Jańa ekonomıkalyq saıasat: basym baǵyttar

Jalpy, bizdiń ekonomıkalyq júıemizde sheshimin tappaǵan jáne týyndap jatqan máseleler óte kóp jáne olardyń barlyǵy jedel sheshýdi talap etedi. Sarapshylar Úkimet strategııalyq baǵyttardy tańdaı bilýi kerek, onyń sheshimi tez mýltıplıkatıvti nátıje bere alady jáne halyq arasynda árqashan tanymal bola bermeýi múmkin degen pikirge kóbirek basymdyq berip júr.

Merzimdi basylymdardyń ekonomıkalyq keńistiginde oqshaý, ozyq oıymen tanylyp júrgen tanymal ekonomıstermen qatar jas sarapshylardy da ashyq áńgimege shaqyryp, jańa ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyttary týraly pikirin bildik.

Maǵbat SPANOV,
ekonomıst-sarapshy:

– Táýelsizdiktiń otyzjyldyq tarıhynda Qazaqstan kóptegen el úshin ǵasyrlarǵa sozyl­ǵan joldan ótti. Bul kezeńde bas aınal­dyrǵan tabys ta, jyldam quldyraý da boldy. 2014 jyly álemde jańa geo­eko­no­mıkalyq jáne geosaıası jaǵdaılar paıda boldy. Sol 2014 jyldan 2022 jylǵa deıin ortasha ósý 2-4 paıyz deńgeıinde bolatyn. Bul IJО́ ósiminiń tómendigine de baılanysty. Iаǵnı elimiz 2022 jylǵa deıin segiz jyl boıy tólem balansynyń teris saldosynda turdy. Damyǵan otyz eldiń qataryna kirý úshin qajetti jyldyq ósim kem degende 5-7 paıyz bolýy kerek edi. Amerıkanyń Global Finance Magazine basylymy 185 memleketti qamtıtyn álemdegi eń baı elderdiń reıtıngin (The Richest Countries in the World) qurastyrdy. Qazaqstan bul reıtıngte 50-orynǵa turaqtady. Túrikmenstan 77-orynǵa jaıǵasty. Bul tizim Dúnıejúzilik bank pen Halyqaralyq valıýta qorynyń málimetteri negizinde jasalǵan. Halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń salystyrmaly quny men elderdegi ınflıasııa deńgeıin eskere otyryp, jan basyna shaqqandaǵy satyp alý qabiletiniń parıteti eskerilgen. Úkimet únemi Ulttyq munaı qorynan qaryz alýǵa májbúr boldy. Sonyń kesirinen qordaǵy qarajat sońǵy birneshe jylda 75 mıllıard dollardan 57 mıllıard dollarǵa deıin tómendedi.

– Bul rette álemdik shıkizat naryǵy ósý dına­mıkasyn kórsetti jáne syrtqy saýda ba­lansy árqashan oń boldy ǵoı.

– Makroekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası reformalardy basqarýdyń jetki­lik­sizdigi men tıimsizdiginen statıstıka ekono­mı­kanyń qısyq aınasy qyzmetin atqardy. Basshylyq tıimdi derekterdi Úkimet nazaryna usynýmen shekteldi. Nátıjesinde, eko­no­mıkalyq, áleýmettik jáne saıası land­shafttyń úzik-úzik ózgeristeri, tek ozyq kó­rinis­terdi aldyńǵy planda kórsetý ekono­mıkalyq jáne áleýmettik úderisterge baqy­laý­dyń múm­kin­digin shektep tastady. Munyń jalǵasy or­talyq jáne aımaqtyq deńgeıdegi sátsiz ta­ǵaıyndaýlarmen ýshyǵa tústi.

– Úsh jylda Prezıdentke atqarylǵan jumystar men qol jetkizilgen nátıjelerdiń aralyq nátıjeleri týraly esep berilýi kerek. Buǵan ekonomıka daıyn ba?

– Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin kadrlyq sheshimder de qajet. «Is tetigin kadr sheshedi» degen stalındik qaǵıda áli ózektiligin joıǵan joq. Synnan ótpegen, ysylmaǵan tulǵalarǵa reformanyń tizginin berý reforma ıdeıalaryn kómeskilendiredi.

