Aqmyrza TURSYNBAEV: Keń dúnıeni taryltpaıyq

‒ Prezıdent megapolısterde ty­ǵyz­dalǵan, núktelik qurylys júr­gizýge tyıym salyp, bul salada ja­ýap­ty organdarǵa naqty tapsyrma berdi. Birlesken is-árekettiń nátı­je­sinde jurttyń yǵyryn shyǵar­ǵan jo­syqsyz qurylys toqtatylyp, jaǵ­daı biryńǵaılana bastady. Biraq kóp ǵıma­rattar buǵan deıin de salynyp bitken. Bul jóninde nendeı pikir bil­dir­er edińiz?

‒ Núktelik qurylys qalalardyń bu­ryn­nan bar salynǵan aýdandarynyń ishinde ıgerilmegen ýchaskelerde salynady. Buǵan bos jerlerde jańa ǵımarattar salý, qaraýsyz qalǵan ýchaskelerdi nemese jańa qurylys nysandaryn qurý úshin qoldanystaǵy ǵımarattardy buzý kirýi múmkin. Núktelik qurylys kóbine tarıhı nemese mádenı mańyzy bar eski ǵımarattardy buzý men aýystyrýǵa áke­ledi. Sondyqtan oǵan tyıym salý qalanyń biregeıligi men murasyn, tarıhı jáne mádenı qundylyqtardy saqtaýǵa kómektesedi. Bul rette Astanada, Al­ma­­tyda jáne basqa qalalarda núkte­lik qurylysqa tyıym salynýy ‒ oń qadam. Infraqurylymdyq damý tur­ǵy­synan qazirgi zamanǵy qalalar dına­mı­kalyq qoǵamdyq keńistikterdiń damýyn eskere otyryp josparlanýy kerek. Núktelik qurylys burynnan bar ınfra­qurylymnyń shamadan tys júk­telýine ákelýi múmkin jáne turmystyń qolaılylyǵyna teris áser etedi. Mańyzdy faktorlardyń biri ‒ iri qalalardaǵy, ásirese Almatydaǵy ekologııalyq jaǵ­daı. Degenmen problemalardyń paıda bolýynyń alǵashqy belgilerin Astanadan da kórip otyrmyz. Saıabaqtar men jasyl keńistikter ‒ qalalyq ekojúıeniń mańyzdy bóligi. Al núktelik qurylys jasyl aımaqtardyń joǵalýyna jáne ekologııalyq tepe-teńdiktiń buzylýyna ákelýi yqtımal.

Qalalarda qurylysqa tyıym salýdyń engizilýi olardyń ómir súrý sapasyn eleýli túrde jaqsartqan jaǵdaılar tarıhtan belgili. Mysaly, Germanııada sáýlet murasyn saqtaý úshin qalalardyń tarıhı bólikterinde qurylysqa tyıym salýdyń mysaldary bar. Bul shahardyń ózindik kelbeti men biregeıligin saqtaýǵa, týrısterdi tartýǵa jáne jergilikti tur­ǵyn­dar úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik berdi. Sondaı-aq kóptegen elde qalalardyń damýyn muqııat jos­par­laý jáne qorshaǵan ortaǵa teris áserdi azaıtý maqsatynda ýaqytsha qu­ry­lys moratorııleri engizildi.

