Dın degenine jetti. Qytaılyq shahmatshy álemniń 17-chempıony atandy

Bul qatarǵa kúni keshe elordada uıym­dastyrylǵan klassıkalyq shahmattan 17-shi álem chempıony atanǵan qytaılyq Dın Lıjenniń jeńisin de qosýǵa bolady. О́ıtkeni Lıjen Astanadaǵy álem chempıonaty bylaı tursyn, byltyr Madrıdte ótken úmitkerler arasyndaǵy dodaǵa qatysatyny tek sońǵy sátte bel­gili boldy.

Tarqatyp aıtar bolsaq, ár eki jyl saıyn uıymdastyrylatyn shahmattan álem chempıonatynda eki jyl burynǵy jeńimpaz ben úmitkerler týrnırinde úzdik shyq­qan sportshylar baq synaıdy. Iаǵnı eki jyl burynǵy chempıon men jahandyq dodanyń aldynda uıymdastyrylatyn úmitkerler týrnırinde úzdigi synǵa túsedi. Bıyl 2021 jylǵy chempıon nor­ve­gııalyq Magnýs Karlsen men úmit­ker­ler básekesiniń jeńimpazy reseılik Iаn Nepomnıashıı sarapqa salýy kerek edi. Biraq byltyr jazda 10 jyl boıy chempıondyq ataqty eshkimge bermeı kelgen Karlsen óz ataǵyn qorǵaýdan bas tartty. Sol sebepti de chempıon­dyq ataq úshin tartys bıyl ózge oıynshylar arasynda, ıaǵnı úmit­kerler týrnırinde birinshi jáne ekinshi orynǵa ıe bolǵan Iаn Ne­pom­nıashıı men Dın Lıjen arasynda ótti.

Al byltyrǵy úmitkerler týr­nırine qatysatyn segiz shah­mat­shynyń tiziminde Dın Lı­jenniń esimi joq edi. Bul ja­­rysta Teımýr Radjabov (Ázer­baıjan), Hıkarý Nakamýra men Fabıano Karýana (AQSh), Iаn-Kshıshtof Dýda (Polsha), Iаn Ne­pomnıashıı men Sergeı Karıakın (Reseı), Alıreza Fırýzdja (Fransııa) jáne Rıhard Rapport (Majarstan) baq synaýǵa tıis edi. Alaıda Qyrymda týǵan shahmatshy Sergeı Karıakın Reseıdiń saıasatyn ashyq qoldaǵany úshin FIDE tarapynan 6 aıǵa shahmattan shettetilip, keıinnen oǵan Reseıdiń týy astynda emes, FIDE týymen oınaýǵa múmkindik berildi. Biraq Karıakın týrnırge qatysýdan bas tartty. Sóıtip onyń ornyna qytaılyq Dın Lıjen shaqyryldy.

Nátıjesinde, Pıreneı túbe­gindegi tartys Iаn Nepomnıashııdiń jeńisimen aıaqtalyp, ol chem­pıondyq táj úshin talasý múm­kindigine ıe boldy. Al Magnýs Karlsen básekege túsýden bas tart­­qannan keıin tańdaý úmitker­ler týrnırinde ekinshi oryndy ol­jalaǵan Dın Lıjenge tústi. Mine, úmitkerler týrnırine to­syn­nan qosylǵan Dın Lıjen álem chempıonatynda tosyn nátı­je tirkep, Qytaı shahmat tarıhynda álem chempıony atanǵan alǵashqy shahmatshy atandy.

Álem chempıonatynyń aldynda zer­deliler oıynynyń sarapshylary Iаn Ne­pomnıashııdiń jeńisine kú­mán keltir­meıtinderin aıtyp, Iаn mer­ziminen buryn álem chempıony atanady dep boljaǵan edi. «Sebebi mundaı týrnırlerde tek oıy­nyńmen ǵana emes, osyǵan deıin jı­naǵan tájirıbeńniń, sheberligińniń arqasynda jeńiske jete alasyń. Al Nepomnıashıı eki jyl buryn Dýbaıda ótken álem chempıonatyna qatysyp, jeńilip qalsa da tájirıbe jınap úlgerdi. Al Dın Lı­jen mundaı iri dodaǵa alǵash ret qatys­paq. Sondyqtan bul jerde reseılik shah­mat­­shynyń jeńiske jetý múm­kindigi kóp bolyp tur», degen pikirler aıtylǵan bo­latyn.

