Prezıdent: «Taǵy bir másele – qalalardy abattandyrý. Bul sharýamen barlyq deńgeıdegi ákimder aınalysýǵa tıis. О́ńirlerdiń damý deńgeıi áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlarmen qatar ǵımarattardyń qasbetimen, olardyń sanıtarlyq normalarǵa sáıkestigimen, aýmaqtardy kógaldandyrýmen, tóńirektiń jaı-kúıimen, balalar sport alańdarynyń bolýymen jáne basqa da artyqshylyqtarymen anyqtalatyny belgili. Bizde munyń barlyǵy bar ma? Meniń oıymsha joq», dep máseleniń mán-jaıyn naqty aıtty.
Qym-qýyt tirshiliktiń qamymen júrgende turǵyn úıdiń tazalyǵyna, oıyn balasynyń qaýipsizdigine alańdamaı júrgenge ne jetsin?! Al jumystan sharshap-shaldyǵyp kelgende bólme jylymasa, jaryq janbasa, sý toqtap, úı mańy qoqystan kóz ashpasa, maza qashyp, kóńil jylymaıtyny belgili. Biraq bizdiń keıbir óńirlerdegi ahýal osyndaı. Negizi, mundaı jaısyzdyqqa jergilikti ákimdikke qarasty turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy mekemesi jol bermeýge tıis emes pe? Turǵyndardyń jaıly ári qaýipsiz ortada ómir súrýine atalǵan mekeme qaraılasýy kerek. Alaıda qazir eldegi keıbir aýla, turǵyn úılerdegi jaısyzdyqqa qarap, kommýnaldyq sharýshylyq máselesi aqsap turǵanyn uǵyný qıyn emes. Sonda qalaı? Birneshe shańyraqqa ortaq kóppáterli turǵyn úılerde, qala berdi shaǵyn ǵana aýlada tártip ornatý múmkin emes pe? Árıne, joq. Tártip ornatýǵa bolady. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasynda 10 jylǵa jetaǵabyl tájirıbesi bar maman retinde kóppáterli turǵyn úılerdegi beıbereketsizdikti retteýge qatysty saýaldarǵa tushymdy jaýap berýge tyrysyp kóreıin.
Kún tártibindegi másele el egemendigin alǵannan keıingi 32 jylda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jolǵa qoıýǵa asa alańdamaǵanymyzdan týyndap otyr. Keıinirek sheginsek, 1996-1997 jyldary azamattarǵa óz páterlerin tegin jekeshelendirýge múmkindik berildi. Sol tusta reforma qabyldanyp, úı basqarýshylarynyń ornyna páter ıeleri kooperatıvteri quryldy. Qyzmet kórsetetin kommýnaldyq kásiporyndar jekeshelendirdi. Osymen bitti. Ádettegideı, jobanyń formasyna aıryqsha mán berilip, mazmuny nazardan tys qalady. Osy salada júıeli memlekettik saıasattyń qalyptaspaǵanyna dálel retinde birneshe fakti keltirgenim durys bolar. Birinshiden, zańnamada turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń naqty anyqtamasy joq. Ekinshiden, eldegi kóppáterli turǵyn úılerdiń naqty sanyn eshkim dálme-dál bilmeıdi. Sol úılerdiń sany qalalyq, oblystyq, respýblıkalyq memlekettik organdardyń esebimen birdeı qabyssa meıli ǵoı. Biraq bir organnyń aqparaty boıynsha eldegi kóppáterli turǵyn úılerdiń sany 55-60 myń bolsa, ekinshisi 120-130 myń deıdi. Úshinshisinen, tipti, 165-185 myń turǵyn úı bar ekenin bilemiz. Menińshe, osy baǵyttaǵy jumystyń «júıeliligin» osydan-aq ańǵara berseńizder bolady. Úshinshiden, este bolsa keńes ókimeti tusynda jergilikti atqarýshy organdar qalany abattandyrýǵa qatysty 60-qa jýyq ereje bekitken. Onda eldi mekenderdi abattandyrýdan bastap, úı janýarlaryn asyraýǵa, kósheni jaryqtandyrýǵa, kópir, ótkelder salý jáne ony paıdalanýǵa qatysty taǵysyn taǵy basqa da erejeler bar edi. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańdy qarap otyryp, «Oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala, Astana ákimdiginiń quzyreti» týraly tek úsh ereje taptym. Onyń ishinde qalalar men eldi mekenderdi abattandyrý, kútip-ustaý jáne qorǵaý, úı janýarlaryn ustaýǵa jáne serýendetýge qatysty erejeler qamtylǵan. Boldy. Árıne, munda jylytý maýsymyna qatysty ereje de bar. Sebebi jylytý maýsymyna qalasań da, qalamasań da qamdaný kerek. Bizdiń klımatymyz qalaı degenmen osyǵan májbúrleıdi. О́kinishke qaraı, basshylar jyl saıyn jazdan keıin súreńsiz kúz, izin ala qytymyr qys keletinin jıi umytady. Sózimizge dálel aıtar bolsaq, alysqa uzamaı-aq Ekibastuzdaǵy oqıǵa oıǵa oralady.
