Ulttyq jazýdyń tynysyn ashatyn reforma

Jaqynda halyqaralyq «Qa­zaq tili» akademııasy Ál-Fa­rabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen bir­lesip, «Qa­zaqstan Respýblıkasy mem­le­ket­tik tiliniń zerttelýi, oqytý jəne qoldanýdaǵy ǵylymı-ədistemelik negiz­deri» taqyrybynda keńeı­tilgen jıyn ótkizdi. Jıynda halyqara­lyq «Qa­zaq tili» akade­mııasynyń prezıdenti, Erden Qa­jybek ǵalymdar aldynda keleli mindet­terdi talqylap, josparlap, zertteý máselesi turǵanyn atap ótti.

– Til – el úshin mańyzdy qu­ral. Tilimizdiń oqytylýy men qol­danylýyn jetildirýimiz qa­jet. Qazirgi qazaq grammatıkasy orys tiliniń grammatıkasymen jasal­ǵan. Aldaǵy ýaqytta latyn álip­bıine kóshken kezde ár áripke je­ke tańba berý kerek. Qaǵazǵa túsir­gende árip kórinip jazylýy shart. Qoǵamda qazaq tiliniń óz tuǵyryna qonýy, keń qoldanys tabýy tildi oqytý, úıretý, jetildirý tetikterimen baılanysty ekeni bel­gili. Osy­ǵan baılanysty áli de júıeli ju­mystar júrgizilýi qajet, – dedi E.Qajybek.

Jıynǵa qatysqan otandyq jáne shetel­dik ǵalymdar refor­maǵa qatysty oıla­ryn orta saldy. Ǵalym­dar Prezıdent Qasym-Jo­mart Toqaevtyń «bul məselege jan-jaqty, tereń taldaý jasap baryp, túbegeıli sheshim qabyldaǵan abzal», «kırıllısadan latyn əlip­bıine jasandy túrde, tek səı­kes əripterdi ózger­tý arqyly kóshýge bolmaıdy. Əıt­pese, bul úlken qatelikke aparyp soǵady», «tilimizge arnalǵan orfog­rafııa­lyq qaǵıdalardy qaıta qara­ǵan jón», «qazaq ti­liniń qoldanys aıasyn arttyra berý – memlekettiń mindeti» degen ustanym­daryn bas­shylyqqa aldy.

Talqylanǵan máselelerge oraı qa­rar qabyldanyp, onda tórt baǵyt qamtyl­dy. Birinshi ba­ǵyt birneshe talaptan turady. Naq­tyraq aıtsaq, orys tilin oqy­týdy memlekettik tilmen qatar qoı­maı, tańdaý pəni retinde oqytyp, qazaq tilin oqytý talaptaryn kúsheıtý kerek. Qazaq tilin ǵylym men qazirgi ozyq tehnologııanyń tiline aınaldyrý úshin joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq bólimi­niń bilim baǵdarlamalaryna bakalavrıatta «Kəsibı qazaq tili», magıstratýra men doktorantýraǵa «Akademııalyq baǵyt­taǵy qazaq tili» pənin engizý mańyzdy. Mem­le­k­ettik tildi oqytýǵa qatys­ty eń ózekti məselelerdi sarap­tap, qoǵam sura­ny­syna saı jetil­dirilgen birtutas júıe­sin usyný qajet. Sondaı-aq Oqý-aǵartý mı­nıstrligi baǵdarlama túzbes buryn, aldymen orta mek­tep­te qazaq tilin oqytý baǵdar­lamasynyń ózegi mə­tinge negiz­delgeni tıimdi me, əlde dəstúrli grammatıka deńgeılerine negiz­delgeni tıimdi me degen məse­leni ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, sheship alýǵa tıis.

Ekinshi baǵyt ta birneshe talaptan turady. Ǵalymdar bir aýyzdan Alash qaıratkerleri ustanǵan ult­tyq baǵyttaǵy ǵy­lym­dy, ter­mın­jasamdy, oqý júıesin, əlip­bı jəne emle ereje­lerin qaı­ta jan­dandyrýǵa kúsh salý kerek­tigin alǵa tartty. Qazaq tilin zert­teý eýroózektik usta­nym­dary­nan ult­tyq arnalarǵa qaraı bury­­lýy kerek. Ǵylym jəne joǵa­ry bilim mınıstrligi irgeli jəne qol­danbaly zertteýlerdi baǵdar­lama­lyq-nysanaly jəne granttyq qar­jy­landyrý kezinde osyndaı baǵyttaǵy jobalarǵa basymdyq berýi qajet.

