Ortalyq Azııa – zor múmkindik aımaǵy

Ortalyq Azııa ‒ Eýropa árip­tes­tigi energııamen jabdyq­taý­dyń balamaly baǵyttaryn qurý arqyly energetıkalyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý, kólik je­lilerin damytý, turaqty da qaýipsiz sıfrlandyrýdy il­ge­ri­letý, adamdar úshin jumys oryndaryn ashatyn «jasyl», or­nyqty jáne klımattyq beıtarap ekonomıkaǵa kóshý syndy strategııalyq salalardy qam­tı­dy. 80 mıllıonǵa jýyq hal­qy bar Ortalyq Azııa ‒ ósip kele jatqan naryqtyń, tran­zıt­tik múmkindikterdiń, ja­han­­dyq energetıkany qol­daý­dyń qýatty aýmaǵy sanalady. Or­talyq Azııanyń geogra­fııa­lyq­ orny, Eýropa men Azııa­ny jaqyndastyrýdaǵy, jalpy aı­maq­tyq qaýipsizdikti qam­ta­ma­syz etýdegi sheshýshi róli, ora­san zor energetıkalyq resýrs­ta­ry men eleýli naryqtyq áleý­eti Eýropalyq odaqtyń osy óńirdegi múddesin bekite túse­tini belgili. Bul EO-nyń qaıta qaralǵan Ortalyq Azııa mem­leketterimen Keńeıtilgen árip­tes­tik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim (KÁYK) nusqasy boıynsha anaǵurlym zamanaýı jáne ártaraptandyrylǵan seriktestik qurýǵa umtylysynan da kórinis tabady. EO ‒ Ortalyq Azııadaǵy bes eldiń negizgi saý­da seriktesi. 2021 jyly onyń syrtqy saýdadaǵy úlesi 23,6%-dy qurady. Saýda aǵyny 2022 jyly ósýin jalǵastyrdy. Orta­lyq Azııa aımaǵyna 40%-dan asa tikeleı sheteldik ınvestısııa EO-ǵa múshe memleketterden keledi.

Búginde elimiz Ortalyq Azııa elderiniń ishinde EO-men ty­ǵyz baılanys ornatqan negiz­gi oıynshyǵa aınalyp otyr. Aradaǵy keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq týraly ke­li­­sim ekonomıkalyq jáne qar­­jylyq, energetıka jáne kó­lik, qorshaǵan orta jáne klı­mat­tyń ózgerýi, jumyspen qamtý, má­denıet, bilim jáne ǵyly­mı zertteýlerdi qosa alǵanda, yn­ty­maqtastyqtyń 29 salasyn qamtıdy. EO-men dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵan 30 jyl­dyń ishinde ekonomıkamyzǵa 170 mıllıard dollarǵa jýyq eýropalyq ınvestısııa tartyldy. Elimizdiń syrtqy saýdasy men sheteldik ınvestısııasynyń 30%-dan astamy EO úlesine tıesili. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha taraptar arasyndaǵy taýar aınalymy 39,9 mlrd dol­lar­ǵa jetti, bul ótken jylmen salystyrǵanda 38%-ǵa joǵary. Eksport 32,3 mlrd dollardy, ımport 7,6 mlrd dollardy qu­ra­dy. Bul rette eýropalyq kom­pa­nııalardyń elimizge salǵan ın­­vestısııasynyń kólemi 2022 jyly 23 paıyzǵa ósip, 12,5 mıllıard dollarǵa jetti.

Byltyr Eýropalyq keńes tóraǵasy Charlz Mısheldiń, odan keıin EO-nyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Jozep Borreldiń elimizge sapar­lary kúrdeli geosaıası jáne ekono­mıkalyq jaǵdaılarda eki­jaq­ty qatynastardyń damýyna sony serpin berdi. Sondaı-aq Premer-mınıstr Álıhan Sma­ıy­lov pen Eýropalyq komıs­sııa­nyń tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen Egıpettegi COP27 klımattyń ózgerýi jónindegi kon­ferensııasy aıasynda shıki­zat, akkýmýlıatorlyq batareıa­lar­ jáne jańartylatyn sýtektiń turaqty qun tizbekteri salasyndaǵy strategııalyq árip­tes­tik týraly elimiz ben EO ara­syndaǵy ózara túsinistik me­mo­randýmyna qol qoıǵan bo­latyn. Jaqynda Syrtqy is­ter mınıstri Murat Nurtileý Brıýsselge jumys saparymen baryp, ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń aǵymdaǵy kún tártibin jáne ony odan ári damytýdyń perspektıvalyq ba­ǵyt­taryn talqylaý úshin Eýro­pa­lyq odaqtyń joǵary laýazymdy ókilderimen kelissózder júrgizdi. Elderimiz arasyndaǵy bul úderister joǵary deńgeıdegi saıası dıalogtiń, ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń turaqty sı­paty men ósý dınamıkasyn ań­ǵar­tady.