Men reti kelgende qysqa merzimde belgili bir je­tistikke jetýge múmkindik beretin kon­sepsııany usynǵym keledi. Muny ázirge damý­ǵa jeteleıtin úsh baǵyt dep ataǵym kelip otyr. Aty aıtyp turǵandaı ol 3 negizgi baǵytty qamtıdy:

Eń aldymen, aldaǵy birneshe jyl ishinde oblys jáne aýdan deńgeıinde ákimderdi saılaýdy engizý máselesin sheshý qajet. Bul mindettiń oń sheshim tabýy qańtar oqıǵasynyń qaıtalanbaýyna múmkindik beredi.

Qasiretti qańtar kezinde halyqtyń tilinde sóıleı alatyn tulǵalardyń kemshindigi baı­qalyp qaldy. Bizge kóleńkede, jaıly kabı­net­terinde otyryp, bulbulsha saıraıtyn memleketshil qyzmetkerler emes, halyqshyl tulǵalar kerek. Eger osy baǵytty alǵa jyl­jyt­saq, bılik pen qoǵam arasynda kerýli turǵan perde joıylatyn edi.

Ekinshiden, úsh baǵyt boıynsha basshylardy taǵaıyndaýdy qaıta formattaý kerek. Parlament arqyly parlamenttik baqylaýdy jáne atqarýshy organdardyń sot sheshimderine, ásirese, ekonomıkalyq qylmystar men reıder­­lik­ke qatysty isterge aralaspaýyn qamta­ma­syz etetin sot júıesi qurylsyn.

 Parlamenttiń negizgi qyzmeti zań shyǵarý ekenin eskere otyryp, zańdardyń oryndalýyn baqylaýdy júzege asyrýǵa mindetti Bas prokýrordy taǵaıyndaý ókildi organnyń tómengi palatasynda júzege asyrylsyn.

 Ári qaraı Úkimet usynǵan el bıýdjeti Parlament arqyly bekitiledi jáne túzetiledi. Osyǵan sáıkes bıýdjettiń sapaly jáne durys atqarylýyn baqylaýdy ózi júzege asyrýǵa tıis. Demek, Joǵarǵy esep palatasynyń tóraǵasyn taǵaıyndaý Senat pen Májilistiń birlesken sheshiminiń quzyretine aınalýǵa tıis. Sonda bıýdjet somalary men strate­gııa­­lyq baǵdarlamalardyń ındıkatıvtik kór­setkishterin únemi zańsyz túzetý múmkindigi aly­nyp tastalady. Bul Úkimettiń bıýdjettik baǵ­darlamalardy josparlaý jáne iske asyrý úshin depýtattar men partııalar aldyndaǵy jaýap­kershiligin arttyrady.

Úshinshiden, sońǵy on jylda Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń derbes organynyń jumys isteýine qaramastan, memlekettik qyz­met­shilerdiń sapasy syn kótermeı qaldy. Bul – olardyń halyqpen jáne el azamattarymen tikeleı jumys isteı almaýynyń nátıjesi. Osyǵan baılanysty bizge ony Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń basshylyǵy men baqylaýyna qaıtarý kerek sııaqty.

Tórtinshiden, Qazaqstan oblysynyń nó­mir­len­ýin ózgertýge jáne eń aldymen, Reseı­men baılanysty +7 sanynan bas tartýǵa baılanys­ty rásimderdi iske qosý.

– Siz jýrnalıstermen kezdesken kezde ekonomıkalyq salada asa kúrdeli sheshim­der­di qabyldaý halyqtyń es jıyp alýyna múmkindik beretinin aıttyńyz. Osyny ta­ratyp berińizshi. Bizdiń ekonomıka siz aıtyp otyrǵan «shok terapııasyn» kótere ala ma?