Degenmen salynyp bolǵan turǵyn úı keshenderine tyıym salýdy qoldaný keıbir qıyndyqtar týdyrýy múmkin. О́ıtkeni bul keshenderdiń ıeleri men turǵyndary jobalarǵa óz qarajattaryn jumsady, úmittene kútti. Sondyqtan bul jaǵdaıdy ádil de baıypty sheshý úshin barabar sharalardy ázirleý mańyzdy. Qurylys salýshylar da qoldanystaǵy erejeler sheńberinde joǵary paıda tabýǵa tyrysatyn kásipkerler ekenin umytpaý kerek. Kásipkerliktiń máni de sol, ıaǵnı tabys tabýdyń múmkindikterin múlt jibermeý. Qurylysy aıaqtalǵan ke­shen­der máselesin sheshý sáýlet qoǵam­das­tyǵynyń qatysýymen ǵımarat ıeleri, turǵyndar, qala bıligi arasyndaǵy dıalog pen yntymaqtastyqqa negizdelýi mańyzdy. Tek osylaı ǵana barlyq tarap­tyń múddelerin eskeretin jáne jalpy qalanyń turaqty damýyna yqpal etetin ońtaıly sheshimderdi tabýǵa bolady. Sharalar týraly aıtatyn bolsaq, bul rette salynyp bitken keshenderdiń jalpy qalalyq ortaǵa ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etý úshin qalanyń damý jos­parlaryna ózgerister engizý, sondaı-aq yqtımal jaǵymsyz saldardy azaıtý úshin ótemaqy máselesin qarastyrý sııaqty ártúrli nusqa bolýy múmkin. Bul qosymsha qoǵamdyq keńistikter qurý­dy, ınfraqurylymdy jaqsartýdy, qol­da­nystaǵy ǵımarattardy jańǵyrtýdy qamtı alady.

‒ Almatydaǵy ál-Farabı dańǵy­lyn boılaı tizilgen záýlim ǵımarat­tar jeldiń tabıǵı aınalymyn bógep, órtke qarsy aralyqty, jer silkinisi kezinde azamattar jınalatyn oryndardy basyp aldy. Nelikten Kóktóbe baý­raıynda jeke úı ıelikteriniń jo­syq­syz qurylys salýyna, kóshkin­ge qaýip tóndiretin rettelmegen sý bu­rýǵa jol berildi? Observatorııa, Me­deý mańaıyndaǵy taý bókterinde, rekrea­sııalyq aımaqtarda salynǵan stıhııalyq qurylys týraly ne aıtasyz?

‒ Qurylys kezinde jeldiń tabıǵı soǵý áserin eskermeý, órtke qarsy ara­lyq­tardy, sondaı-aq jer silkinisi ke­zin­de azamattardy jınaý oryndaryn paı­dalaný, jalpy seısmıkalyq qaýpi joǵary aımaqtyń erekshelikterine jaýapsyz qaraý ‒ aýyr buzýshylyqtar. Seısmıkalyq aýdandarda qurylystyń qarapaıym erejelerin saqtamaý saldarynan 50 myńnan astam adamnyń ómirin qıǵan jan túrshigerlik tragedııaǵa ákelgen Túrkııadaǵy qaıǵyly jaǵdaı árkimniń de esinde bolar.

Kóktóbe betkeıleri sııaqty kórkem aýdan­darda ózdiginen qurylys salý bel­gili bir problemalar men táýekelderdi týdy­ratyny sózsiz. Sýmen jabdyqtaý júıesi rettelmegen jáne kóshkin qaýip tóndiretin josyqsyz qurylysqa ruqsat berý ‒ qabyldaýǵa kelmeıtin nárse. Bul turǵyndar men qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigi úshin aýyr zardaptarǵa ákelýi múmkin. Medeý sııaqty taýdyń etegindegi rekreasııalyq aımaqtarda qurylys salý muqııat baqylaý men baǵalaýdy qajet etedi. Mundaı aımaqtar týrısterdi tartýǵa, demalýǵa óte qolaıly. Biraq bul mańaıda qurylys salý ekologııalyq jáne geologııalyq erekshelikterdi eskere otyryp júrgizilýi kerek. Bul qorshaǵan ortaǵa teris áserdi azaıtý men tabıǵı resýrstardy saqtaý, kelýshilerdiń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý úshin qajet. Qu­rylys jobalaryn muqııat taldaý jáne baǵalaý, sondaı-aq osy saladaǵy qurylysty retteıtin normalar men erejelerdi qatańdatý ózekti.

