Aýyl-aımaqty damytýdyń tıimdi joly qaısy?

Aýyldyń ómir sapasyn arttyratyn joba

Baýyrjan Omarbekov:

– Buǵan biz Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­­ligi tarapynan iske asyrylyp jat­qan baǵdarlamalar sheńberinde jaýap bergenimiz jón shyǵar. Jalpy, aýyl­dardy damytý boıynsha alǵa qoı­ǵan josparlar kóp, soǵan baılanys­ty biraz jumys atqarylyp jatyr. Qazir aýyl-aımaqtardy damytý barlyq qoldanystaǵy baǵdarlamalyq qujattar sheńberinde júzege asyrylady. Máselen, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin Úkimet aýyldyq aýmaq­tardy damytýdyń 2023-2027 jyl­darǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti. Tujyrymdama aýyldyq aýmaq­tar­dyń geografııalyq erekshelikteri men báse­ke­lestik artyqshylyqtaryn eskere otyryp, olardyń áleýmettik-eko­no­mı­ka­lyq áleýetin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan. Tujyrymdamanyń aıasynda aýyl turǵyndarynyń tabysy men turmys sapasyn arttyrý boıynsha túrli sharalar qarastyrylǵan. Qujattaǵy basty nazar «Aýyl – el besigi» jobasy arqyly damý áleýeti joǵary 3,5 myń aýyldyq eldi mekendi keshendi jańǵyrtýda bolyp otyr. Bul – jalpy aýyldardyń 90%-ǵa jýyǵy. Mundaı eldi mekender adamdardyń jumys isteýi men turýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý esebinen ekonomıkalyq ósýdiń jańa núktelerine aınalady. Basty maqsat – áleýmettik, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý arqyly qo­laı­ly aýyl ortasyn qalyptastyrý. Bul – jańa mektepter men medısınalyq obek­tilerdi salý, taza sýmen jáne elektrmen jabdyqtaý, keń jolaqty ınter­net­ke jáne spýtnık­tik baılanysqa qol­je­timdilikti qam­ta­masyz etý, aýyldyń ishindegi joldar­dyń sapasyn arttyrý, mádenı nysandar – kitaphanalar, klýbtar, mura­jaı­lar men kınoteatrlar, sport ǵıma­rat­ta­ryn salý, halyqqa qyz­met kórsetý orta­lyq­taryn ashý. Al onda­ǵy turǵyn úı qurylysyn jandandyrý úshin ınjenerlik kommýnıkasııa­lar­dy jańa jer ýchaskelerine jetkizý ju­mys­tary jalǵastyrylady. Bul rette eldi mekenderde óz qyzmetkerlerine turǵyn úı salǵan jumys berýshilerdiń shyǵyndaryn jeńildetý maqsatynda paıdalanýǵa berilgen aýdany 100 sharshy metrden aspaıtyn úı qunynyń 50% mólsherinde sýbsıdııa beriledi.

Aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý úshin agroónerkásiptik óndiristi jandandyrý, kásipkerlikti jáne aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý jolymen sheshý josparda tur. Osylaısha, shaǵyn sharýashylyqtardy biriktirý jáne aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin uıymdastyrý fermerlerge tuqym, tyńaıtqysh, jem, agro­tehnıkalyq jáne veterınarııalyq qyzmetter shyǵyndaryn qysqartýǵa, jer ýchaskelerin, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, ırrıgasııalyq jáne dre­naj­dyq júıelerdi birlesip paıdalaný esebinen óndirilgen ónim kólemin arttyrýǵa, sondaı-aq óndirilgen taýarlardy deldaldarsyz turaqty ótkizýge múmkindik beredi. Jalpy, mundaı tásil bıznes-ortany damytýǵa jáne aýylda naryqtyq, kóliktik jáne logıstıkalyq ınfraqurylymdy qalyptastyrýǵa yq­pal etedi. Sonymen qatar qyzmet ba­ǵyt­­taryn keńeıtý esebinen jańa jumys oryn­­dary paıda bolady, osylaısha aýyl­dan jas kadrlardyń ketýi azaıady.

Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­da­masy birqatar sharany qamtıdy, so­nyń ishinde aýyl turǵyndaryn jer­gilikti ózin-ózi basqarýǵa tartý, ár­túr­li memlekettik qoldaý kórsetý, tý­rızm­di damytý, eksportty yntalandyrý, ekolo­gııalyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý. Atalǵan tujyrym­da­ma­dan kútetin nátıje – tabysy eń tómen­gi kúnkóris deńgeıinen tómen aýyl hal­qynyń úlesi 5,8%-ǵa, al aýyldyq jer­lerde jumyssyzdyq deńgeıi 4,2%-ǵa deıin tómendeıdi. Sonymen qatar eldi meken­derdi taza sýmen qamtamasyz etý – 100%, ınternetpen qamtý – 97%, nor­ma­tıvtik jaǵdaıdaǵy jergilikti jol­dar­dyń úlesi 95% bolmaq.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Ulttyq ekonomıka mı­nıstrligi 2019 jyldan bastap «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý boıynsha josparly jumys júrgizip jatqanyn aıttyq. Máselen, 2023 jylǵa bekitilgen respýblıkalyq bıýdjette «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrýǵa 41 mlrd teńge bólinse, jobany júzege asy­rýǵa respýblıkalyq bıýdjetti naq­ty­laý kezinde qosymsha 55 mlrd teńge qa­ras­ty­ryldy.

Sondaı-aq «2023-2025 jyldarǵa ar­nal­ǵan jalpy sıpattaǵy transfert­ter­­diń kólemi týraly» Zańda 2023 jylǵa áleýmettik, ınjenerlik jáne kó­lik ın­fra­qurylymy obektilerin kúrdeli jáne ortasha jóndeýge 102,2 mlrd teńge kó­leminde qarajat kózdelgen. Osy­laı­sha, 2023 jylǵa arnalǵan bıýdjette «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 800 aýyl­dy eldi mekende 1,8 myń jobany iske asyrýǵa 198 mlrd teńge kózdelgen. Bul qarajat TKSh-nyń 222 jobasyn, 421 áleýmettik ınfraqurylym, (onyń ishinde 114 bilim berý, 58 densaýlyq saqtaý, 249 mádenıet jáne sport jobasyn), sondaı-aq 1 168 kólik ınfraqurylymy (aýylishilik joldar) jobasyn iske asy­rýǵa múmkindik beredi. Buǵan qosa «Dıp­lom­men – aýylǵa!» jobasy boıynsha 2023 jyly 3,8 myń mamanǵa turǵyn úı satyp alýǵa bıýdjettik kredıt berýge 20 mlrd teńge kózdelgenin de aıta ket­ke­nimiz jón.

Jalpy, aýyldyq jerlerdi damy­tý­dyń keshendi tásili 2027 jylǵa qaraı aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasy men ál-aýqatyn edáýir arttyrýǵa múm­kin­dik beredi.

Bıýdjettiń shamasyn da eskereıik

Anas BAQQOJAEV:

– Qazaqstannyń zańnamasynda shalǵaı aýyl degen mártebe qarastyrylmaǵan. Tek alys ornalasqan dep bólmesek, shal­ǵaı­lyǵyn anyqtaıtyn naqty krıterııleri joq. Basqa memlekettermen shekaralas 65 aýdan bar. Sondaı-aq halyqtyń kóp bóligi 3 500 aýylda turady. Solardan tys eldi mekender bar. Dál qazir bul ózekti máselelerdiń biri bolyp turǵany ras. Ony saqtap qalý úshin qonys aýdarý máselesin durystap qolǵa alý qajet. Qazirgi qolǵa alǵan is-sharalar jetkiliksiz. Osy eldi mekender boıynsha jeke baǵdarlama, shalǵaılyǵyn anyqtap, olarǵa jeke mártebe berip, bıýdjettik qarjylandyrýda basymdyq berilý kerek.

Aýyldardyń degradasııaǵa ushyraýy­nyń ártúrli sebebi bar. Keı aýyl­dar­da eko­logııa adam ómirine tym ja­ǵym­syz, keı jerde kásipkerlik úshin eko­no­mı­ka­lyq perspektıva joq, endi birinde ınfraqurylym aqsap tur. Osynyń barlyǵy – jeke-jeke qarastyrylatyn másele. Onyń ústine barlyq eldi mekendi birden qaryq qylýǵa bıýdjettiń shamasy jetpeıdi. Kórpemizge qaraı kósilýge májbúrmiz. Sondyqtan meniń oıymsha, eń aldymen ekonomıkalyq perspektıvalardy anyqtap, «jumys júredi-aý» degen aýyldardyń ınfraqurylymyn rettep, kásipkerligine aıryqsha kómek kórsetýge mindettimiz.

Aýyldy jerlerdi damytýǵa baǵyt­tal­ǵan baǵdarlamalardyń nátıjesi nashar dep aıta almaımyn. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly beri qozǵalys bar. Bastysy eldi mekenderde josparǵa engizilgen áleýmettik ny­sandar salynyp jatyr. Árıne, onyń sany jetkiliksiz. Kóbeıgenin qa­laı­myz. Biraq qazynamyzdaǵy qara­jat­tyń múmkindigin de umytpaǵan jón. Aýyldy aýmaqtardy damytý týraly tujyrymdama qabyldanǵan edi. Onyń aıasynda qarjylandyrý kólemin ulǵaıtý boıynsha usynys jasadyq. Ázirshe oń jaýap almadyq. Qaı aýyldar eń aldymen damýy kerek degen máselege kelsek, munda jergilikti ákimdikterdiń tá­ji­rı­besine súıengenimiz jón shyǵar. Bul baǵytta partııamyzdyń jeke kóz­qa­ra­sy bar. Árıne, sony ustanamyz.

Aýyl men qala ınfraqurylymy esh ýaqytta birdeı bola almaıdy. Árqaı­sy­synyń óz ereksheligi bar. Bastysy bıýdjetten qarajat bólingende aýyldar men qalalar arasyndaǵy proporsııanyń turaqtylyǵy qamtamasyz etilýge tıis. Al bıýdjettiń qala men aýyl arasynda bólinýin josparlaǵan kezde sol eldi mekendegi adam sany eskerilgeni ádilettirek bolady.

«Aýyl amanatynan» úmit zor

Damır EGIZBAEV:

– Aýyldyq jerlerdi damytý maq­sa­tynda Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­­t­rligi óńirlerdiń Aýyl sharýa­shylyǵy basqarmalary men áleý­met­tik ká­sipkerlik korporasııa qyzmet­ker­lerine arnalǵan oqytý semınaryn uıym­das­tyryp keledi. Bul semınarda aýylǵa qatysty baǵdar­lamalardy júzege asyrý mehanızmi, quqyqtyq jáne qarjylyq máseleler bo­­ıynsha konsýltasııa júr­gi­zildi.

El ishinde «Kómekteskiń kelse, balyq berme, qarmaq ber» degen jaqsy sóz bar. Aýyl turǵyndarynyń turmysyn kóterý, aýyldy jandandyrýǵa berilgen tıimdi qarmaq, bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy. Baǵdarlamanyń eń basty maqsaty – qarapaıym aýyl turǵyndaryn kásipke baýlý arqyly turmys-tirshiligin jaqsartý, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine birigip, bir-birine qoldaý kórsetip, aýyldyq jerde shıkizat óńdeıtin óndiristi damytý. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha aýyl turǵyndaryna 5 jyldan 7 jylǵa  deıin ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi. Alý sharttary da jeńildetilgen, ıaǵnı kepilge qoıylatyn jyljymaıtyn múlik, menshiktegi jer nemese arnaıy tehnıkany baǵalap, soǵan sáıkes shaǵyn nesıe alýǵa bolady.

Buǵan bir ǵana mysal keltire ketsek, osy baǵdarlama qanatqaqty deńgeıde Jambyl oblysynda 2019 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. Osy ýaqyt ishinde oblystyń aýyldyq okrýgteriniń 3,9 myńnan asa kásipkeri jeńildetilgen nesıe aldy. Bıyl beriletin nesıeler sanyn Jambyl oblysy 4 644-ke deıin jetkizýdi kózdep otyr. Baǵdarlamany iske asyrýdyń jarqyn úlgisi – Jýaly aýdanynyń turǵyny 5 mln teńge shaǵyn nesıe alyp, 12 sıyr men jem-shóp satyp aldy. Keıin ol sıyrdyń sanyn taǵy 8 basqa kóbeıtti. Sıyrlar kún saıyn shamamen 180 lıtr sút beredi, kásipker ony jergilikti sút zaýyttaryna tapsyrady.

Sol sııaqty óńirde «Mai co» kompanııasy bar. Onyń ónimderi Jambyl obly­synda ǵana emes, elimizdiń basqa óńirlerinde de suranysqa ıe. Kásip­ker­ler aýyl halqynyń tabysyn arttyrý boıynsha qanatqaqty jobadan bastady. Shaǵyn nesıe alyp, búginde tabıǵı irimshik, maı, qurt jáne ıogýrt óndiredi. Sondaı-aq «Jýaly-2020» kooperatıvin bastapqyda úsh múshe qurdy, búginde onyń quramyna 104 sharýa qojalyǵy men jeke kásipkerler kiredi. Baǵdarlamanyń 4 baǵyty boıynsha olarǵa tehnıka satyp alýǵa qarajat bólindi. Qazir kooperatıv óz múshelerine egin egý jáne egin jınaý kezinde kómektesedi, sonymen qatar jemmen qamtamasyz etedi.

«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aýyl­­dyqtarǵa aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa ǵana emes, basqa da ba­­ǵyt­­tarǵa nesıe alýǵa múmkindik be­re­di. Osy aýdanda joba aıasynda 3 mln teń­gege jabdyq satyp alý úshin shaǵyn nesıe alyp, kilem óndiretin kishigirim kásiporyn jumys isteıdi. Búgingi tańda kilemge tapsyrystar barlyq óńir­den kelip túsip jatyr. Bul mysal – «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń tek aýyl sharýa­shylyǵy emes, ózge shaǵyn kásip bas­taýǵa úlken qoldaý bolyp otyrǵa­ny­nyń aıqyn dáleli.

Sonymen qatar «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy ishki taýar aınalymnyń úlesin arttyrýǵa da óz úlesin qosyp otyr. Mysaly, buryn «Býrnınskıı» sút kompanııasy óz ónimderin ázirleý úshin sútti Qyrǵyz Respýblıkasynan alyp keletin bolsa, qazir Jambyl oblysyndaǵy osy baǵdarlamamen nesıe alyp sharýashylyq júrgizip otyrǵan turǵyndardan satyp alady. Buǵan qosa bul óńirde merziminen buryn shaǵyn nesıeni óteýdi josparlap otyrǵan turǵyndar da bar. Qazir bereshekti adal tólegen jáne «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qaıtadan qatysýǵa daıyn aýyl turǵyndary úshin shaǵyn nesıe berý kólemin 8 myń AEK-ke deıin ulǵaıtý boıynsha usynystyń qarastyrylyp jatqany – kásipkerler úshin qýantarlyq jańalyq.

Atalǵan baǵdarlama – aýyldy jerdegi halyqty jumyspen qamtý, tabys kózin molaıtý jáne jańa múmkindiktermen qatar óńirlik deńgeıde azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselelerin de sheshetin, der kezinde qabyldanǵan ıgi bastama. Bul aýyldardy damytýdyń bir salasy, osyndaı ıgi ister tııanaqty jalǵasa berse, qazaq aýyldardy damı beretini sózsiz.

Ǵylymı saraptaý mańyzdy

Qaırat BODAÝHAN:

– Aýyldyq mekenderdi damytý máselesi eń ózekti kúıinde qalyp otyr. Aýyldy damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar qordalanǵan máselelerdi tolyq sheshe alǵan joq. Memleket qarjysynyń jumsalýy men túpki nátıjesi týraly saraptama joqtyń qasy. Aýyldy, ásirese, shekaralyq aı­maq­tardaǵy eldi mekenderdi saqtap qalý – tek ekonomıkalyq turǵydan emes, memleket qaýipsizdiginiń basty faktory ekeni daý­syz. Aýyldy damytý úshin tirek aýyldardy anyqtaýǵa baılanysty atqarylǵan isterdi qaıta saraptamadan ótkizip, naqty nátıjesi týraly jasalǵan boljamdardy tereń talqylaý qajet. Budan keıin shaǵyn eldi mekenderdegi halyqtyń ýrbanızasııalyq úderiske ushyraýynyń negizgi sebep-saldarlaryn anyqtaý, tirek aýyldardy damytýdyń ekonomıkalyq-áleý­mettik baǵyttaryn jan-jaqty sa­rap­taý, aýyldardyń ekonomıkalyq múm­kinshilikterin esepteý, ondaǵy bilim alý deńgeıin, halyqtyń kóńil-kúıin, talap-tilekterin anyqtaý úshin ǵylymı túrde zertteýler júrgizilýge tıis. Onyń zerttep, eseptep almaı, shalǵaıdaǵy aýyldardy saqtap qalýymyz qıyn.

Al daǵdarys jaǵdaıynda turǵan aýyldardyń jaǵdaıy rasynda óte kúr­deli. Ondaǵy áleýmettik ınfra­qu­­rylymdardy damytýǵa salynatyn memlekettik qarjy qanshalyqty nátı­jeli degen saýaldyń jaýabyn tabý úshin joǵarydaǵy atap ótken máse­le­lerdi zerttep saraptaý mańyzdy bolyp otyr. Eń bastysy jol, mektep, balabaqsha, aýrýhana, ınternet júıesi, mádenı-sporttyq keshender sııaqty áleýmettik ınfraqurylymdar negizinde halyqty kóbeıtemiz degen birjaqty pikirler nátı­je bermeı otyr.

Al baǵdarlamalarǵa kelsek, biz keıingi jyldary baǵdarlamalar jasaýmen jetken nátıjemiz kóńilden shyqpaǵanyn moıyndasaq ta, túpki sebepterin, ketken qatelikterdi ashyq aıtpaı kelemiz. Bul baǵytta kimnen qate (negizgi moderator bolǵan memlekettik organdar) ketkenin, qandaı jaýapkershilik júktelgenin aıtpaımyz. Qazirgi tańda kabınetten jasalǵan «Baǵdarlamalar» súrleýin ózgertken de joqpyz.

Qazaqstannyń ulanǵaıyr aýmaǵynda arasy birneshe júzdegen shaqyrymǵa sozylatyn shashyrańqy ornalasqan aýyldardyń ınfraqurylymyn damytý óte úlken qarjy talap etetini sózsiz. Alaıda onda halyqtyń údere kóshýi áli toqtaǵan joq. Keıingi jyldary orta deńgeıdegi qalalyq mártebesi bar mekenderdiń ózinde iri qalalarǵa qonystaný jalǵasyp jatyr. Soltústik oblystardyń bir aýdanynyń halqy Túrkistan oblysynyń bir aýylynyń halqymen shamalas. Al sol ońtústiktegi halyq tyǵyz ornalasqan aýyldyq meken­der­diń ınfraqurylymyn da qalalyq deńgeımen salystyrý múmkin emes. Sondyqtan taǵy da úlken ǵylymı ne­giz­degi taldaý, saraptamasyz «bylaı jasaý kerek» dep aıtsaq, ár turǵynnyń pikir­le­ri­nen artyqshylyǵy bolmaıdy.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Baqytbek QADYR,

«Egemen Qazaqstan»