2022 jyly elimiz EO-men sırek kezdesetin metaldar, kó­lik­tik-logıstıkalyq áleýetti da­mytý, sondaı-aq taýarlardy jet­kizý tizbegin ártaraptandyrý sekildi jańa baǵyttar boıynsha seriktestikti damytty. Memleket basshysy men Eýropalyq Keńes tóraǵasynyń qatysýymen Eýro­pa­nyń iri «Svevind» kompanııasymen Batys Qazaqstanda jel men kún elektr stansalaryn or­natý boıynsha quny 30-40 mıl­lıard eýrony quraıtyn ma­ńyz­dy kelisimge qol qoıyldy. 2030 jyldan bastap 3 mıllıon tonna «jasyl» sýtegin óndiretin bul joba EO-nyń osy ónim­ge qajettiliginiń besten bi­rin qam­tamasyz etetin bolady. Sol se­kil­di elimiz EO-men Trans­kaspıı ha­lyqaralyq kólik baǵy­tyn da­my­týǵa da basymdyq berip otyr.

EO-nyń Ortalyq Azııa boıyn­sha strategııasyna negizdelgen eko­nomıkalyq forým eki óńir se­riktesteri arasyndaǵy dıalog­tiń óńirlik platformasy retinde mańyzdy ról atqarady. Is-shara Ortalyq Azııa ekonomıkasyn odan ári ártaraptandyrý, aı­maq­ish­ilik jáne aımaqaralyq saýdany jandandyrý, zań ústemdigin nyǵaıtý men normatıvtik bazany jańǵyrtý arqyly ınklıý­zıv­ti jáne turaqty damý maq­satynda yqpaldastyqty ilgeri­le­týdi kózdeıdi. Ortalyq Azııa bıznes pen ınvestısııaǵa mol múmkindikter usynady. Sondyq­tan forým barysynda jeke sektor ókilderiniń pikir almasýyna alań qurylyp, EO men Ortalyq Azııa arasyndaǵy iskerlik baılanys­tardy jeńildetý máselelerine kóńil bólindi. Bul rette mańyzdy qurylymdyq reformalardy jedeldetý, tartymdy bıznes-orta men qaýipsiz ınvestısııalyq ahýal qurý, jahandyq ekonomıkaǵa ıntegrasııalaý arqyly aımaqtyń áleýetin ashý ‒ ortaq múdde.

Forýmda EO men Ortalyq Azııanyń «jasyl» jáne sıfrlyq kún tártibine kóshýine, bıznes-ortany jaqsartýǵa, saýda men ózara baılanystardy damytýǵa basa nazar aýdaryldy. Sonymen qatar 2021 jyly Bishkekte ótken ekonomıkalyq forýmnyń qory­tyndylary, búginge deıin qol jetken jetistikter saralanyp, ıntegrasııalanǵan ekonomıkany odan ári damytý úshin qajetti saıasat, baǵdarlamalar jáne ınvestısııa boıynsha alǵa jyljý joldary qarastyryldy. Jahandyq shlıýz, Eýropalyq «jasyl» mámile, Sıfrlyq kún tártibi, EO aımaqtyq jáne ekijaqty baǵdarlamalaryn qosa alǵanda, jańa baǵdarlamalaý sıkline sáıkes turaqty ósim men ózara baılanystyń joǵaryda atalǵan negizgi aspektileri boıyn­sha syn-tegeýrinder men múm­kin­dik­ter baǵamdaldy. Forým­ǵa qa­tysýshylar kompanııalar al­dynda turǵan praktıkalyq mindetter, sondaı-aq óńirlerdiń saýda áleýetin ashýǵa, ózara saý­da qatynastaryn jeńildetýge baǵyt­talǵan bıznes pen úkimet­terdiń basymdyqtary týraly pikir­lerimen bólisti. Sonymen qa­tar eki aımaq arasyndaǵy is­ker­lik, ekonomıkalyq baılanys­tar­dy yntalandyrý men ke­ńeıtý úshin Ortalyq Azııa men EO-da engizilgen ozyq sıfrlyq sheshimder talqylandy. Ortalyq Azııa elderiniń memlekettik jáne jeke sektory ókilderiniń qaty­sýymen «Info Trade Central Asia Gateway» saýda rásimderin ońaı­la­tý jónindegi óńirlik portal resmı túrde iske qosyldy. Bul júıe bıznes-qoǵamdastyqqa Ortalyq Azııa dálizderi boıyndaǵy trans­shekaralyq jaǵdaılarǵa sholý jasaıdy. Sondaı-aq Eýropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) júzege asyryp jatqan turaqty kólik baılanystary týraly zertteý tanystyryldy. De­legattar Ortalyq Azııa ekono­mıkalarynyń úzdiksiz trans­for­­masııasy baǵytynda bir­le­sip jumys isteýge nıetti eken­dik­te­rin bildirdi.

