Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek forým delegattaryna joldaǵan quttyqtaýynda: «Biz buryn-sońdy bolmaǵan ózgerister men belgisizdik dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Jahandyq landshaft qarqyndy damyp kele jatqandyqtan álem elderi básekege qabiletti bolýǵa, turaqty ósýdi qamtamasyz etý úshin ózgeristerge tez beıimdelýge, ǵylymǵa negizdelgen ınnovasııalar engizýge basymdyq bere bastady», dep atap ótti. «Degenmen nazar aýdaratyn qaýipter de joq emes. Joǵary bilim berý júıesiniń aımaqtyq jáne salalyq kontekste eńbek naryǵynyń qazirgi qajettilikteri kóp eskerile bermeıdi. Al ýnıversıtetterdiń ınfraqurylymyna shamadan tys júkteme artylǵan. Sondaı-aq eldegi jas ǵylymı kadrlardyń shetelderge kóshýi, joǵary oqý oryndarynyń túlekteri men ǵylym doktorlary sanynyń azaıýy baıqalady. Aldaǵy eki kúndegi qyzý pikirtalastarǵa qatysýshylar akademık K.Á.Saǵadıevtyń murasyn qurmetpen eske alyp qana qoımaı, Qazaqstan men álemdik qoǵamdastyqtyń bolashaq damýy týraly jalǵasyp jatqan dıalogke úles qosatynyna senimdimin», dep atap ótti mınıstr.
Halyqaralyq forýmnyń «Jahandaný konteksindegi Úlken Eýrazııa: Perspektıvalar men qıyndyqtar» plenarlyq sessııasyna qatysqan ekonomıst, professor Jaqsybek Qulekeev úziliste EAEO damýynyń qazirgi kezeńi, ıntegarsııalyq kedergiler týraly aıtty.
Jahandyq ekonomıkanyń demi baıaýlaı bastady. Kóptegen aımaqtaǵy qarjylyq jaǵdaıdyń qıyndaýy, Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi jáne uzaqqa sozylǵan COVID-19 pandemııasy jahandyq ekonomıkalyq boljamǵa aıtarlyqtaı teris áser etti. Kóptegen elde jalpy jalaqynyń ósimi ınflıasııanyń ekpinine ilese almaı qaldy. Sondyqtan keıbir sarapshylar baǵa men jalaqy bir-birin nyǵaıtyp, turaqty jalaqy-baǵa spıralyna aınalýy múmkin ekenin eskertedi. EAEO elderinde Belarýs ekonomıkasy sanksııalardyń qysymyna tótep bere almaı qaldy. Al Armenııa ekonomıkasy eldiń eksportynyń artýy esebinen aıtarlyqtaı ósim kórsetti. 2022 jyly aldyn ala málimetter boıynsha Armenııanyń jalpy eksporty 2021 jylmen salystyrǵanda 1,8 ese ósip, 5,36 mıllıard dollardy qurady. Reseıdiń SWIFT-ten ajyratylýy elder arasyndaǵy ózara esep aıyrysýdy qıyndatty, biraq ulttyq valıýtadaǵy esep aıyrysýdy ulǵaıtýǵa múmkindik berdi.
Professordyń aıtýynsha, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste sóılegen sózinde aýyl sharýashylyǵy jáne óndiris salasynyń damýynda naqty nátıje joq ekenin ashyp aıtty. «Reseı men Ýkraınanyń arasyndaǵy jaǵdaı bizdiń ekonomıkamyzǵa áser etetin faktor retinde qabyldanyp otyr. Eki el de bizdiń saýda seriktesterimiz. Ekonomıkamyzdaǵy ımporttyń 45 paıyzy – Reseıdiń úlesinde. 2023 jyldyń aqpan aıynan bastap Reseıden keletin ımport shektelip qaldy. Sońǵy 1 jyl ishinde kórshi elden keletin ımport 35 paıyzǵa deıin tómendep ketti. RF kompanııalary sanksııaǵa ilinip qalǵandyqtan, olar jumystaryn burynǵy deńgeıde jalǵastyra almaıtyndaı deńgeıge tústi. Bizge qajet taýarlardy burynǵy baǵamen alý múmkin bolmaı qaldy. Qalyptasyp qalǵan logıstıkalyq tizbekti birer aıda basqa baǵytqa burý múmkin emes. Bul memleketaralyq kelisimder sheńberinde sheshiletin jáne qomaqty qarjyny qajet etetin másele. Munyń saldary áli uzaqqa sozylady. Dál qazir ekonomıkamyzdy daǵdarystyń qyspaǵynan shyǵarýyp alýdyń tetikterine beıimdeýimiz kerek», dep atap ótti J.Quleekev.
