Tilsiz jaýdyń tutqıyldan el apshysyn qýyrǵan oqys oqıǵasy kóbeıýmen qatar, órt shalǵan aýmaq kólemi de eki esege jýyq ulǵaıypty. Bar jaıdy aqyl tarazysyna salyp saraptasańyz, támam eldi sarsańǵa salyp, tamasha tabıǵatqa zor zalal keltirgen órt ataýlynyń ishinde basym kópshiligi dala órtteri eken. Tótenshe jaǵdaılar departamenti bólimsheleriniń qyzmetkerleri sońǵy táýlikterde ár kún saıyn 20-30 ret qyzyl jalynnyń tili sýmańdaǵan oqıǵa oryndaryna baryp, órt sóndirip júr. О́rttiń aldyn alý baǵytynda aýqymdy jumys atqarylǵanymen, Kókshe ormandarynyń ústinde qoıý tútin seıilmeı tur.
Tabıǵatty qorǵaý jáne orman sharýashylyǵy mekemeleriniń basym kópshiligi órt sóndirý tehnıkasymen jáne qajetti qural-jabdyqtarmen tolyq qamtamasyz etilmegendikten, tilsiz jaýmen kúresý álbette ońaıǵa soqpaıdy. О́ńirdegi orman sharýashylyǵy mekemelerinde órt sóndirýge qajetti tehnıkalar, motopompalar, radıostansalar jetispeıdi. Máseleniń mánisin zerdelegen oblystyq ákimdik taıaý arada olqylyqtyń ornyn toltyrmaq.
Shynynda da, orny tolmas zııan shektiretin órttiń aldyn alý kerek-aq. О́ńirdegi orman qorynyń aýmaǵy shamamen bir mıllıon gektarǵa jýyq. Kún kúrt ysyp, órt qaýpi joǵary maýsym bastalǵaly on myń gektardan astam alqapta qaý shópti joıý jumystary júrgizilipti. Tıisinshe orman órtiniń aldyn alý sharasy da oılastyrylǵan. Áıtse de erte kóktemde óńirdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdary alqap basyndaǵy qystan qalǵan eski sabandy jaǵý saldarynan áldeneshe márte órt shyǵyp, ábigerge túsirdi.
«О́rt qaýipsizdigin saqtaý úshin kóktemgi dala jumysy bastalar aldynda aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylaryna mán-jaıdy uǵyndyrdyq, – deıdi Kókshetaý qalasy tótenshe jaǵdaılar basqarmasynyń aǵa ınjeneri Qaırat Bazarbaev. – Egistik alqaptardaǵy eski saban men daladaǵy qaý shópti órteý kezinde jumysqa jaýapty adamdar taǵaıyndalýy kerek. Sý toltyrylǵan kólik pen qajetti tehnıka, soqaly traktor, ózge de qural-jabdyqtar bolýy shart. Jumys aýmaǵy 25 gektardan aspaıtyn telimderge bólinýge tıisti. Qaldyqtardy órteıtin telimder men jasyl aımaqtyń arasy aýqymy 8 metr jyrtylýy qajet. Jumys bastalǵan kezde jeldiń ekpini de esepke alynady. Jalynnyń tez taralýyn boldyrmaý úshin qaldyqtardy órteý yq jaǵynan bastalýy kerek. Jumys bitken soń byqsyp jatqan jerlerdi anyqtap, ábden janyp bitkenshe úsh saǵattaı kúzet qoıylýy shart.
Osyndaı nusqaýlyqty keıbireýler qaperine ilmeı, beıbereket jumys istegennen keıin dala órti órship tur. Saraptap qarasańyz, oqys oqıǵalar óńirdiń Zerendi, Býrabaı, Ereımentaý aýdandarynda jıi oryn alatyndyǵyn ańǵarýǵa bolady. Negizgi sebep, saıajaı qaýymdastyqtary men kooperatıvterdiń kóbinde qaýipsizdik sharalary talapqa saı emes. Al bul aımaqtyń kóp jeri syńsyǵan orman ekendigin eskersek, el baılyǵyna qaýip tónip tur emes pe? Máselen, Aqkól aýdanyna qarasty Shilikbaı ormanshylyǵynyń aýmaǵynda qaldyqtardy órteý jumystaryna baqylaý qoıylǵanymen, orman órti oryn alǵan. Oqys oqıǵa oryn alǵan kezde órttiń aýmaǵy 1,9 gektar jerdi jalmap ketti». Sóz arasynda Aqkól, Býrabaı aýdandarynda – 3, Zerendi aýdanynda 6 birdeı órt oqıǵasy oryn alǵandyǵyn, tabıǵatqa aıtarlyqtaı zalal keltirgen tulǵalarǵa aıyppul salynǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek.
