Konferensııa jumysyna ekonomıka salasyndaǵy táýelsiz sarapshylar, sondaı-aq Ulttyq bankiniń, akademııalyq qaýymdastyqtyń, zertteý ortalyqtarynyń, qarjylyq jáne halyqaralyq uıymdardyń, memlekettik ınstıtýttardyń ókilderi qatysty.
Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baımaǵambetov áńgime bıýdjettik qaǵıdaǵa tirelip turǵanyn, prosıkldik fıskaldyq saıasat, ekonomıkanyń teńgerimsiz qurylymy kezinde emıssııalyq qarjylandyrý túrindegi ishki proınflıasııalyq faktorlar ınflıasııanyń rekordty jedeldeýine qolaıly negiz bolǵanyn aıtty. Alǵashqysy – suranys usynysqa ilese almaı qalady, ekinshisi óndiris shyǵyndarynyń ósýine baılanysty baǵa kóteriledi. Buǵan dınamıkasy kez kelgen bolýy múmkin turaqty ekonomıkalyq aýytqýlar da, Ýkraınadaǵy soǵys nemese pandemııa sııaqty «qara aqqýlar» da áser etedi. «Sońǵy jyldary biz asa joǵary belgisizdik pen qubylmalylyq jaǵdaıynda ómir súrip, sheshim qabyldaýǵa májbúrmiz. Ondaǵan jyldar boıy qalyptasqan ekonomıkalyq baılanys pen saýda qurylymy túbegeıli ózgerdi. Bul jańa ekonomıkalyq shynaıylyq ońtaıly aqsha-kredıt saıasatyn júrgizýde birlese jumys júrgizýdi talap etedi. Osyǵan baılanysty biz jańa syn-tegeýrinderge ınflıasııanyń maqsatty baǵdarlarynyń sáıkestigin talqylasaq deımiz», dedi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary A.Baımaǵambetov.
Aqsha-kredıt saıasatyna sholý júrgizý qajettiligi búkil álemde tap bolǵan oqıǵalarǵa baılanysty týyndaǵan. Covid-19 pandemııasynyń teris saldary, logıstıkalyq tizbektegi úzilister men shekteýli usynys aıasynda keıinnen oryn alǵan fıskaldyq jáne monetarlyq yntalandyrý ınflıasııanyń keńinen jedeldeýine ákeldi.
«Sońǵy jyldary biz joǵary qubylmalylyq pen belgisizdik jaǵdaıynda ómir súrip, sheshim qabyldap kelemiz. Ondaǵan jyl boıy qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystar ózgerip otyr. Saýda qurylymy ózgerdi. Sol sebepti Ulttyq bank mamyr-maýsym aıynda ınflıasııalyq targetteý saıasatyn qaıta qarastyrýy múmkin», dep atap ótti A.Baımaǵambetov.
Ulttyq bank ınflıasııalyq targetteý saıasatyndaǵy ınflıasııa deńgeıi qandaı bolatynyn ashyp aıtpasa da, keıbir ǵalymdar onyń deńgeıiniń jaı-kúıin zerttep, tas-túıin etip daıyndap qoıypty. Mysaly, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń Joǵary bıznes mektebiniń professory Djozef Kennıngs elimizdegi ınflıasııanyń ońtaıly deńgeıi 5-7 paıyz bolady degen boljamdy aıtyp úlgirdi. «Ártúrli derekter jıyntyǵy negizinde biz Qazaqstan ekonomıkasy úshin ınflıasııanyń ońtaıly deńgeıi 5-7 paıyz bolatynyn anyqtadyq», degen sarapshy ınflıasııa deńgeıin birden 13 paıyzǵa qalaı túsirýge bolatynyn ashyp aıtyp bere almady.
Is-shara barysynda Ulttyq bank pen akademııalyq qaýymdastyqtyń ókilderi konferensııa qatysýshylaryna ortamerzimdi kezeńdegi tutynýshylyq baǵanyń dınamıkasy boıynsha málimetterdi, ınflıasııa boıynsha maqsatty baǵdarlardy belgileý jáne oǵan qol jetkizý boıynsha zertteýler qorytyndysyn tanystyrdy. Táýelsiz sarapshylar ınflıasııanyń ońtaıly targetin anyqtaý jáne ony turaqtandyrý boıynsha monetarlyq saıasat júrgizýge qatysty óz paıymdaryn ortaǵa saldy.