Alaıda 14 partııaǵa jalǵasqan negizgi kezeńde Dın Lıjen qar­sylasynan sheberlik jaǵynan kem túspeıtinin baı­qatyp, Nepom­nıa­shııdiń esepte alǵa uzap ketýine esh múmkindik bergen joq. Al bá­seke taǵdyry taı-breıkte anyq­talatyny belgili bolǵanda, kóp­shilik Dın Lıjenniń jeńisine sene bastady. О́ıtkeni jyldam shahmatta Iаnǵa qaraǵanda qytaılyq shahmatshynyń bási joǵary edi. О́ıtkeni Dın Lıjen jyldam shahmat boıynsha álemdik reıtıngte Magnýs Karlsennen keıingi ekinshi orynǵa jaıǵasqan bolsa, Iаn Nepomnıashıı nábári jetinshi satyǵa ornalasqan. Al biraq ekeýiniń jeke kezdesýindegi nátı­jelerin esepke alsa, qarsy­lastardyń kúshteri teń túsip tur­dy. Iаǵnı buǵan deıin eki shah­mat­shy rapıd boıynsha 21 match ótkizip, sonyń segizinde Dın je­ńis­ke jetken bolsa, jeteýinde Iаn­­nyń mereıi ústem bolǵan eken. Al alty báseke teń eseppen aıaq­tal­ǵan.

Úsh aptaǵa jalǵasqan álem chem­pıo­natynyń sońǵy kúninde The St. Regis Astana qonaqúıine jı­nalǵan jan­kúıerlerdiń qarasy qa­lyń boldy. Bar­lyǵy 17-álem chempıonynyń esimin bilýge asyǵyp, oıynshylardyń ár jú­risin muqııat baqylap otyrdy. She­shýshi básekege Iаn birinshi ret pıdjaksyz kók jeıdemen keldi. Keıde sportshylar kóp nárseni jaıdan-jaı jasamaıdy. Bálkim, Iаn kók jeıdeden sáttilik izdegen bolar. Al únemi oıyn zalyna birinshi bolyp kelip alatyn Dın oıyn zalyna Nepomnıashııden keıin kirdi. Sonymen qatar 14 par­tııadan keıin alǵash ret zalǵa jeńimpazǵa beriletin kýbok kir­gizildi.

Sóıtip 25 mınýt jáne ár júriske 10 sekýndtan beriletin rapıd boıynsha tórt partııanyń alǵashqysynda Dın aq tastarmen oınasa da, teń nátıje tir­keldi. Ekinshi týrda Nepomnıashıı ıs­pa­nııalyq partııany tańdap, ba­symdyq tanytqanymen, bul partııada da jeńimpaz anyq­talmady. Lıjen bul joly da aq tastarmen basymdyq ta­nyt­qanymen, Iаn shabýylda saýatty oı­nady. Qarsylastar taǵy da teń tústi. Tór­tinshi partııada Iаn taǵy da ıspanııalyq par­tııany tańdady. 46-júriske kelgende matchty júrgizip otyrǵan kommentatorlar bul partııa da teń aıaqtalady dep eseptep, eki shahmatshynyń blıstegi oıyndaryn bol­jaı bastaıdy. Sóıtip turǵanda Dın qaıtalama júrisin toqtatyp, tá­ýekelge bel býdy. Jankúıerler chem­pıo­nat barysynda Dınniń bir­neshe már­te táýekel ja­saǵanyn jaqsy biledi. Jáne onyń kóbi sát­ti aıaqtalǵan edi. Bul joly da qy­­taılyq shahmatshynyń táýekeli oǵan álem chempıony ataǵyn alyp berdi. Tórtinshi partııanyń 68-júri­sinen keıin Nepomnıashıı je­ńi­lisin moıyndaýǵa májbúr bol­dy.

Oıyn bitken soń Nepomnıashıı dereý ornynan turyp, oıyn zalynan shyǵyp ketýge asyqty. Al Dın óz jeńisine sener-senbesin bil­meı, eki qolmen betin jaýyp uzaq otyryp qaldy. Birer mınýttan soń oıyn taqtasyna qarap, óziniń álem chempıony atanǵanyn túsine bastady.

Oıynnan keıingi baspasóz máslıha­tynda Dın Lıjen bul jeńisin dostaryna, ata-ájesine arnaıtynyn aıtty. «Men shahmat oınaýdy tórt jasymda úırendim. 26 jyl boıy shahmat oınap, ár oıynymdy zerttep, zerdelep bar qyrymdy jaqsartýǵa tyrystym. Menińshe, osy ýaqyt aralyǵynda álem chempıony atanýym úshin bárin istegen sııaq­tymyn. Keıde men shahmatqa táýel­di bolyp qalǵanymdy baı­qaı­tynmyn. О́ıtkeni týrnırlerge shaqyrtý almaǵanda ózimdi ba­qytsyz sezinetin edim. Sondaı sátterde ózimdi baqytty etetin bas­qa da hobbılerdi taba almaı qı­naldym», dep aǵynan jaryldy sý jańa álem chempıony.

Jarystyń resmı jabylý sal­tana­tynda jeńimpazǵa altyn medal men salmaǵy 4,5 kg bolatyn kók taspen bezen­dirilgen kýbok berildi. Sonymen qa­tar uı­ymdastyrýshylar qaza­qy dás­túr boıyn­sha eki shahmat­shy­nyń ıyǵyna shapan japty. Klas­sı­kalyq shahmattan kelesi álem chem­pıonaty 2025 jyly uıym­das­tyrylady.