‒ Álemde, elimizde seısmıkalyq bel­sendiliktiń kúsheıýine baılanysty qu­rylystardyń jer silkinisine tózim­di­ligin arttyrý boıynsha qandaı­da bir qorytyndy jasaldy ma? Turǵyn úı keshenderi qurylysynyń sapasyna ne kepildik bere alady?

‒ Eń aldymen qurylys úderisin durys baqylaý jáne jobalaý kezinde qabyl­danǵan barlyq tehnıkalyq sheshim­der­­di saqtaý kerek. Qurylys jobalaryna tehnıkalyq qadaǵalaý men ınspek­sııa­ny arnaıy akkredıtasııa alǵan jeke kompanııalar júzege asyrady. Olar­dyń eskertpeleri men pikirlerine nazar aýdarý qajet. Sondaı-aq júıeli buzý­shy­lyqtardy anyqtaý úshin olardyń ju­mysyn taldaý mańyzdy. Bul rette ǵımarattardy tekserýdiń jańa zamanaýı ádisterin engizý qajet. Biz qatty jer silkinisterine jıi ushyraıtyn Japonııa sııaqty elderdiń tájirıbesin zerdelep, engize alamyz. Sondaı-aq qoldanystaǵy ǵımarattardyń seısmıkalyq qaýipsizdigin arttyrýǵa jáne jańa ınnovasııalyq sheshim­der jasaýǵa baǵyttalǵan zertteý­ler men ázirlemeler júrgizýdiń máni zor. Eýropalyq standarttarǵa kóshý jáne ǵı­ma­rattardyń seısmıkalyq turaq­ty­ly­ǵyn kúsheıtý júıeli de maqsat­ty túrde júzege asyrylýy kerek. Bizdiń aımaqtyń naqty geologııalyq jáne seıs­­mıkalyq jaǵdaılaryn eske­re­tin seıs­mıkalyq qaýipti aýdandarda joba­laý­dyń qatań normalary men erejelerin engizý men saqtaý asa mańyzdy. Sondaı-aq ınnovasııalyq ádister men tehnologııalardy ázirlep, iske qosý úshin seısmologııa, geotehnıka jáne qurylys salasyndaǵy mamandardy belsendi tartý qajet. Álem­dik jáne otandyq qoǵamdastyqtyń seıs­mı­­kalyq qaýipsizdikke qatysty ósip kele jatqan alańdaýshylyǵyn eskere oty­ryp, halyqty jer silkinisi kezindegi qaýipsizdik máseleleri boıynsha oqytýǵa baǵyttalǵan keń aýqymdy aqparattyq naýqan júrgizý qajet.

‒ Keńestik qurylys normalary men erejelerine (QNjE) jáne eýro­pa­lyq qurylys sapasyna qalaı qa­raısyz?

‒ Keńestik qurylys normalarynyń senimdiligi men praktıkalyq tıimdiligine kúmán joq. Bul normalarǵa sáıkes sa­lyn­­ǵan kóptegen ǵımarat berik­tigin jyldar boıy dáleldedi. Degen­men bizdiń álemdik ekonomıkadaǵy ıntegra­sııa­lan­ǵan jaǵdaıymyzdy eskere otyryp jáne nátıjeli yntymaqtastyq úshin qu­ry­lys ındýstrııasyndaǵy eýropalyq standarttarǵa kóshý qajet.

‒ Azamattar úlesker retinde qaty­sa­tyn qurylys salýshylardyń qyz­me­tine arhıtektýralyq qadaǵalaý men baqylaýdy kúsheıtý qajet pe?

‒ Arhıtektýralyq qadaǵalaý men qu­rylys salýshylardyń qyz­me­tin ba­qy­laýdy kúsheıtý qajet­ti­ligin to­ly­ǵymen qoldaımyn. Bul arhı­tek­tý­ra­lyq normalar men standart­tar­dyń saq­talýyn ǵana emes, sonymen qatar jobalardyń qaýipsizdigin, sapasyn jáne azamattardyń úmitteri men múddelerine sáıkestigin qamtamasyz etetin mańyzdy tetik. Sonymen birge qurylystyń ár kezeńin jobalaýdan bastap jumystyń sońyna deıin baqylaýǵa múmkindik berip, jobalyq sheshimderdiń sáıkestigin, paı­da­lanylǵan materıaldardyń sapasyn, qurylys jumystarynyń oryndalýyn jáne obektilerdiń málimdelgen para­metr­leri men sıpattamalarynyń saq­tal­ýyn tekserýdi qamtıdy. Bul yq­tı­mal buzýshylyqtardyń, kemshilik­­ter­diń jáne bekitilgen josparlardan aýytqýdyń aldyn alýǵa kómektesedi.

‒ Qazirgi zamanǵy megapolısterde az qabatty úılerdi damytý máselesin zert­teýmen aınalysyp júrgen kásibı maman retinde halyq tyǵyz qonys­tan­ǵan qalalar problemasyn sheshý jó­nindegi oı-tujyrymyńyzben bólis­seńiz?

‒ Tyǵyz qonystanǵan qalalar problemasyn sheshý ınnovasııalyq qadamdardy talap etedi. Meniń oıymsha, bul baǵyttaǵy tıimdi ádisterdiń biri ‒ kóppolıýsti qala­lar­dy qurý jáne aglomerasııalardy damytý. Kóppolıýsti qalalardyń ıdeıasy ‒ qalalyq aýmaqty árqaısysy belgili bir qyzmetke mamandandyrylǵan ártúrli shalǵaı aımaqtarǵa bólý. Mysaly, ýnı­­versıtetterdi, jańa bıznes orta­lyq­­taryn, bazarlardy jáne qaladaǵy bas­qa da iri trafık kózderin salý men damy­tý úshin aımaqtar bólinedi. Bul bir ortalyqta halyqtyń shoǵyrlanýyn azaıtýǵa jáne qalany birkelki etýge kó­mektesedi. Kóp­­polıýs­ti qalalar ıdeıa­­syn júzege asy­rý­dyń kóptegen artyqshylyǵy bar. Birin­shi­den, bul qalalyq aýmaq pen resýrstardy utymdy paıdalanýǵa yqpal etedi. Qalanyń ártúr­li aımaqtarynda negizgi nysandardy ornalas­tyrý kúndelikti tapsyrmalardy oryndaý úshin eńserý qajet ýaqyt pen qashyqtyqty qysqartýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar jańa jumys oryn­daryn qurýǵa jáne qalanyń ártúrli bólik­terinde ekonomıkany damy­tý­ǵa áse­rin tıgizedi.

Halqy tyǵyz ornalasqan qalalardyń problemalaryn sheshýdiń mańyzdy aspek­tisi ‒ az qabatty úılerdiń quryly­syn da­mytý. Bul rette jaǵdaıdy odan sa­ıyn kúrdelendire túsetin bıik úı­ler­diń ornyna tómen jáne ortasha bıiktiktegi ǵımarattarǵa artyqshylyq beriledi. Bul tásil qalanyń úılesimdi ári jaıly da­mýy­na septigin tıgizip, jasyl aı­maqtardy, saıa­baqtar men qoǵamdyq keńis­tikterdi qu­rýǵa múm­kin­dik beredi. Sonymen qatar tur­ǵyn­dar­dyń áleýmettik baılanysy men ózara áre­kettestigin saqtaýǵa ońtaıly orta qa­lyp­tasady.

Kóppolıýsti qalalar tujyrym­da­ma­syn engizý jáne az qabatty qurylysty da­my­tý qazirdiń ózinde álemniń túrli qala­larynda óziniń tıimdiligin kórsetýde. Mysaly, Qytaıdyń Shanhaı qala­syn­­daǵy ártúrli aýdandarda bir­neshe iskerlik ortalyqtardy qurýdy kózdeıtin «Ortalyq bıznes-klaster» jobasy ázirlengen. Bul qalanyń ortalyq bóligindegi júktemeni azaıtýǵa jáne jumys oryndarynyń birkelki bólinýin qamtamasyz etýge jol ashady. Sol sekildi Nıderland eliniń Amsterdam qalasynda «Qala 20 mınýt ishinde» tujyrymdamasy júzege asyrylýda. Onyń ıdeıasy boıynsha dúkender, mektepter, saıabaqtar men jumys oryn­daryn qosa alǵanda barlyq negizgi qyzmetter men qo­laıly jaǵdaı turǵyn­darǵa 20 mınýttyq serýendeý nemese velosıpedpen júrý kezinde qoljetimdi bolýy kerek. Iаǵnı uzaqmerzimdi kommýnıkasııanyń qajettiligi azaıyp, yńǵaıly qalalyq orta qurylady.

‒ Arhıtektýralyq kózqarastardy za­manǵa saı jańartý turǵysynan al­ǵan­da elimizdiń osy saladaǵy joǵa­ry oqý oryndarynyń damýyn qalaı ba­ǵa­laısyz?

‒ Qalalyq ortany ınnovasııalaıtyn jáne ózgertetin sáýletshilerdiń jańa býynyn qalyptastyrý aıryqsha mańyzdy. Bul turǵyda zamanaýı arhıtektýralyq kózqarastarǵa qol jetkizý úshin birneshe mańyzdy aspektilerdi qarastyrýǵa bolady. Birinshiden, sáýlet salasynda ózekti jáne sapaly bilim berýdi qamta­ma­syz etý qajet. Joǵary oqý oryndary ındýstrııanyń zamanaýı tendensııa­lary men talaptaryn eskere otyryp, óz baǵdarlamalaryn jańartýy kerek. Stýdentterge seısmıkalyq qaýipti aı­maq­tardaǵy dızaın, sıfrlyq tehnologııalar jáne ýrbanıstik josparlaý­men qosa, arhıtektýranyń jańa tu­jyrymdamalary men tásilderin, sonyń ishinde tendensııalardy zertteýge múm­kin­dik berý mańyzdy. Ekinshiden, sáýlet salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdi damytý qajet. Joǵary oqý oryndary stýdentter men oqytýshylardyń ǵylymı-zertteý jumystaryn qoldaýy jáne yntalandyrýy kerek. Bul sáýlet ónerindegi bilim shekaralaryn keńeıtýge jáne jańa ıdeıa­lar men tujyrymdamalardy en­gizýge kómektesedi. Sáýlet ónerin qurylys, energııa tıimdiligi jáne áleý­mettik-mádenı aspektiler boıynsha zertteý sáýlet keńistiginiń kózqarasyn jańartýǵa septigin tıgizedi. Úshinshiden, oqý oryndary men sáýletshilerdiń kásibı qaýymdastyǵy arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý qajet. Taǵylymdamalardy, birlesken jobalar men is-sharalardy uıymdastyrý arqyly stýdentterge sáýlet jumysynyń praktıkalyq jaǵyn túsinýge jáne mamandardan qundy tájirıbe alýǵa múmkindik týǵyzǵan jón. Mundaı ózara is-qımyl bilim almasýǵa, kásibı beıimdelýge jáne sáýlettik daıyndyq deńgeıin arttyrýǵa yqpal etedi. Tipti joǵary oqý oryndaryn damytý memleket tarapynan qoldaýdy jáne bilim berýge ınvestısııalardy talap etedi. Úkimet bilim berý baǵdarlamalaryn jańǵyrtýǵa, zamanaýı ınfraqurylym qurýǵa jáne oqý materıaldaryn jańartýǵa qajetti qarajat bólýmen sáýlettik bilim berýdi damytýǵa baǵyttalǵan strategııa­ny ustanýǵa tıis. Sonymen qatar stýdentterge arnalǵan stıpendııalar men tájirıbe almasý baǵdarlamalaryn qoldaý olarǵa halyqaralyq tájirıbe alýǵa jáne bilimderi men daǵdylaryn jetildirýge múmkindik beredi.

Áńgimelesken

Botagóz ÁBDIREIQYZY

«Egemen Qazaqstan»