Spıker nazar aýdarǵan ekinshi másele – ekonomıkalyq saıasattaǵy endigi trend baǵyttar. «Inflıasııanyń qazirgi deńgeıi shekti sheńberden shyǵyp ketti. Sarapshy oǵan birneshe faktor sebep bolyp otyrǵanyn ashyp aıtty. Bizdiń elde bıýdjet salasynda qyzmette júrgen azamattardyń jalaqysy jyl saıyn 25 paıyzǵa ósip otyrady. Bul jalpy durys bolǵanymen naryqtaǵy aqsha massasyn kóterip jiberýge jol ashty. Sodan keıingi faktor – bankterdiń ekonomıkany qarjylandyrýdy kótergeni. Bul jaǵdaı ınflıasııanyń kóterilýine jol ashty. «Bizdiń eldiń ekonomıkasy úshin ınflıasııanyń 10 paıyzǵa deıin kóterilgeni qaýipti emes. Al sodan keıingi kórsetkishter qaýipti deńgeı dep qabyldanady. Byltyrǵy ınflıasııa deńgeıi 20,3 paıyzdan asyp ketti. Jyl basynan beri tómendep kele jatyr. Biz ımportalǵan ınflıasııanyń qysymynda turmyz. Halyqtyń tutynatyn taýarlarynyń teń jartysy – ımport. О́tken jyly álemniń damyǵan elderiń ózinde ınflıasııa joǵary boldy. AQSh-ta 9 paıyz, EO elderinde 10 paıyzdan asyp ketti. Mundaı deńgeı bul elderde sońǵy 40 jylda bolmapty. Bizdiń sol elderden jetkizip otyrǵan ımport ınflıasııalyq qysym deńgeıin kóterip jiberdi», dep atap ótti J. Qulekeev.
«Ortalyq Azııa dáliziniń geosaıası jáne geomańyzy» jaıly sholý baıandamasyn jasaǵan Býdapesht ýnıversıteti ǵylymı keńesiniń prorektory Laslo Vasanyń aıtýynsha, Ýkraınadaǵy jaǵdaı álemdegi logıstıkalyq tizbektiń baǵyt-baǵdaryn ózgertip jibergen. Sebebi Qytaıdan Eýropaǵa baratyn dáliz Reseı arqyly ótedi. Endi onyń aldaǵy birer jylda qalpyna kelýi ekitalaı. Qazir Ortalyq Azııa elderi Transkaspıı halyqaralyq kólik jolyn ortalyq dáliz retinde qarastyra bastady. Geografııalyq turǵydan bul Batys Qytaı men Eýropa arasyndaǵy eń qysqa jol. Sarapshy aıtyp ótkendeı, kólik dálizderi ekonomıkanyń múmkindigin ártaraptandyrady, bul saıyp kelgende saýdanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa kómektesedi.
Sarapshy aıtyp ótkendeı. Qazaqstanda kólik dálizin, logıstıkalyq tizbekti ártaraptandyrýǵa múmkindik kóp. «Jańa Eýrazııa qurlyq kópiri – Qytaıdyń Szıansý provınsııasyndaǵy Lıanıýngan qalasynan Shyńjańdaǵy Alashankoý arqyly Gollandııadaǵy Rotterdamǵa deıin sozylatyn halyqaralyq temirjol jelisi. Jeliniń Qytaı bólimi Lanchjoý-Lıanıýngan temirjoly men Lanchjoý-Shyńjań temir jolynan turady jáne Qytaıdyń shyǵys, ortalyq jáne batysy arqyly sozylady. Qytaı aýmaǵynan shyqqannan keıin jańa qurlyq kópir Qazaqstan, Reseı, Belarýs jáne Polsha arqyly ótip, Eýropanyń birqatar jaǵalaý portyna jetedi» dep sózin túıindedi Laslo Vasa.
Kelesi sarapshy, ekonomıst Ázimhan Satybaldın ınnovasııalyq ekonomıka óndiristik-tehnologııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne bilim berý áleýeti, bilikti adam resýrstary, ásirese ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmetkerler, kásipkerler men ǵalymdar qalyptasqan elderde ǵana belsendi damıtynyn aıtyp ótti. Infraqurylymdy damytý, kúshti aımaqtyq menedjment, jergilikti bılik tarapynan qoldaý, bıznestiń ınnovasııaǵa daıyndyǵy sııaqty jaǵdaılardyń bolýy mańyzdy. EAEO elderinde ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti damytýdyń jáne ınnovasııalyq qyzmetti belsendirýdiń negizgi faktory – halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq. Bul úderis ósip kele jatqan jahandyq syn-qaterler men daǵdarys qubylystary jaǵdaıynda EAEO barlyq elderiniń ulttyq ekonomıkalarynyń ınnovasııalyq damýy úshin óte mańyzdy. Mundaı yntymaqtastyq ozyq ıdeıalar men jobalardy júzege asyrý úshin ǵylymı, kadrlyq, zııatkerlik, qarjylyq jáne materıaldyq resýrstardy biriktirýge, besinshi jáne altynshy tehnologııalyq rejimder negizinde óndiristiń postındýstrıaldy tehnologııalyq rejimin qalyptastyrýdy qamtamasyz etýge qabiletti.
Forým barysynda sóz alǵan spıkerler forým nysanaǵa alǵan taqyrypqa ártúrli qyrynan kelip, onyń ózegin baǵdarǵa alýǵa tyrysty.
Professor N.Kúshikova jahandyq qarjy daǵdarysy, Batys pen Reseı arasyndaǵy teketires, indet, ulttyq valıýtanyń quldyraýy – osy máselelerdiń barlyǵy elimizdiń ekonomıkasy men qarjy sektoryn úzdiksiz jańǵyrtý maqsatynda tereńdetilgen ǵylymı zertteýlerdi qajet etetinin aıtsa, sırııalyq ǵalym Devanı Mazın elimizdiń damýyn Eýrazııa qurlyǵyndaǵy elderdiń damýymen birge qarastyratynyn jetkizdi. Inflıasııa ıntegrasııalanyp, álemdik naryq basy artyq aqsha massasynan arylýǵa den qoıdy. Devanı Mazınnyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqyttaǵy álemdik ekonomıkalyq saıasat ta ishki-syrtqy naryqta suranys pen usynystyń úılesimdiligine den qoıady.
ALMATY