«Jalpylaı aıtqanda, ekonomıster men boljaýshylardyń pikiri ınflıasııa túse bastaıdy degen ortaq tujyrymǵa keledi. Bul óz kezeginde aqsha-kredıt saıasatynyń sharalary durys tańdalǵanyn kórsetedi. Bazalyq mólsherlemeni tómendetýge qatysty qajettilik ınflıasııa 13-12 paıyzǵa deıin tómendegende ǵana ózekti bola alady», deıdi Halyqaralyq valıýta qorynyń Kavkaz, Ortalyq Azııa jáne Mońǵolııa elderi úshin áleýetti damytýdyń óńirlik ortalyǵynyń ekonomısi Nurdáýlet Ábilov.
Ulttyq banktiń Aqsha-kredıt saıasaty departamentiniń dırektory Rústem Orazalınniń aıtýynsha, jyl sońyna deıin ınflıasııa 9-12 paıyz dálizine deıin tómendeýi múmkin. Ulttyq banktiń bazalyq josparyndaǵy boljamyna sáıkes buǵan múmkindik bar. Aqpan-naýryz aıyndaǵy ınflıasııanyń dınamıkasynda ınflıasııalyq úderisterdiń baıaýlaı bastaǵany baıqalǵan. «О́tken jyldyń naýryz aıynda eń joǵary ınflıasııa deńgeıi bolǵanyn bilesizder. Bizdiń tarapymyzdan, aldaǵy ýaqytta qabyldap jatqan sharalar nátıjesinde ınflıasııany 9-12 paıyzdyq dálizge deıin tómendeý múmkindigi óte joǵary dep baǵalanady», dedi Ulttyq banktiń Aqsha-kredıt saıasaty departamentiniń dırektory.
Sarapshylar ótken jylǵy ekonomıkalyq ósimniń 3,2 paıyzǵa kóterilip, eńbekke jaramdy halyq sanynyń artýyn eskerip, ınflıasııa deńgeıiniń tómendeýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn. Ulttyq bank ókili aıtyp ótkendeı, búgingi jıynda ortamerzimdi jáne uzaqmerzimdi targetteletin ınflıasııanyń jańa mólsheri týraly sóz boldy. IJО́-degi qazirgi baǵyt saqtalsa, 2025 jyldan bastap targetteletin ınflıasııa 3-4 paıyz deńgeıinde turaqtalady. Ulttyq bank ókili aıtyp ótkendeı, pandemııa, geosaıası jaǵdaılar ınflıasııanyń targetten alystatyp jiberdi. Bul saıasattyń ekinshi bóligi – negizgi mólsherlemeni kóterý arqyly ınflıasııany tómendetý áreketi. Biraq bul jaǵdaıda paıyzdyq mólsherlemeni kóterý arqyly ınflıasııamen kúresýge tyrysqanda, olar ekonomıkany stagflıasııalyq tuzaqqa túsiredi (stagflıasııa – óndiristiń quldyraýymen, baǵanyń ósýimen jáne halyq arasyndaǵy satyp alý qabiletiniń tómendeýimen sıpattalatyn ekonomıkanyń jaǵdaıy). Bul nesıe qunynyń ósýine ákep soǵady, sonyń nátıjesinde ınvestısııany nesıeleý qysqarady, tehnologııalyq degradasııa oryn alady, básekege qabilettilik tómendeıdi, nátıjesinde, jańa devalvasııa bolady. Biz stagflıasııa tuzaqtarynyń bul tuıyq sheńberinen áldeneshe ret óttik, bul jolda tipti teorııalyq turǵydan da makroekonomıkalyq turaqtandyrýǵa qol jetkizý múmkin emes. «Bizdiń tutyný taýarlaryn ishindegi statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, azyq-túlik taýarlaryna qatysty aıtatyn bolsaq, 20 paıyz deńgeıinde. Al eger azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy alatyn bolsaq, ondaǵy ımport kólemi kóbirek. Shamamen 60 paıyz taýardy shetelden alyp kelýge májbúrmiz», deıdi R.Orazalın.
