Sarapshylardyń sózine den qoısaq, ekonomıkamyzdy jegi qurttaı keýlep jep kele jatqan derttiń naqty dıagnozy osy.
Úkimet barlyq ekonomıkalyq problemany áleýmettik kómekpen sheshýge, sol arqyly jeńiske jetýge úırenip qalǵan. Osydan on shaqty jyl buryn halyq jalaqysynyń qansha paıyzǵa óskeni bıik minberlerde maqtanyshpen aıtylyp júrdi. Muny óz ishimizde tipti maqtanysh kórgender de tabyldy. Halyqtyń aı saıyn ósip otyratyn jalaqysynyń tabanynda ishki naryqtyń, ulttyq ekonomıkamyzdyń múddesi shyryldap jatqany eskerilmedi. Elde kólik qymbattap, óndiris sáıkesinshe ósip jatyr. Halyqta aqsha joq dep eshkim aıta almaıdy. Jańa kólikke kezekte turǵandardyń sany ondaǵan myńnan asyp ketetinin ótken joly baıqadyq. Inflıasııanyń «qyzýy» kóterile bastasa, Úkimet jalaqy men zeınetaqyny ósirip, naryqqa 100 mlrd teńgeni «aspannan» tastaı salady, halyq ony «ala salady». Basqasha aıtqanda, Úkimet ekonomıkalyq qıyndyqtardy áleýmettik demeý qarjy arqyly sheshýge ábden mashyqtanyp aldy. Halyqtyń qolyndaǵy qarjy ekonomıkalyq ósimge dem bere almaıtyny osyǵan deıin de aıtylǵan. Sebebi ınflıasııa Úkimettiń bergen qarjysyn alǵashqy aılarda-aq jep qoıatyny osyǵan deıin belgili edi. Keshe Memleket basshysy elde óndiriletin taýardyń kólemi ishki suranysty qamtamasyz etýge jetpeı otyrǵany, azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy sońǵy 15 jylda bolmaǵan deńgeıde óskeni ashyq aıtyldy. Demek, ekonomıka qazir tuıyq sheńberde.
Sarapshylardyń aıtýynsha, ekonomıkalyq-qarjylyq daǵdarystyń kez kelgen túri óndirisi jolǵa qoıylǵan elderdiń berekesin alady. Sebebi logıstıkalyq tizbek úzilip, alys-beriske syzat túsedi. Usynys pen suranys arasyndaǵy úılesimdilik buzylady. Al biz sııaqty ekonomıkasy shıkizatqa baılanǵan elder úshin daǵdarys halyq aldyndaǵy mindettemelerdi umyttyrýǵa, ýádelerdi syzyp tastaýǵa berilgen múmkindik retinde qabyldandy.
«2008-2018 jyldardaǵy baspasózde ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy týraly jıi aıtyldy. Sol jyldary 700-den astam shaǵyn zaýyt, kásiporynnyń lentasy qıylǵany BAQ arqyly habarlandy. Eger 700 zaýyttyń tym bolmasa 10 paıyzy jumys istegende ishki naryqtyń 10 paıyzy óz ónimderimizben tolyǵatyn edi. Biraq, jaǵdaı kerisinshe boldy», deıdi sarapshy Maǵbat Spanov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, bizge maqsatty, biraq naqty nátıje beretin, atap aıtqanda, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, sonyń nátıjesinde halyqtyń tabysyn arttyrýǵa múmkindik beretin shaǵyn baǵdarlamalar qajet.
«Ulttyq jobalarmen bir mezgilde Úkimet sıfrlyq ekonomıkaǵa kóshý, sonyń arqasynda eńbek ónimdiligin arttyrý, shyǵyndardy azaıtý týraly aıtyp jatyr, biraq, bul jalaqy qoryn jáne jumys oryndaryn qysqartý qajet degendi bildiredi. Bul jerde taǵy da qaıshylyq bar. Qarama-qaıshy jáne bir-birin joqqa shyǵaratyn maqsattarǵa jetý múmkin emes. Sondyqtan biz negizgi maqsattardy naqty tujyrymdap, osyndaı bir-birin joqqa shyǵarmaıtyn nárselerdi joımaıynsha ekonomıkany naqty jańǵyrtý men reformalaý týraly aıtýdyń qajeti joq», deıdi M.Spanov.
Sarapshynyń aıtýynsha, ishki naryqtyń múddesin eksporttyq saıasattan joǵary qoıatyn kez keldi. Osy kúnge deıin júrgizilgen saıasat eksportqa basymdyq berdi. Halyqtyń turmystyq qajetin óz ónimderińmen óteı almaı, eksporttyq saıasatqa basymdyq berý ishki naryqtyń múddesin qaltarysta qaldyrýmen birdeı.