– Ulttyq jáne aımaqtyq damýdy teńestirý, Salyq kodeksin salyqtardyń ózin jáne sa­lyq salynatyn bazany ulǵaıtý baǵytyn ózgerý kerek. Eń aldymen, ónimdi bólý týra­ly keli­sim boıynsha kelisimge otyrǵan kom­pa­nııa­lardyń salyqtaryn qaıta qaraý máse­lesin qarastyrý qajet. Sondaı-aq ınflıasııany tejeý úshin bıýdjettik sala qyzmetkerleri men kvazımemlekettik sektor jumysshylarynyń eńbekaqysyn kóterýge moratorıı jarııalaıtyn kez keldi. Naryq múmkindigi kótere almaıtyn qarjydan beli qaıysa bastady. Úkimet eldiń damýyna jol ashatyn tetikterdi ınvestorlar emes, áleýmettik baǵdarlamalar arqyly sheshkisi keldi. Ekonomıkalyq máse­le­lerdi aılyq jalaqyny kóterý nemese demeý qarjy arqyly sheshý dotasııaǵa táýeldi oblystardyń qataryn kóbeıtti. Jıyrma oblys arasynan 4 donor aımaqtyń shyǵýy – osy kúnge deıin júrgizip kele jatqan ekono­mı­ka­lyq saıasatymyzdyń «jemisi». Bizge damý úshin donor aımaqtardyń qataryn 12-ge jetkerý kerek. Basqasha jaǵdaıdaǵy ustanymdar – kóbik áńgime. Sondyqtan salyq júıesinde osy baǵytta qozǵalýymyz qajet.

Aýyl sharýashylyǵyna qarjy bólinbedi dep eshkim aıta almaıdy. Biraq nátıje az. Agrosektordyń tıimdiligi tómendep barady. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý múmkindigi ýysymyzdan shyǵyp ketti. Astyq, et jáne basqa da azyq-túlik taýarlary boıynsha tarıhı ústemdik etken naryqtardaǵy pozısııalarymyzdy joǵalta bastadyq. Ortalyq Azııa, Aýǵanstan qazir basqa naryqtarǵa kóz sala bastady.

Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ekonomı­ka­lyq reformalarda jetistikke jetken kez kelgen memleket, eń aldymen, aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy reformalardan keıin tabysqa keneldi.

 Sarapshylardyń baǵalaýynsha, sońǵy jıyrma jyldaǵy kapıtaldyń kóleńkeli eksporty shamamen eki júz mıllıard dollardy qu­rady, bul – otyz jyldaǵy Qazaqstan ekonomıkasyna salynǵan sheteldik ınvestısııalarǵa teń. Bul óz azamattarynyń ınvestısııasynyń sheteldik ınvestısııa retinde qorǵalmaǵanyn ǵana dáleldeıdi. Sondyqtan sheteldik jáne otandyq ınvestorlar keńesin biriktirýden bas­tap, otandyq jáne sheteldik ınvestorlardyń quqyqtaryn teńestirý qajet.

Bıýdjetke eń kóp kiris ákeletin strate­gııa­lyq sektorlarda (taý-ken metallýrgııa kesheni) qabyldanǵan sheshimderge yqpal etý úshin memleketke tıesili aksııalardyń baqylaý paketin saqtaý qajet.

Respýblıkalyq bıýdjetke bekitilgen trans­­fertti (8 mlrd AQSh dollary) qos­pa­ǵan­da, Ulttyq qor qarajatyn bıýdjet tap­shy­lyǵyn jabýǵa paıdalanýǵa zańnamalyq túrde tyıym salynsyn. Bul qordy bolashaq urpaq úshin saqtap, bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jumsalýyna tosqaýyl qoıady.

2008 jyly Ulttyq munaı qorynan ekono­mı­kalyq daǵdarysqa qarsy turýǵa 10 mıllıard dollar bólindi, oǵan qosa bıýdjetti qaıta bólý arqyly qosymsha 10 mıllıard dollar tabyldy, barlyǵy 20 mıllıardqa jýyq dollar bólindi. 2008 jyldyń qorytyndysy boıynsha eldiń ishki jalpy ónimi shamamen 100 mıllıard dollardy qurap, ósim 1,2 paıyz deńgeıinde tirkeldi, bul osy ın­ves­tısııalardyń tıimsizdigin kórsetedi. Eko­no­mıkalyq tájirıbede, mysaly, IJО́-niń 1 paıyzǵa ósýi toqyraý dep tanylady. Al munda IJО́-ge qatysty shamamen 20 paıyz ın­vestısııalardyń araqatynasy 0,1 paıyz naqty ósim berdi, bul da joǵaryda aıtyp ket­ken toqyraýlyq kórsetkishtiń yqpalynan alystap ketpeı tur.

