Topyraqtanýshy retinde aıtaıyn, eger topyraqtaný Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramynda qala beretin bolsa, onda bul ǵylymnyń bolashaǵy joq. Topyraqtaný ınstıtýty – kezinde «Eńbek Qyzyl Tý» ordenin ıelengen jalǵyz ınstıtýt. Ol 1946 jyly QazKSR Ǵylym akademııasy qurylǵan jyly dúnıege keldi. Uly ǵalym Qanysh Sátbaev topyraqtyń respýblıka úshin róli men mańyzynyń zor ekenin bildi. Sondyqtan alǵashqylardyń biri bolyp Topyraqtaný ınstıtýtyn qurdy. Ǵylym akademııasynyń jabylýyna baılanysty Topyraqtaný ınstıtýty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Biraq 30 jyl boıy ózimizdi qajetsiz sezinip kelemiz.
Topyraqtaný ǵylymynyń zertteý nysany – respýblıkamyzdyń búkil aýmaǵynyń topyraǵy. Tájirıbe alańdarymyz, stasıonarlarymyz joq. Biz egin ósirmeımiz, egin jınamaımyz. Bul – Qazaq eginshilik ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysy.
О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynda topyraqtaný ǵylymy úshin salynǵan ǵımaratymyz bar. 30 jyl ishinde árbir jańa mınıstrdiń kelýimen osy ǵımaratymyzǵa kásipkerlerdiń kózi túsedi. Tartyp almaq bolǵan kezderi de boldy. Instıtýt ǵımaraty úshin kúresken depýtat Gúlmıra Isımbaevaǵa topyraqtanýshylardyń atynan alǵysymyzdy bildiremiz. Halyq qalaýlysynyń aralasýynan keıin ǵımarat Topyraqtaný ınstıtýtyna qaldyryldy.
О́kinishke qaraı, táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde esh jerde eshqashan topyraq degen sóz aıtylmady. Topyraqtanýdy eginshilik sózimen biriktirip jiberdi. Mine, sol sebepti elimizde topyraqtaný ǵylymy óz betinshe irgeli ǵylym salasy retinde birtindep joıylyp barady. Agrarshylar úshin topyraq – eń aldymen óndiris quraly. Mınıstrlik topyraqtanýshy ǵalymdardan basqa agrarlyq salalar sııaqty paıda ákelýdi, kommersııalandyrýdy talap etedi. Topyraqtanýshylar «Sonda topyraqty satý kerek pe?» degen suraq týyndaıdy. Mundaı oı topyraqtaný ǵylymynyń mańyzyn, mánin túsinbeıtin agrarlyq salanyń menedjerleriniń ǵana oıyna keledi. Durys basqarý jaǵdaıynda belgili bir nysandarda topyraq qunarlylyǵyn qalpyna keltirý parametrleri jáne aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý boıynsha zertteýler júrgizý qajet. Sodan keıin ǵana paıda tabý men alǵan ónimdi satý týraly aıtýǵa bolady.
Bizdiń mindetimiz – elimizdiń barlyq tabıǵı-klımattyq aımaǵyndaǵy topyraqtyń genetıkalyq erekshelikterin zertteý. Al qazirgi kezde jer jamylǵysynyń tabıǵı quramyna áser etken túrli faktorǵa baılanysty kóptegen ózgeriske ushyraǵan topyraq kóp. Bul ıadrolyq synaqtar, zymyrandardyń qulaýy, áskerı synaq polıgondary, rýdalyq jáne rýdalyq emes tabıǵı resýrstardy óndirý kezinde topyraq jamylǵysynyń búlinýi men lastanýy, munaı óndirý, elektr jelilerin jáne taǵy basqa qurylystar salý saldarynan topyraq jamylǵysy búlinip, lastanady da, ózgeriske ushyraıdy.
Topyraqtanýshylardy ekologııalyq turǵydan búlinbegen, lastanbaǵan saý topyraq máselesi tolǵandyrady. Topyraqtyń burynǵy qunarlylyǵyn qalaı qalpyna keltirýge bolatyny týraly máselemen tutas álemniń topyraqtanýshy ǵalymdary aınalysady. Mysaly, topyraqtyń erozııaǵa ushyraý, tuzdaný, shóleıttený, topyraqtaǵy qorektik zattarmen ósimdikterdi qamtamasyz etý sııaqty máseleler ózekti. Mine, topyraqtanýshylar aınalysýǵa tıis osyndaı túrli problema bar. Olardy qalaı sheshýge bolady?
Qaısibir jyly elimizde batpaqty topyraqtarǵa zertteý júrgizilgeni bar. Osy bir jaǵdaı Reseı men Belarýs ǵalymdaryn kúlkige qaryq qylǵan-dy. Sebebi bizdiń elde batpaqty topyraqtar joqtyń qasy. Mundaı ıdeıany kimniń oılap tapqany taǵy belgisiz. Jaǵdaı rettelmese, ózgelerge kúlki bolǵanymyz bolǵan.
О́kinishtisi, topyraqtaný ǵylymy «adasyp» júr. Topyraqtaný tabıǵı resýrstarǵa jatady, bıosferadaǵy jahandyq problemalarǵa jaýap beredi. Topyraqtaný ǵylymynyń mundaı máseleleri onyń tikeleı fýnksııalary agrarlyq júıede tolyǵymen tıimdi ári tolyqqandy sheshilmeıdi. Sebebi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agrarlyq ǵylymnyń tikeleı basym baǵyttaryn qarjylandyrý máselesin retteı almaıdy. Eldegi topyraqtaný ǵylymyn saqtaý úshin ony Ǵylym akademııasynyń quramyna qaıtarý qajet. Sebebi bul – akademııalyq ǵylym jáne buryn QazSSR Ǵylym akademııasynyń júıesinde bolǵan. Memlekettik jahandyq baǵyttardy, baǵdarlamalardy – tyń jerlerdi ıgerý, tuzdy topyraqty melıorasııalaý, búlingen jerlerdi qalpyna keltirý sııaqty máselelerdi táýelsizdik alǵan ýaqytqa deıin sheship otyrdy. Sol úshin de joǵary marapattarǵa ıe boldy. Instıtýttyń «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen marapattalýy, alty topyraqtanýshy ǵalymnyń Memlekettik syılyqty ıelenýi – sonyń dáleli.
Qysqasy, topyraqtaný ǵylymynyń joıylýyna jol bermeý kerek. Ony Ǵylym akademııasynyń júıesine qaıtarý qajet.
Farıda QOZYBAEVA,
О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne
agrohımııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń
bas ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