Sarapshy eki-úsh jyldan beri túrli reformalar týraly da aıtyp ótti. Ekonomıkalyq reformalardy damytatyn komanda bar. Biraq, olıgopolııalyq ekonomıkanyń qursaýynan shyǵa almaı jatyrmyz. Bul faktor ekonomıkalyq ósimge barynsha kedergi keltirip otyr.
«Memleket basshysy aspannan aqsha tastaı salý arqyly ekonomıkany saýyqtyrýǵa bolmaıtynyn ashyp aıtty. Bizdiń elde ekonomıkalyq ósý men ınflıasııaǵa qarsy sharalar arasynda tepe-teńdik joq. Úkimet ınflıasııamen kúresip jatyr» degen málimdemelerge qaramastan, bul mindetter oryndalǵan joq. О́ndiristik emes shyǵystar ósti, memlekettik qyzmetkerlerdiń jekelegen toptarynyń, quqyq qorǵaý organdarynda jalaqynyń ósýi baıqaldy. Qosymsha qarjy massasyn naryq ıgere almaı, ınflıasııa 20 paıyzdan asyp ketti. Al bul – Eýrazııadaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri», deıdi M.Spanov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, Úkimettiń ekonomıkalyq blogynda óte saýatty basqarýshy bar. Biraq, olardyń ózin-ózi tanytýyna qolaıly baǵyt kerek. Ol úshin ashyq naryq, teń báseke qajet. Naryqtyq ekonomıka fýtbol alańymen birdeı. Oıynshylardy durys ornalastyrý úshin olardy birden úlken pozısııalarǵa synamaý kerek. Eger jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, biz 2025 jyldan keıin ekonomıkalyq táýelsizdigimizden tolyq aıyrylamyz.
Sarapshy osy rette ınnovasııalyq jobalar nemese jańadan ashylatyn kásiporyndardy memleket qarjysy esebinen qarjylandyrýdy toqtatý qajettigin qaperge salyp ótti. Endigi jerde bul mindet bıznestiń jaýapkershiligine júktelip, memlekettiń mindeti tapsyrys berýmen shektelýge tıis. Eger Úkimet kásiporyndarymyzǵa óz ónimderimizdi alýdy mindettese, ulttyq ekonomıkanyń kúretamyryna qan júgiredi. Bul másele qaýipsizdik pen múlikti qorǵaýdyń senimdi júıesi qalyptaspaıynsha sheshilmeıdi.
«Bıznes – ekonomıkany naryqtyq júıege bastap baratyn generator» ekeni osyǵan deıin de talaı ret aıtylǵan. Prezıdent aıtyp ótkendeı, «memlekettiń qoldaýyna ıe bolyp otyrǵan iri bıznes ókilderi tabysty osy jerden taýyp, shetelde shashý» ádetinen arylýy kerek. Iri kásipkerler elimizde tapqan tabysyn basqa jaqta emes, óz elimizdegi bıznesin damytýǵa jumsaýdy mindetteıtin kez kelgeni memlekettik deńgeıde aıtyldy.
Qazaq kásipkeri Uzaqbaı Aıtjanov osydan biraz buryn «Bizdegi bıznestiń eki polıarly jaǵdaıda turǵany, biri – kásipke ońaı jolmen kelgender, ekinshisi – kásipterin mańdaı terimen dóńgeletkender» ekenin aıtqan bolatyn. Arbaǵa «Mersedestiń» motoryn ornatsań da, arba báribir arbalyǵyn isteıdi. «Qandaı is bolsa da, bıznes jetekshileriniń júreginde eń aldymen azamattyq paryzy, el men jerge degen janashyrlyq sezimi bolýǵa tıis. Sonda eldiń de, bıznestiń de eńsesi bıik bolady», deıdi kásipker.
Bıznes salasynyń klassıkteri tapqan tabysynyń belgili bir bóligin halyqtyń ıgiligine jumsaǵandy jón sanaıdy. «Bul olardyń dástúrli sharasyna aınalǵan. Halyqaralyq bıznes júıesinde osy úrdis keń damyǵan. Eger ár kásipker «meniń tapqan tabysymnyń ishinde halyqtyń da úlesi bar» degen oıdy bekem ustansa, onda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi de artady. «Bıznestiń tektiligi» degen osy bolsa kerek. Kásipker óziniń artynda qaraqurym el bar ekenin sezinse ǵana biz bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyra alamyz», deıdi U.Aıtjanov.
ALMATY