«Memlekettik orman kúzetiniń shtaty shamamen 500 adamdy quraıdy, – deıdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Rýslan Áýbákirov. – О́rt qaýpi kóp kezeń bastalar aldynda orman sharýashylyǵy mekemeleriniń daıyndyǵyn tekserdik. Qazirgi kúni 130 tonna janar-jaǵarmaı qory bar. Al materıaldyq-tehnıkalyq baza jetildirýdi qajet etedi. 2021 jyly jergilikti bıýdjet esebinen 290 mıllıon teńge qarajat bólinip, 23 tehnıka satylyp alynsa, 2022 jyly 300 mıllıon teńgege 22 tehnıka alyndy».
Basqarma aǵymdaǵy jyly qajetti jabdyqtar men qosymsha tehnıka satyp alýǵa bıýdjettik ótinim jiberipti. Patrýldik keshenniń quny 18 mıllıon teńge kóleminde eken. Qazir mundaı 13 kólik bar. Basqarma basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, bul jetkiliksiz. Áli de 5-6 órt sóndirý mashınasy qajet. Barlyq ýákiletti organdarǵa mıneraldy jolaqtardy jańartý, sý qoryn molaıtý týraly tapsyrma berilgen. О́rtke qarsy kúresetin eriktiler qurylymdaryn qurý tarapyndaǵy jumysty jalǵastyra túsý qajet.
Qaýip tóndiretin taǵy bir tus – zańdastyrylmaǵan qoqys alańdarynyń kóptigi. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń eteginde beıbereket shashylyp jatqan qoqysqa qazir eshkim tańǵalmaıtyn boldy. Aýyldy aıtasyz, qalalyq jerlerde de zańsyz qoqys polıgondary jeterlik. Aragidik órt shalyp, jalyny aspanǵa shapshıtyn qaýipti jerdiń biri osy. О́tken jyly oblys ortalyǵynyń irgesindegi Krasnoıar kentiniń mańyndaǵy qoqys polıgony órtendi. Qoıý tútin aılap, aptalap oblys ortalyǵy turǵyndarynyń qolqasyn qaýyp jatty. Qadaǵalaıtyn ıesi bolmaǵandyqtan, tez tutanatyn zattar kún kózinde kóńirsip jatqandyqtan, tutanýy op-ońaı. Daladaǵy qaý shóptiń órti syńsyǵan ormanǵa qaýip tóndirse, qoqystyń órti aýany lastap jatyr. Demek eldi eleńdetken másele túbegeıli sheshilýi úshin bul taraptaǵy sharýany bir jaıly etý qajet tárizdi.
О́tken jyly Býrabaı taýynyń bıigin órt shaldy. Tabıǵattyń tamasha syıynyń symbatyna min keltiretin mundaı oqıǵalar keıingi kezderi kýrortty ólkede jıi tirkelip júr. Al bir ǵana órt orny tolmas zardap ákeletindigin turǵyndar da, meımandar da eskere bermeıdi.
«О́rttiń aldyn alý úshin eń aldymen adamdardyń sanasyndaǵy tabıǵatqa degen janashyrlyq sezimdi oıatý kerek, – deıdi el aǵasy Serik Saqtaǵanov. – Qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta qaý shóptiń ishinde jatqan barmaq basyndaı áınektiń ózi órtke sebep bolýy múmkin. Ekinshi bir jaıt, kólik ishinde temeki tartqan adamdar shoǵyn sóndirmeı, jol jıegine laqtyra salady. Qýrap turǵan shópke shoq túsken soń órtke ulaspaı ma? Orman ishinde demalyp júrip káýap pisiretinder de, as daıyndaıtyndar da az emes. Bálkim, ormandy alqaptardyń etegine úlken etip ot jaǵýǵa tyıym salynatyndyǵyn eskertetin belgiler qoıý kerek shyǵar. Eń basty belgi árkimniń týǵan jer, ósken eline degen súıispenshiligi bolýǵa tıisti. Eresektermen birge mektep oqýshylaryn da tabıǵatty súıýge, qurmetteı bilýge, qorǵaýǵa úıretý kerek.
Kókshetaý men Qorǵaljynnyń arasyndaǵy keń kósilgen jazıraly alqapta kún ysyǵan saıyn aıtyp keletin órt oqıǵasy kóbeıip tur. El baılyǵy jasyl ormannyń ádemi dıdaryna zalal keltirmeý – eń aldymen adamdardyń paryzy.
Aqmola oblysy