Dosjan ALTAI,
ekonomıst-sarapshy:

– 19 sáýirde Prezıdent elimizdiń áleýmettik ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńes ótkizdi. «Reformalardyń negizgi maqsaty – halyqtyń ómirin jaqsartý. Ol úshin turǵyndardyń tabysyn kóbeıtý kerek. Jaıly ómir súrýine jaǵdaı jasap, qaýipsizdigin qamtamasyz etý qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev. Sonymen qatar munaı jáne gaz óndi­rý­shi el retinde jańa geoekonomıkalyq jaǵ­daı­ǵa beıimdelýimiz qajettigin ashyp aıtty. Ekonomıkany ártaraptandyrý – ýaqyt talaby ári strategııalyq mindet. Biraq isimizden sózimiz kóp bolyp tur. Dereý iske kóshpesek, álemdik básekede shań qaýyp qalýymyz da ábden múmkin.

Prezıdent shyn máninde óte tyń jáne ózekti máselelerdi kóterdi. Halyqtyń tabys kóleminiń tómen jáne ony ınflıasııa jep qoıyp jatqanyn basa aıtyp, Úkimet jumysyna kóńili tolmaǵanyn ańǵartty. Eli­miz­de bolyp jatqan áleýmettik jáne ekono­mı­kalyq qadamdar sońǵy kezde halyqtyń da kóńilinen shyǵyp jatqan joq dep aıtsaq, qatelespeıtin shyǵarmyz.

Byltyr ekonomıka, ıaǵnı IJО́ 3,2 paıyzǵa ósti. Kórsetkish jaman emes. Ásirese, aınalamyzda bolyp jatqan geosaıası turaqsyzdyq pen saýda baılanystardyń kúrt ózgerýi jaǵdaıynda. Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, biz sııaqty damýshy memleket IJО́-si jylyna 5-6 paıyzdyq ósimnen túspegen jón dep keńes beredi. Ekinshiden, halyqtyń qaryzy jyldan-jylǵa ósip keledi. Turǵyndar tabysynyń 50 paıyzdan kóbin azyq-túlikke jumsasa, keıbireýleri ony kredıtke rásimdep júr. Kedeılerdiń de úlesi ósip keledi. Eger jumyssyzdyqtyń resmı kórsetkishi 4,9 paıyz bolsa, aımaq arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi árkelki.

– Qazaqstannyń ekonomıkasy ósimi týraly bılik, ekonomıster, ǵalymdar tarapynan kóptegen usynys aıtyldy jáne aıtylyp ta keledi. Sizdiń usynysyńyzdyń ereksheligi ne?

– Biz mysaly IJО́-ni eke ese ulǵaıtamyz degen jospardy umytyp ketken sııaqtymyz. Sebebi sońǵy on jylda Qazaqstan ekonomıkasy uzaq stagnasııaǵa ketti. 2013 jyldyń IJО́-sine jete almaı kelemiz. Prezıdentimiz aıtyp ótkendeı, aýyl sharýashylyǵyna bólinetin kómek óz paıdasyn alyp kelmedi. Álemde aýyl sharýashylyǵynyń mańyzdylyǵy jyl saıyn artyp keledi. Keshendi damý tetikterin qaıta qarastyrýymyz kerek, óıtkeni sýbsıdııalar óz maqsatyna jetpeı, oń nátıje bermeı jatyr.

Memlekettiń ekonomıkadaǵy orny tym kóp. Ekonomıkany memlekettiń yqpalynan tazartý tym kesh bastaldy, baıaý júrip jatyr. Ekibastuzdaǵy jylý ortalyqtaryndaǵy jaǵdaı bul úderisti keri shegindirip jiber­gen­deı. Eldiń strategııalyq mańyzdy nysandaryn basqarýǵa alǵan olıgarhtar úmitti aqtamady. Bul – 1990 jyldardyń ekinshi jartysynda ótken jekeshelendirý naýqanynyń keri saldary. Buǵan qosa memleket baǵdarlamalary hám demeýqarjylary arqyly naryqtyń betalysyn keri buryp jiberdi. Bizge ekonomıkalyq saıasatty qaıta qarap, kemshilikterden sabaq alýdan ózge jol joq.