Búginde óńirler arasyndaǵy saýda aǵyndarynyń ósýimen qatar sońǵy geosaıası oqıǵalardyń áse­ri­nen dástúrli kólik dálizderi tizbegi buzylýda. Forým bary­syn­da Eýropa men Ortalyq Azııany kólik-logıstıkalyq ba­ǵyt­tar arqyly baılanystyrý múmkindikteri men saýda-sat­tyq­ty keńeıtý máselelerine erek­she den qoıyldy. Eýropalyq odaq sanksııaǵa ushyraǵan elder arqyly ótetin júkterdi tasy­mal­daýǵa múddeli emes. Son­­dyqtan Eýropalyq odaq pen Or­talyq Azııa arasyndaǵy «tar dá­lizdi» damytý qajet. Trans­kas­pıı halyqaralyq kólik joly (THKB) Qytaıdan Eýropaǵa Qazaqstan, Ońtústik Kavkaz jáne odan ári Túrkııa arqyly Shyǵys Eýropadaǵy Qara teńiz porttaryna shyǵýmen júk aǵynyn ótkizýge múmkindik beredi. Sońǵy 4-5 jylda THKB arqyly kon­teı­nerlik júkterdi tasymaldaý kólemi aıtarlyqtaı ósti. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń málimetinshe, byltyr júk tasymaldaý kólemi 1,5 mln tonnaǵa jetti. Bul rette qazaqstandyq júktiń eksporty 2021 jylmen salystyrǵanda 6,5 ese ósip, 891 myń tonnaǵa jetti. Konteınerlermen 33,6 myń TEU (jıyrma fýttyq ekvıvalent) tasymaldandy, bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńinen 33%-ǵa joǵary. Degenmen bul joldyń kóptegen problemasy bar. Mysaly, suranys onyń ótkizý qabiletinen 2-3 ese asyp túsedi. Al Aqtaý porty jylyna nebári 4-5 mıllıon tonna júk jónelte alady. Baký halyqaralyq teńiz saýda porty da júk tasymalynyń ósýi aıasynda qoldanystaǵy qýattardy jedeldete keńeıtýdi talap etedi. Sondaı-aq temir jol ulǵaıyp kele jatqan júk tasymalyn kótere almaıdy. Buǵan qosa TKHB elderi úshin biryńǵaı tarıftiń bolmaýy da kedergi keltirýde. Sondyqtan dálizdiń múmkindigin keńeıtip, ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa ınvestısııa salý qajet.

Forýmnyń negizgi sessııasynda Eýrokomıssııa vıse-prezıdenti Valdıs Dombrovskıs Eýropa men Ortalyq Azııa arasynda jańa kólik dálizin qurý boıynsha bastalǵan birlesken jumystyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul rette ol Eýroodaq Ortalyq Azııa elderinde bıznes orta­nyń tartymdylyǵy men báse­ke­ge qabilettiligin arttyrýǵa kómek­tesetin arnaıy baǵdarlama ázir­lep jatqandyǵyn, bul óńirge jańa ınvestısııalar tartýǵa múmkindik beretinin jetkizdi. «Bizdiń bári­mizdiń basty mindetimiz ‒ Or­ta­lyq Azııa elderiniń ekonomı­ka­syn ártaraptandyrý jáne turaqty etý. EO-ǵa múshe elder bul aımaq úshin tikeleı sheteldik ınvestısııanyń eń iri kózderiniń biri bolyp tabylady. Eýroodaq ‒ Ortalyq Azııa elderindegi eń iri ınvestor, óıtkeni aımaqtaǵy jalpy ınvestısııanyń jartysyna jýyǵy ‒ 40%-dan astamy EO elderinen keledi. Bul Qytaı men Reseıdiń ınvestısııasynan kóp», dedi ol.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov atap ótkendeı, elimiz temir jáne bolat óndirisi, mashına jasaý, tamaq óńdeý jáne aýyl sharýashylyǵy sııaqty salalarda quny 2,3 mıllıard dollar bolatyn óńdelgen ónimniń 175-ten astam túrin usyna alady. Biz iri astyq óndirýshi retin­de jahandyq azyq-túlik kún tártibin júzege asyrýda EO-nyń stra­te­gııa­lyq seriktesi bola alamyz. «Biz Eýropalyq ın­ves­tısııalyq banktiń Ortalyq Azııada eki aı­maqtyq ókildik ashý týraly bas­tamasyn da qoldadyq. Bul óz kezeginde Eý­ropa ókilderimen ınvestısııa tartýǵa tyń serpin beredi. Jalpy, Ortalyq Azııa men Eýropalyq odaq arasyndaǵy dás­túr­li qarym-qatynastar ha­lyq­tarymyzdyń ıgiligi úshin odan ári damı beretinine sene­miz», dedi Álıhan Smaıylov.

Ekonomıkalyq forým aıasynda talqylanǵan negizgi taqyryp­tyń biri ‒ EO-nyń Reseıge qarsy sanksııalarynyń 11-shi paketi aıasynda Ortalyq Azııa elderine qarsy qaıtalama sanksııalar engizý múmkindigi boldy. Buǵan deıin Eýroodaq keıbir qazaqstandyq kompanııalarǵa sanksııa salý múmkindigin qa­ras­­­tyryp jatqany jaıynda habarlanǵan bolatyn. Sóı­tip, antıreseılik sanksııalar paketi aıasynda Máskeýmen yn­ty­maq­tasatyn Qytaı, Iran, Qa­zaq­stan jáne О́zbekstannyń on shaqty kompanııasynyń «qara tizimge» engizilýi múmkin eken­digi aıtylǵan-dy. Osy oraıda Eýro­odaqtyń Ortalyq Azııa bo­ıynsha arnaıy ókili Terhı Ha­kala sanksııalar áli de Reseıge baǵyttalǵanyn jáne Ortalyq Azııa elderine qarsy is-shara emes ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, EO sanksııalary Ortalyq Azııa elderi men Qazaqstanǵa qar­sy emes, geosaıası janjalǵa ja­ýap bolyp otyr. Hakala Eýro­ko­mıssııanyń Qazaqstanmen dıalog ornatqanyn, aǵymdaǵy másele boıynsha ortaq túsinistik pen qajetti sheshimderdi qabyldaýǵa árekettesetinin basa aıtty.

Osylaısha, Eýroodaq pen Ortalyq Azııa elderi aımaqtaǵy mem­leketterdiń órkendeýi men qaýip­sizdigin qamtamasyz etý ortaq maqsatqa qol jetkizýge yq­pal etedi degen kelisimge keldi. Tarap­tar ortaq qundylyqtar men ózara múddelerge negizdelgen berik, kópqyrly ári bolashaqqa baǵdar alǵan áriptestikti odan ári damytýǵa degen birlesken myzǵymas beıildiligin rastady. Eýropanyń elimizge degen erekshe kózqarasy týraly jýyr­da sheteldik BAQ ta jaz­­ǵan edi. Amerıkandyq Politico basylymynyń jazýyna qa­raǵanda, Eýropalyq odaq Reseı men Qytaıdyń yqpalyn qaı­ta­ryp alý úshin tórt basym elge: Brazılııa, Chılı, Nıgerııa jáne Qazaqstanǵa qatysty jeke jos­parlar ázirleýde. «Qupııa qu­jatty» Eýroodaqtyń resmı ókil­deri taratqan. Jospar yq­tımal saýda kelisimderin, son­daı-aq energetıka, kóshi-qon, ekonomıkalyq damý jáne qaýip­siz­dikti úılestirýge qatysty jeke usynystardy qamtıdy. Ba­­­sy­lym joǵaryda atalǵan maq­­sattar týraly málimdemege qa­ra­mastan, Eýropalyq odaqtyń avtokrattardyń jeteginde ketpeı, keleshektiń ekonomıkasyn qurýǵa degen umtylysyn oqýǵa bolatynyn atap ótedi. «Biz básekege qabiletti geosaıa­sı orta­damyz. Sondyqtan óz usy­nys­tarymyzdy jetildirip, olarmen qarym-qatynasymyzdy nyǵaıtýymyz kerek», delingen qujatta. Bul rette basylym qu­jat­ta Qazaqstanǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn, EO-nyń múddesi ‒ Qazaqstan arqyly Reseı­ge qar­sy halyqaralyq sank­sııa­lar­dy aınalyp ótýge jol bermeý ekenin keltiredi. Sondaı-aq EO bizdiń elimizge shıki munaıdy Reseı arqyly tasymaldamaı, Eýro­odaqqa tikeleı eksporttaý úshin kómektesýge nıetti ekeni aıtylǵan.