Úshinshi baǵytta da birshama másele qamtylǵan. Qazaq jazýyn jetildirý məselesin qaras­tyratyn bul usynysta álipbı túzý barysynda Ahmet Baıtursyn­uly syndy úsh ǵu­lama ǵalymnyń klas­sı­kalyq eńbekterine súıengen abzal. Ondaı jazý túrki jurtynyń basyn birik­tirýge septigin tıgizetin, ortaq múdde­sin anyqtaıtyn, el men eldiń mədenı-ekonomıkalyq almasymyn jeńildetetin, alystan habar alyp-berip, ózara túsi­nis­tigin arttyratyn tıimdi qural bolmaq. Keńes kezindegi qabyldanǵan kırıll jazýy men emle erejelerindegi qatelikter tildiń ulttyq turǵydan damýyna asa zor zararyn tıgizgen «saıası aqtańdaqtar» qatarynda qaralyp, jat dybys pen ərip, jat sózderdiń tilimizde qoldanylýy məselesine baılanysty da túpkilikti baılam men sheshimge kelý asa mańyzdy. Keshendi əri júıeli túrde jazý reformasy arqyly tilimizdi Ah­met Baıtursynuly salǵan ult­tyq arnaǵa qaıtaryp, keńes dəýi­rinde tynysyn taryltyp kelgen jat tildik yqpaldan arylýymyz qajet. Ulttyq jazýymyzda: Aqań dəıekshi teorııasyna səıkes jýan «y» dybysy dəıekshesiz «ı» túrinshe, jińishke əýezdi «i» dybysy dəıeksheli «i» túrinde jazylý qajet. Ahmet Baıtursynulynyń «qazaq tilinde daýysty uzyn ý men ı joq», «ý men ı daýysty dybys­tarynyń qataryna kire almaıdy», «dybys júıesinshe ý men ı-dyń daýyssyz r-dan esh basqalyǵy joq» degen qaǵıdatyna saı qazaq ulttyq jazýynda atalmysh eki tól daýyssyz dybys jeke əriptermen tańbalanǵany durys: y [ı] jəne w – daýyssyz [ý]. Til saıasatyn júrgizýge qatysty.

Tórtinshi baǵyt úsh məseleni qam­tıdy. О́ńirlerdegi Til bas­­qar­­malary men Ǵylym jəne jo­ǵary bilim mınıstrligine qarasty Til saıa­saty komıteti memlekettik tildi nasıhattaýǵa, memlekettik tildiń órisin keńeıtýge qatysty sharalardy júrgizýde əleýmettik lıngvıstıka zertteýleriniń nə­tı­jelerin basshylyqqa alýy kerek. Tilge qatysty shara­lar til saıasatyna jaýapty uıym basshylarynyń nemese sol uıym músheleriniń bil­geni­men emes, ǵylymı-ədis­te­melik kóp­shilikten túsken usy­nys­­tardy arnaıy qurylǵan qo­ǵam­dyq keńes­tiń maquldaýynan keıin ǵana qar­jylandyrý qajet. Mem­le­ket­tik tildi oqytýǵa, zertteý­ge, qol­danýǵa jaýap beretin uıym­­­dardyń barlyǵyna teń qol jet­kizý quqyǵymen qysqa jə­ne uzaq merzimdi ortaq baǵdar­lama­la­ry, tapsyrystary, granttary, «p­ıonerlik» zertteýler, ekspe­rı­menttik tapsyrmalar josparlanyp, ashyq túrde iske asýy qajet.

Zııaly qaýym jıynda aıtyl­ǵan usy­nys­tardy jańadan ta­ǵaıyn­dalǵan úki­met músheleri jəne mem­le­kettik organ­dar jaýapsyz qal­dyrmaıdy degen senimde. Son­daı-aq olar Memleket basshysy aıt­qandaı, «qazaqtyń jany» – qazaq tili ekenin is júzinde júıeli əri keshendi túrde órkenıtetti elder­de­gideı jəne halyqaralyq stan­darttarǵa saı tolyqqandy kórse­tetin zaman keldi» degen pikirge toqtady.

ALMATY