«Samuryq-Qazyna» qoryndaǵy stra­tegııa­lyq mańyzy joq kásiporyndardy jeke otandyq kásipkerlerge berý kerek. Iаǵnı shaǵyn jáne orta bızneske jol ashý. Kóptegen ulttyq joba boldy, áli de bar. Úkimet qyrýar qarjyny sol ulttyq jobalarǵa bóle­di. Olardyń qalaı oryndalyp jatqanyn, qan­daı nátıjege jetkenine Úkimet tarapynan baqylaý az. Memleket ekonomıkada tek qaýipsizdik pen strategııalyq mańyzy bar salalardan basqa salalarǵa aralaspaý kerek, jeke sektormen memleket básekeles emes, kerisinshe olarǵa jaǵdaı jasaý kerek. Temirjol, kópir, mektep, balabaqsha, tasjol, qoıma, taǵy sondaı sııaqty ınfraqurylymdardy salýmen ǵana aınalysqany abzal.

Úshinshi, eldegi aımaqtardyń birkelki damymaýy. Túrkistan oblysy – Qazaqstandaǵy Jalpy aımaqtyq ónimi (JAО́) boıynsha eń kedeı aımaq. Sonymen qatar baı oblys pen kedeı oblystardyń kiris deńgeıi jyldan-jylǵa alshaqtap barady, baı aımaqtar odan ári baıyp, kedeı óńirler odan ári kedeılenip jatyr.

Tórtinshi, memleket múddesin tabandyraq qorǵaý. Qazaqstan EAEO-da sońǵy jyldary qatty zardap shegip jatyr. Ásirese, soltústiktegi kórshimiz soǵys bastalǵaly odan ári údep ketti. Qazaq taýarlaryn negizsiz shekteýler úırenshikti úrdis bolyp qaldy. Ony olar saıası qural retinde qoldanyp keledi. Sol sebepti, kedendik baj salymdardy Qazaqstan basqa da EAEO memleketterimen qaıta qa­raý­dy kún tártibine qoıý kerek. Mysaly, EAEO kedendik baj salymdarynyń 85,32 paıyzy Reseıge ketedi. Qazaqstanǵa bar joǵy 7,11 pa­ıyzy túsedi. Bul Reseıden basqa EAEO-ǵa múshe ózge elder úshin úlken problema jáne ony Reseı men Belarýs 2022 jyldyń 24 aqpanyn bastap jańa geosaıası jaǵdaıdy eskerip, standarttardy avtomatty túrde qaıta esepteýge múmkindik beretin ádistemelerden bas tartyp otyr. Onymen qosa, Qazaqstan reseılikter úshin óz naryǵymyzǵa esikti aıqara ashtyq, alaıda Reseı óz naryǵyn qorǵaý maqsatynda sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵdaılardy alǵa tartyp, taýarlarymyzdy shektep tastap júre beretini qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Muny qaıta qarap, ishki naryǵymyzdy qor­ǵap, óz óndirýshilerimizdi tústik kórshimiz jasap jatqan dempıngtik qadamdardan saq­ta­ýymyz kerek. Qorytyndylaı kele, Qazaq­­stan ekonomıkasyna kishigirim sholý jasap, óz usynystarymyzdy jazdyq. Sonymen qatar syrttan keletin aýylsharýashylyq tehnıkasyna, avtokólikterge salynyp jatqan ótil alymdar men basqa da alymdardyń el ekonomıkasy men turǵyndardyń tabysyna keltirip jatqan zııany týraly da atap ótse bolady. Nemese syrtqa shyǵatyn munaı ónimderiniń óndirisin kúrdelendirip, qosymsha qun qosyp satý máseleleri. Taǵy bir ózekti másele – gaz óndirisine jańa dem berý. Ondaǵan jyl gaz óndirisi damymaı, munaı óndirisiniń kó­leń­ke­sinde keldi. Aınalamyzda oryn alǵan geosaıası jaǵdaıdyń kúrt ózgerýiniń sebebinen, gaz óndirisin damytyp, jańa munaı-gaz ken oryn­daryn tabýǵa ınvestısııa tartý erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Úkimetke, otyz jylda eko­nomıkada jasalǵan qate-kemshilikterimizdi eskerip, tek kishigirim toptyń múddesin emes, mem­leket múddesin eskeretin kez keldi dep aıt­qymyz keledi.

