyǵy júredi.

Qazir órtke qarsy kúresý úshin orman sharýashylyqtary qajetti tehnıkalarmen múmkindiginshe qamtamasyz etilgen. Barlyq sharýashylyqty qosa eseptegende 25 órt sóndirgish mashına, 87 traktor, sý saqtaıtyn 30 úlken syıymdylyq, jedel habar­laǵysh 798 radıostansa alynǵan. Árıne, bular da qalyń ormandy oblys úshin áli de azdaý. Joǵarydaǵy quraldardyń ishinde sońǵy tórt jylda oblystyq bıýdjetten 372 mln teńge bólinip, oǵan 12 órtsóndirgish mashına, 21 traktor alynǵan. Bıylǵa taǵy da 160 mln teńge bólinip otyr.

Halyqty órtten qorǵaýǵa shaqyrý, ormanda órt qaýipsizdigin saqtaý týraly aldyn alý sharalary únemi júrgizilip turady. Kórneki jerlerge «О́rtten saq bolaıyq, orman – bizdiń baı­lyǵymyz» degen sııaqty jazýlar qoıylǵan. Qalyń orman arqyly qosylyp jatqan Reseıdiń Om­by, Qorǵan, Túmen sııaqty ob­lystaryndaǵy áriptestermen eki memleket arasynda qol qoıyl­­ǵan ekonomıkalyq y­nty­maq­tastyq aıasynda orman órti kezinde birlese is-qımyl jasaý jó­ninde kelisim bar.

Ormandaǵy órttiń tez ja­ıyly­p ketpeýine tosqaýyl bolatyn mıneralızasııaly jolaqtar tartý da – únemi nazarda. Mu­nyń mánisi – ormannyń ishi men syrtynda jyrtý ádisimen úlken jolaqtar tartý. Mundaı jo­laq­tarǵa tirelgen órt ári qaraı jaıyla almaıdy. Byltyr 1 551 shaqyrymǵa sozylatyn osyn­daı jolaqtar tartylǵan. So­nymen birge oblystaǵy orman sharýashylyǵynyń 11 mekemesine ormandaǵy órtti baqylap otyratyn 16 ınteraktıvti keshen alynyp, olar 20-22 metr bıiktikke deıin kóterilgen munaralarǵa ornatylǵan.

«Keıingi jyldarda bolǵan órtterdiń sebebine saraptama jasaǵanda olardyń negizgi se­bep­shisi adamdar ekeni anyq­talǵan. Kún túsip, naızaǵaı ush­qynynan bolǵan órttiń sany shamaly ǵana. Adamdar ashyq daladaǵy byltyrdyń qaý shóbin, eskirgen sabanyn órt qaýipsizdigin saq­tamaı kúıdiredi. Mundaı ister sharýashylyq úshin kerek shyǵar, biraq órtteıtin jerdi aınaldyra keminde 4 metrlik jerdi jyrtyp, saqtyq jolaǵyn jasaý mindeti oryndalmaıdy. Sonyń kesirinen qatty jelmen nemese daýylmen kúsheıgen órt orman alaptaryna jetip, tilsiz jaý bárin jaıpap ketedi. Qanshama materıaldyq shyǵynǵa, tipti adam ólimine jol beriledi. Barlyq órttiń 60 paıyz­y osyndaı­dan týǵan. Taǵy 30 paıyzy ormanǵa baryp, ot jaq­qan adam­dardyń órt qaýipsizdigin saq­tamaǵandyǵynan bolǵan. Qal­ǵany avtomobıl joldarynyń mańyn­da mıneralızdendirilgen jo­laqtardy tartpaǵan orman sharýa­shylyqtary qyzmetker­leriniń óz isin tııanaqty atqar­maǵanynan týǵan. Sondyqtan órt qaýip­sizdigin saqtaý – bar­shanyń mi­ndeti. Bı­yl shamamyz kelgen­she órt qa­ýipsizdigin qatań saqtap, onyń zar­dabyn barynsha azaıtýǵa tyrysamyz», deıdi B.Ismanov.

Soltústik Qazaqstan obly­sy­nyń halqy men kásiporyndary jyl saıyn 550 myń tekshe metr aǵash ónimderin tutynady. Sonyń ishinde úı jylytý úshin qol­danylatyny 350-380 tekshe metr bolsa, qalǵany aǵash buıymdaryn jasaýǵa jumsalady. Oblystyń aǵash buıymdaryn jasaıtyn kásip­oryndary respýblıkalyq bar­lyq talaptyń 30 paıyzyn qa­na­ǵattandyrady. Jyl saıy­n 120 myń tekshe metr aǵashty óńdeıtin «ABD-Ormany» JShS, «Glazok» JK, «Aqmoldın» JK, «Peterfeld Agro» JShS, «Bazılık» JShS jáne bas­qa­lary. Osyndaı jalǵa alý­shylar bıýdjetke keıingi jyldary 1,3 mlrd teńgeniń kirisin en­gizgen jáne 14 myń gektar jer­diń or­manyn qalpyna kel­tir­gen. Qazir Soltústik ormandary­nan jasala­tyn taýarlardyń assor­tımenti 30-dan asqan.

Soltústik Qazaqstan oblysy