Bir kezderi Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi bolǵan Aıdarhan Qusaıynovtyń aıtýynsha, Ulttyq bank birer jyldan beri ınflıasııalyq targetteý saıasatyn júrgizbegenin aıtty. Inflıasııany tizgindep, ekonomıka ósimin de qatar ustap otyrý Ulttyq bank pen Úkimetke salmaq salyp tur. Onyń aıtýynsha, ınflıasııanyń bıylǵy shekti mejesin Ulttyq bank qalaǵan deńgeıde ustaý qıyn bolyp tur. Sebebi ınflıasııany qoldan tejeý múmkin emes, naryqtyq tetikter álsiz. Ulttyq bank pen Úkimettiń mınıstrlikter men ákimder arqyly qarjyny jumsaýdyń jolyn izdese, Ulttyq bank baǵa men teńgeniń turaqtylyǵyna ǵana jaýap beremin degen syńaı tanytyp otyr. Ulttyq bank aqpan-naýryz aıynda valıýta naryǵynda ıntervensııa júrgizbese de altyn-valıýta qorymyzdyń kemip qalǵany baıqalyp qaldy. Inflıasııany targettetýdiń jańa júıesi altyn satýdy da ıntervensııanyń bir túri dep qabyldaǵan kezde ǵana jemisin beredi.
Halyqaralyq tájirıbede ortalyq bankter ıntervensııa jasap, baǵamdy ornyna qaıtarsa, ınflıasııalyq kútý deńgeıi azaıady. Al bizde Ulttyq banktiń ıntervensııalarynyń ishki naryqqa áseri az. Basqasha aıtqanda, ınflıasııaǵa áseri tómen. Qazir Úkimettiń baǵany turaqtaýǵa baǵyttaǵan sharalarynyń naryqqa degen áseri 1-4 paıyz ekenin sarapshylar talaı jyldan beri aıtyp keledi.
A.Qusaıynovtyń aıtýynsha, eldiń ekonomıkalyq ósimi Ulttyq banktiń ekinshi kezektegi mindeti bolyp tabylady, óıtkeni retteýshiniń quraldary shekteýli. Bas bank úshin teńge baǵamynyń turaqtylyǵy bıznestiń senimdiligin arttyrýdyń eń qýatty quraldarynyń biri retinde qalyptasqan. Al qýatty teńge ishki naryqtaǵy baǵanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz ete almaı otyrǵany – Ulttyq bank pen Úkimettiń jabyq esik jaǵdaıynda jeke-dara talqylaıtyn taqyryby. Sarapshynyń aıtýynsha, bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi nemese birneshe aı boıy turaqty bolýy bizdiń naryq úshin úlken ról atqarmaıdy.Ázirge ınflıasııanyń ashýy basylǵan joq. Eger qazirgi deńgeı 10 paıyz bolsa, ákimshilik resýrstar arqyly tómendetýge bolady. Al 20 paıyzdyq kórsetkish ákimshilik resýrstarǵa baǵynbaıdy.
Sondaı-aq A.Qusaıynov bul saladaǵy negizgi problemalardyń sozylmaly sıpatqa ıe ekendigin atap ótti. Bank sektorynyń jalpy ekonomıkalyq ósýge, atap aıtqanda, ekonomıkanyń basym sektorlaryn damytýǵa qosqan úlesi jetkiliksiz. Bankterdiń ekonomıkany uzaqmerzimdi nesıeleýiniń is júzinde joqtyǵy, bul memleketti paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý arqyly nesıeleýdi yntalandyrý úshin ádetten tys fýnksııalardy qabyldaýǵa májbúr etedi.
«Jańa ekonomıkalyq baǵytty júzege asyrýdyń mańyzdy baǵyty aqsha-nesıe saıasaty bolýy kerek, onyń negizgi maqsaty bank júıesiniń qarjylyq aǵyndaryn nesıelendirýge qaıta baǵdarlaýǵa basymdyq berýi tıis», deıdi A.Qusaıynov.
ALMATY