Qýanyshbek DÚISENOV,
sarapshy:

– Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq reformalar qazirgi ózgermeli ýaqytta elimizdiń birneshe salalaryn qamtý kerek dep oılaımyn. Onyń ishinde, eń birinshisi aýylsharýashylyq salasyndaǵy ekonomıkalyq reforma. Meniń usynysymyzdaǵy reformanyń ereksheligi bul birinshi rette jeke fermerlikti damytýǵa jáne tartymdy etýge múmkindikter jasaý. Kóp jaǵdaıda elimizde aýyl sharýashylyǵyna, ósimdik jáne mal sharýashylyǵy bolsyn jaramdy jerler tıimsiz bólingen nemese iri jer ıeleriniń menshikterinde tolyqqandy qoldanylmaı qalýda. Táýelsizdik alǵannan keıingi 49 jylǵa jalǵa alynǵan jerlerdiń áli de qoldanyssyz bos jatqandary qanshama. Táýekeli kóp aýyl sharýashylyǵynda kezinde kásip bastap, kepildik retinde jerlerin qo­ıyp, artynan fermerlikten túsken tabys qaryzdy jabýǵa jetpegen soń, ekinshi deń­geı­li bankterdiń esebine ketken bos jerler qanshama. Árıne, sońǵy jyldary belgili bir deńgeıde bul másele kóterilip, keıbir bos jerlerdi memleket qaıtaryp alyp jatyr.

– Jeke otbasylyq nemese jeke serik­tes­tik negizinde qurylǵan qarapaıym fermerlerge úshin bul jerler qol jetimdi me?

– Aýyl sharýashylyǵyndaǵy iri jer ıeleriniń keıbir ónimder boıynsha belgili bir deńgeıde monopolıst, olıgopolıstik sıpatqa ıe bolýy, Qazaqstan úshin ózekti osy salanyń keshendi reformalar talap etetindigin kórsetedi. Jerdi tıimdi bólýmen qatar, fermerlerdi oqytý, marketıngtik qamtamasyz etý, logıstıkalyq ınfraqurylymdy retteýge memleket tarapynan qoldaý berýi qajet. Aıtylǵandy asha túsetin bolsaq, fermerlerdi oqytyp, tıimdi ári tabysty fermerlik kásipti júrgizýdi úıretýge bolady. Marketıngtik qoldaý men logıstıkalyq ınfraqurylymdy ret­teý, bul aýyl sharýashylyǵy óndiretin ónimdi tabysty baǵada, túpki tutynýshyǵa jet­ki­zý úshin, oǵan jyljytý jáne ótkizý úr­disin retteý úshin mańyzdy. Bul aıtylyp otyrǵan tujyrym Japonııa, Ońtústik Koreıa, Taıvan memleketteriniń alǵashqy táýelsizdik nemese soǵystan keıingi iske asyrǵan reformalary boldy. Nátıjesinde, bul eldegi jerdi tıimdi ıgerýge qol jetkizgen fermerler ýaqyt óte kele, memlekettegi azyq-túlik qaýip­siz­di­gine ke­pildik jasap, artylǵan aq­sha­syn óńdeý­shi ká­siporyn retinde damýǵa platforma quryp berdi.