Menińshe, turǵyn úı qoryn basqarýdyń, kommýnaldyq jelilerdi paıdalanýdyń qalypty, naryqtyq tetikterin ázirleý qajet. Barlyq shyǵyndy páter ıesi tóleýi kerek. Eger jaǵdaıy kelse ózi, múmkindigi bolmasa memlekettiń qoldaýymen, árıne. Tarıfter kóppáterli turǵyn úı men kommýnaldyq jelilerdi kútip ustaýǵa jáne kúrdeli jóndeýdiń shyǵynyn jabýǵa jetkilikti bolýǵa tıis. Bile bilseńizder, páter ıeleri kooperatıvi Germanııa tájirıbesinen alyndy. 1994-1995 jyldyń qysynda Jezqazǵan qalasynda alǵash ret qanatqaqty rejimde engizile bastady. Ári bul óte durys, utymdy sheshim boldy. PIK – kondomınıým obektisiniń ortaq múlkin birlesip basqarý úshin úı-jaılardyń ıeleri quratyn kommersııalyq emes uıym. Osy tusta «bir úı – bir kondomınıým – bir PIK» qaǵıdasy basshylyqqa alyndy. Shyn mánisinde, PIK qarjy-sharýashylyq qyzmetpen aınalyspaýy kerek edi. Biraq keıin, ádettegideı, bizde uǵymdar ózgerdi. PIK qazyqtaı qaǵylǵan qaǵıdadan ajyrap, qarapaıym sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerge aınaldy. Bul, árıne, durys bolmady. PIK-te, ásirese, páteri az úılerdi basqaratyn PIK-te úıdi kútip ustaýǵa jınalatyn qarjyny aıtpaǵanda, basshy, esepshi tipti birer jumysshynyń jalaqysyna aqsha jetpedi. Al jospar boıynsha jumysty múlde basqa baǵytta úılestirý qajet edi. Birinshiden, úıdi paıdalaný týraly biryńǵaı túsinik bar. Bul uǵymǵa úıdi basqarý, úıdi kútip ustaý kiredi. Úıdi kútip ustaýdyń ózi ekige bólinedi. Áýeli tehnıkalyq qyzmet kórsetý (qubyrlardy aǵymdaǵy jóndeý, jaryqtandyrý, shamdardy aýystyrý jáne basqa da sharýalar) jáne sanıtarlyq-gıgıenalyq kútim (úıdiń baspaldaǵynan bastap jıystyrý, dezınfeksııalaý). Sondaı-aq úıdi kúrdeli jóndeýden ótkizý de osy qatardan shyqpaýy qajet. Kúrdeli jóndeý qatań belgilengen merzimde, mysaly, 25 jylda bir ret josparly túrde iske asýy kerek. Taǵy keıin sheginsek, sonymen bizde kóppáterli turǵyn úıdi kútip ustaý úshin ár úıde basqarýdyń qoǵamdyq organy – PIK qurylady.
Men PIK týraly aıtqanda, kádimgi kez kelgen oqý ornyndaǵy jataqhanalardyń stýdenttik keńesin jıi mysalǵa alamyn. Stýdenttik keńes ishki tártip erejelerdi ázirleýge jáne saqtaýǵa jaýapty. Boldy. Stýdenttik keńes súrilgen-búlingendi jóndeýmen nemese basqa sharýashylyq istermen aınalysqan joq. PIK-te sol stýdenttik keńes sııaqty bolýy kerek edi. PIK-ter konkýrstyq negizde úıdi basqarý úshin kásibı basqarýshy kompanııany tarta alady. Árıne, basqarýshy kompanııanyń qyzmeti lısenzııalanýy kerek. О́ıtkeni onyń jumysy azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen baılanysty. Sol sebepti de munda óz isin jetik biletin mamandar jumys isteýi qajet. Kez kelgen adam kóppáterli turǵyn úı sekildi kúrdeli tehnologııalyq obektini basqara almaıdy. Osy mezette kólik júrgizýshilerine kólikti basqarý úshin kim jáne qalaı ruqsat beretinin eske túsireıik. Muny jiliktep jatpaı-aq qoıalyq. Qysqasy, kólik basqarý quqyǵyna ıe bolý áste ońaı emes. Shyntýaıtynda, kóppáterli turǵyn úıdiń sharýasy da avtomobılden kem emes, kúrdeli. Sosyn PIK-te úıdi basqarýshy kompanııa tehnıkalyq, sanıtarlyq-gıgıenalyq kútip-ustaý jáne jóndeý jumystaryn júrgizý úshin merdiger servıstik kompanııalarmen shart jasasady.
Joǵaryda kórsetken usynystardyń barlyǵyn iske asyrý úshin bizge «Kommýnaldyq jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn damytýdy memlekettik retteý týraly» jáne «Turǵyn úı qatynastary týraly» eki zań qajet dep oılaımyn. Bul jańa zań bolýy kerek. Eski zańdy toqsan ret qaıta jazýdyń jáne eskiniń qaǵıdalaryn jańa zańǵa kóshirip ákelýdiń qajeti joq. Eń bastysy, bul zańdar páter ıeleriniń múddesine qyzmet etýi kerek. Zań barshaǵa, sonyń ishinde turǵyndarǵa qoıylatyn talaptarǵa kelgende de qatań bolýǵa tıis dep oılaımyn. Sonda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy máseleler birizdilenedi.
Tóleýtaı RAHYMBEKOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,
qurylys magıstri