Bálkim, bul usynys boıynsha kúmán týyndaıtyn shyǵar, bizdegi jáne sol elderdegi adam sanyna baılanysty. Alaıda ol elder osyndaı reforma jasaǵan kezde adam sany eleýli ról atqaratyn. Al qazirgi jańa tehnologııalyq zamanda mal baǵý bolsyn, ósimdik ósirý sharýashylyǵy bolsyn kóp adamnyń áreketin talap etpeı, keshendi basqarý ádisterin bere alady. Sáıkesinshe, osy baǵyttaǵy tıimdi reformalar aýyl sharýashylyǵy baǵyty boıynsha bilim alyp júrgen qanshama mamandardy oqý aıaqtaǵan soń, ózge salaǵa ketpeı, aýyl sharýashylyǵy damytýǵa úles qosý úshin mańyzdy. Kelesi másele, ónerkásip oryndarynyń ulttyq múddege, ıaǵnı memlekettik damý prınsıpine sáıkes qurylmaýy. Keńestik ındýstrıalandyrýdan qalǵan kásiporyndar qazirgi ýaqytta ne joıylyp, ne sońǵy demimen áreket etip jatyr. Shıkizat beretin ken oryndarynyń ónimderi eksportqa baǵyttalǵan. Jaraıdy, bul jaqtarda memleket pen iri sheteldik kásiporyndar arasynda bolǵan kelisimderge baılanysty reforma jasaý kúrdeliligi bar. Degenmen áleýetti turǵyda ishki naryqty qamtamasyz etýge jáne sheteldik naryqqa shyǵýǵa baǵyttalǵan jeńil ónerkásip oryn­­dar­dyń úlesi tómen. Olarǵa memleket damýǵa múmkindik bergenimen, áli sýbsıdııaǵa, túrli qoldaýlar men jeńildikterge táýeldi kásiporyndar sany barshylyq. Alaıda buǵan qatysty, ózge kózqaras negizinde reforma baǵytyn usynsaq, taǵy da sol «Azııalyq jolbarystardyń» qalyptasýyndaǵy aýyl sharýashylyǵyndaǵy reformadan keıingi «jas ónerkásipti qoldaý» reformasyna silteme jasaǵym keledi. Oǵan sáıkes memleket tarapy jalpy barlyq osy sanattaǵy kásiporyndarǵa tekten-tek sandyq kórsetkish negizinde «ósý» úshin ǵana qoldaý kórsetý qajet emes. Birinshi rette, osy baǵytta birden memleket múddesi, ıaǵnı ishki naryqty qamtamasyz etý, ári she­tel­dik na­ryqqa shyǵýǵa degen umytylysy bar ká­sip­­oryn­darǵa ǵana qoldaý kórsetý. Iаǵnı álsiz, áleýeti joq kásiporyndardyń orynyna damý tendensııasy men dınamıkasy jaq­sy­lardy ǵana qoldaý, alaıda qoldaýdan masaı­ra­ǵan kásiporyndar bolsa, olardy qoldaýdan aıyrý nemese ózge kásiporynmen biriktirip jiberý.

– Qarapaıym sózben aıtqanda, úzdik kásiporyn­dardyń suryptalýyna basym­dyq berý qajet qoı?

– Bul – tabıǵı irikteý negizinde memleket onsyz da qarqyndy damyp kele jatqan kásiporyndarǵa zeıin qoıýdy emes, sol baǵytta tıimsiz áreket etip, memlekettik sýbsıdııa men qoldaý esebinen ǵana kún kó­re­tin kásiporyndardy naryqtan shyǵarý. Álbette, bul bir qaraǵanda, josparly eko­no­­mıkaǵa uqsas bolady. Alaıda osyǵan qarama-qarsy saıasat júrgizgen Taıland, Fılıppın, Indonezııa, Malaızııa elderiniń qazirgi ónerkásiptik saıa­sat­taǵy betalysy Qazaqstannan ári emes. Al osyndaı irikteýge negizdelgen «jas óner­kásipti qoldaý» reformasyn jasaǵan Oń­tústikkoreıalyq tanymal brendterdi eske alýǵa bolady. Tigin mashınasy, traktorǵa qozǵaltqysh jasaı bastap, qazirgi ýaqytta álemdegi iri kólik óndirýshi japon korporasııalary osyndaı suryptalýdan ótken. Úshinshisi, eń basty reformalaý baǵyty – bul ekonomıkalyq kórsetkishterdiń jáne tıim­dilik kórsetkishteriniń ashyq ári naqty bolýy. Álbette, aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásip baǵyttaǵy belgili bir deńgeıdegi qoldaý berilip jatqanyn joqqa shyǵara almaımyz. Alaıda olardyń qanshalyqty tıimdi ekendigin biz tek ádemi ár jyldyq oń sandyq kórsetkishpen kórgenimizben, shynaıy jaǵdaı ózgerissiz qalyp otyr. Sońǵy ınflıasııanyń ósýi – oǵan jarqyn dálel.

Áńgimeni júrgizgen

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY