Baıbesik – baıyrǵy qazaq mekeni

Bókentaýdyń baýraıy, Baıan-О́lgeıge tuńǵysh ret sapar shektik. San ret esti­genshe, bir kórip qaıtaıyq dep, atqa qona ketkenbiz. Tún júrip, kún júrip 24 saǵat degende Reseı-Mońǵolııa shekarasyna jetip, taǵy bógeldik. Shekara beketiniń qaqpasyn tumsyqtaı toqtaǵan kólikterde esep joq. Keıde júrisimizden turysymyz uzaqtaý sekildi. Mońǵolııa shekarasyndaǵy beket túski úziliste ja­by­lyp qalatyn ádeti bar eken. Áıte­ýir, qoıyn-qonyshymyzdy teksertip shyq­qansha, kún arqan boıy kóterilgen.

– Mońǵolııań osy, – dedi áriptesim Oljas Kereıhan, taban astynan zýlap jatqan taqtaıdaı joldy ıegimen nus­qap. О́zi osy jaqtyń týmasy. Sondyqtan da ǵoı, «jolyn kórdiń be» degendeı, maqtanyp keledi. Aıtsa, aıtqandaı-aq, sonaý Shemonaıhadaǵy shekara syzyǵynan asa sala júrip ótken 1 300 shaqyrym jolda shuńqyrdy qoıyp, asfalt betinen jamaý kórmedik. Tep-tegis. Shúı joly qandaı? Katonqaraǵaıǵa deıingi bar-joǵy 300 shaqyrym jol osyndaı bolsa she, saıahatshylardyń sabylǵany sonda bolar ma edi, shirkin! (Qurylysy saǵyz­daı sozylǵan О́skemen – Almaty jolyn aıtpaı-aq qoıaıyq).

Dala súreń tartyp, jurtty jut jaı­­­lapty. Kóktemi de tym kesh kelgen se­kildi. Aýyzdary kókke tımegen maldyń jam­­bas súıegi yrsıyp, júdegen... Bir bel­­den asqanda jarqyrap appaq kól – Aq­kól kórindi.

Muzy siresken kúıi jatyr. О́lketanýshylardan estigenimiz, aımaqta 20-ǵa jýyq kól, 400-ge tarta ózen, myń­nan astam bulaq bar. О́zen-kólinde baly­ǵy taıdaı týlaıtyn kórinedi. Baǵa­na shekara beketinde bir top reseılikti áń­gimege tartqanymda, Ulanqus jaqqa baryp, balyq aýlaımyz dep qalǵan. Alaıda О́lgeı óńiri sýly bolǵanymen, nýly emes. Bar-joǵy bir-aq paıyzy qaraǵaıly, ormandy alqap. Sonyń ózinde ushqan qus pen jortqan ań jyrtylyp aıyrylady. О́zen-kólderi bylaı tursyn, bulaq boıyndaǵy kólshikterine deıin aqqý qonǵan. Alǵashynda qyzyqtap, kólikti qaıta-qaıta toqtatyp, sýretke túsire berip edik, jolbasshymyz Oljas Kereıhan: «Qus ta qyzyq pa senderge? Bul jaqta aqqý úırekten kóp» dep kúńk etti. Sodan ne kórsek te tańdanysymyzdy bildirmeı, únsiz qalǵanbyz. Bilýimizshe, teńiz deńgeıinen 7 myń metr bıikte ushatyn qumaı qus ta osy aımaqta. Ol qustyń tulybyn О́lgeıge jetken soń, ólketaný mýzeıinen kórdik.

1975 jyly Qaban aqsaqal aýlap ákelip, murajaıǵa tabystapty. Qanatyn jaıǵandaǵy kólemi 3 metr. Jilikti bútindeı jutady, bolmasa bıikten tastap jiberip shaǵady-daǵy, ma­ıyn terip jeıdi eken. Aıta bersek, qustyń túri kóp. Ańy da az emes. Qar barysynan bastap, qara sýyrǵa deıin О́lgeı óńirin meken etedi. Taýeshkisi ta­bynymen jaıylady. Qazaqstannyń «Qy­zyl kitabyna» engen mysyq tuqymdas sa­ban­shynyń naq mekeni de osy jaq. Osy jaq dep otyrǵanymyz, Mońǵolııanyń eń bıik shyńy – Besboǵda taýyna qaraıǵy jazıraly jer bolsa kerek. Qazaqstan, Qytaı, Reseı memleketteriniń shekarasynda jatqan ol taýdyń ushar basy teńiz deńgeıinen 4 374 metr bıiktikte.

Tabıǵaty tamyljyǵan jerdiń ústi peıish, asty kenish. Jıyrmaǵa jýyq paıdaly qazba túri bar. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin volfram ken orny ju­mys istepti. Bul jaq­tyń kómiri de kesek, kúreń. Qyzýly ári kúl az shyǵady deıdi.

О́lgeıge jete sala azyn-aýlaq teńge­mizdi tógirókke aıyrbastap, qaltamyz­dy qampıttyq. Kásiptiń damyǵany son­daı, shaǵyn dúkenderde saýda jasa­sań, ózimiz jıi paıdalanatyn bank qosym­shasymen de esep aıyrysa salýǵa bolady eken. Internet ushyp tur. Jarnama taqtaıshalary, is-qaǵazdary mońǵol tilinde degenimiz bolmasa, bári tegis qa­zaqsha sóıleıdi. Statıstıkasyna súıen­sek, Baıan-О́lgeıdiń ózinde 40 myń halyq tursa, onyń 92 paıyzy qazaq ulty­nyń ókili. Zar zamanda, tar zaman­da tarydaı shashylǵan qazaǵym jat jurt­tyń bosaǵasynda qalǵanymen, rýhy ór. О́r bolmaǵanda? О́lgeıdiń orta­lyq alańyna qazaqtyń qas batyry Ikeı­diń esimin berip, menmundalatyp es­kert­kishin qoıǵan.

Bizde she? О́z jerimiz, óz О́skemenimizdegi Qasym Qaısenov saıa­baǵynda qolyn sermep Kırov, Altaı qa­la­synyń ortalyǵynda Lenın músini áli tur...

Ikeı batyrdy bárimiz bile bermeıtin shyǵarmyz. Qysqasha baıandaıyq. Ikeı Mázimuly Mońǵolııadaǵy tuńǵysh qazaq ofıseri. 1939 jyly japon mılın­ta­rısteri basyp kirgende, Ikeı qol bas­tap, Halkın gol shaıqasyna qatysqan. Kó­nekóz aqsaqaldardyń aıtqan áńgime­sine qulaq túrsek, samýraılarmen shaı­qas­ta ishek-qarny aqtarylyp qalsa-daǵy biraz jaýdy jaıratyp baryp qulaǵan. «Qasyq qany qalǵansha aıqasý» degen sol shyǵar. Al «Batyr» ataǵy 1970 jyldary berilip, 2009 jyly jatqan jerine qulpytas qoıylypty. Batyrdan qalǵan jalǵyz mura – taqııasy ǵana. Búginde О́lgeıdiń ólketaný murajaıynda tur.

Baı ólkeni aralap júrip, Qobda ózeni boıynda oqshaý turǵan taǵy bir tarıhı belgige kózimiz túsken. Qulpy­tastyń tómengi jaǵynda mońǵolsha «Saqtandyramyz, qutqaramyz, qorǵaı­myz» degen jazýy bar eken. Ortańǵy belgi tasta batyr, partızan Káribaı Sháńgishbaı týraly qysqasha derek kel­tirilipti. Túsingenimizdeı, 1917 jyly Reseıdegi Qazan tóńkerisinen qashqan aqtardyń generaldary Mońǵolııaǵa basa-kóktep kirip, Meńdikólde úlken shaı­qas bolypty. Sol soǵysta Káribaı Sháńgishbaı aq patshanyń 5 myń áskerin ustap berip, erekshe erligimen kózge tús­ken kórinedi. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» demekshi, batyr babamyz 101 jasqa kelip, dúnıeden ozypty.

Batyrlar ótken, aqyndar ótken qaı­ran Baıbesik! Erteń qazaq kóshe-kóshe jer egesine qalady. Sonda batyr babalar el esinde qala ma deńiz? Kósh demekshi, bıyldyń ózinde on bes-jıyrma otbasy Qazaqstanǵa bet túzegeli otyr. Bul Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵynyń Baıan-О́lgeıdegi jetekshisi Habsattar Omarulynyń tizimine tirkelgenderi ǵana. Qaǵaz jumystaryn ózderi rettep, ata­jurt atameken qaıdasyń dep, attanyp ketkeni qanshama? Kóshpegende qaıtedi? Tarıhtan tarta qalaı burmalasaq ta, jat jer. Mektepterdiń barlyǵy derlik mońǵol tilinde bilim berip, Qazaqstan tarıhy syndy pánder qosymsha sabaq bolyp qana qalǵan.

– Bir synypta orta eseppen 24 bala otyr. Sumyndardaǵy bastaýysh mektep­terdegi bir synypta mólsheri 10-15 bala oqıdy. Bastaýyshty qazaqsha oqyǵanymen, úlken synyptarda tek mońǵol tilinde bilim alady. Aımaqta 44 mektep bar desek, ekeýi taza mońǵol mektebi. Jalpy, qazaq tarıhyn oqymaıdy, qosymsha retinde ǵana. Al qazaq tili pán retinde oqytylady, – deıdi bilim bóliminiń mamany Berııa Sársenbekuly.

Qulaǵymyz shalyp qalǵan jaǵymdy jańalyqtyń biri, júzdegen túlek Qazaq­standa oqýǵa nıet bildirip otyr eken. Elimiz bilim berip, jumyspen qamtysa, rasymen qýanyshty jańalyq bolmaq. Al Shyǵys Qazaqstanǵa kóshemiz degen otbasylarǵa Samar, Glýbokoe, Ulan se­kildi aýdandardan kvota bólinedi. Baspana máselesi men jumys jaǵy da qa­rastyrylǵan. Eldegi okrýg ákim­de­riniń aıtýynsha, qandastar úshin sha­byndyq pen jaıylym da kezeksiz beri­letin kórinedi. Jaıylym degendeı, Mońǵolııaǵa Shyńjań avtonomııasynan qazaqtar 1860 jyldary shuraıly jer, shalǵyn shóp izdep, qonys aýdarmap pa edi? О́lketaný murajaıyna arnaıy bas suǵyp, tarıhı málimetterge den qoısaq, Bazarqul Kóbesh atty batyr alǵash 108 myń adamdy kóshirip ákelgen eken.

Úsh qabatty О́lketaný mýzeıin aralap júrip, О́lgeımen etene tanystyq. Alǵash mýzeı náýbet jyldary ashylypty. Býdda shirkeýin qulatyp, qurylys materıalynan mýzeıge bir qabat ǵımarat soǵylypty. Qazirgi mýzeı 1988 jyly paıdalanýǵa berilgen. О́lgeıdiń ótkenine oralsaq, 1980-1990 jyldar aralyǵynda áleýeti, ekonomıkasy kórshiles aımaqtardan kósh ilgeri bolǵan sekildi. Ormandy alqaby bir paıyz bolǵanymen, aǵash óndirisi damylsyz jumys istegen. Birneshe azyq-túlik óndirý oshaqtary, jún jýý, kilem toqý fabrıkalary dúrkirep turypty. Qysqasy, munyń bári 90-jyldary kúı­regen, quldyraǵan.

1954 jyly «О́rkendeý» degen atpen shyǵa bastaǵan gazet qana qadamynan jańylǵan joq sekildi. Ataýy «Jańa dáýir» bolyp ózgergenimen, betalysy baıaǵy. Tek qazaq tilinde ǵana jaryq kóredi. Bir áredikte Aqtan Bapıuly atyndaǵy kitaphanada otyryp, paraqtap kórdik gazetti. Salmaqty saraptama, ta­nymdyq maqalalaryn oqydyq ta. Bir be­tinde Mońǵol memleketiniń tuńǵysh ǵaryshkeri Júgderdemıd Gúrragchaa týraly maqala sýretimen berilipti. Ǵarysh­qa 1981 jyly, ıaǵnı, Toqtar Áýbákirov­­ten on jyl buryn ushqan eken. Odan ke­­ıin Mońǵolııadan ǵaryshqa saparlaǵan­dar joq. Kitaphanada 80 jyldyq tarı­hy bar «Jańa dáýir» gazetiniń ár nómiri tigilip, tirkelip otyrady. Kórdińiz be, búgingi gazet nómiri – keshegi eldiń ómi­ri. Tasqa basylǵan tarıh. Áleýmettik jeli, saıt portal deımiz. Biraq qaǵazǵa basylǵan dúnıe saqtaı bilseń, máńgilik.

– Buryn kitaphana qorynda 20 paıyzy ǵana qazaqsha kitap bar edi, qazir 30 paıyzǵa jetkizdik. Qazaqstannyń bir­qatar kitaphanasymen tyǵyz baıla­nysta jumys isteımiz. Solardyń arqa­synda kitaphana qory qazaqsha kitap­tarmen tolyǵyp keledi. Bul biz úshin rýhanı kómek, – deıdi kitaphana dırektory Altyngúl Dálel.

Aıta keterligi, Qazaqstannan kitap jetkizilgenimen, shekarada kitap salyǵy bar kórinedi. Sondyqtan da shyǵar, Baıan-О́lgeıde qazaqsha kitaptar tym qym­bat. Jer kórip, el kórip júrgen soń kitaphana jumysymen de, ujymymen de tanystyq. Kitaptardyń kóbi mońǵolsha bolǵanymen, kitaphanashylar kelimdi-ketimdi oqýshylarǵa qazaqy tárbıe berip, rýhtandyrady. Aıtýlaryna qarasaq, kitaphana qabyrǵasynda toǵyzqumalaq oıyny jaqsy damyp keledi. Oǵan mońǵol ultynyń balalary da qyzyǵýshylyq tanytyp júr. Balabaqsha jasyndaǵy balalar da kelip, arnaıy bólmede ertegi tyńdap, aýnap-qýnap ketisedi.

Saparlasymyz, Shyǵystyń dáýlesker kúıshisi Shalqar Yryshan О́lgeıdegi óner oshaǵynyń biri mýzykalyq drama teatryn kórip shyǵaıyq degen soń, oǵan da bas suqtyq. Kórgen kózde ne jazyq? Esiginiń tutqasyn ustaǵanda-aq rýhanı ǵımarattyń ábden tozǵanyn ańǵardyq. О́ner ordasynyń basshysy da máseleniń baryn jasyrmady. Jasyra da almas edi...

– Mundaǵy mamandar óte ónerli. Sheberlikterinde shek joq. О́kinishtisi, mýzykalyq aspaptarymyz ábden tozdy. Qazaqstan sol jaǵynan kómek qolyn ­sozsa, jaqsy bolar edi. Kostıýmder de es­kirgen. Biraq ony osy jaqtan da tiktirýge bolar... – dedi yńǵaısyzdana sóılegen ­teatr basshysy Sáıgúlik Janymhan.

Arqa súıeri Qazaq eli bolǵan soń da má­seleniń baryn, kómektiń keregin ja­syr­maı aıtyp salǵany óte oryndy. Ǵı­marattary da otyz jyldan beri tolyq jóndeý kórmepti. Qystyń kúni sýyq bolsa, jazdyń kúni tóbesinen sý aǵa­dy eken. Qubyrlary da qaýsap tur de­sedi. Almatynyń Áýezov teatrynan jet­kizilgen kórermen oryndyqtary da es­kiripti. Bul problemalardy hatqa ti­zip, tıisti organdarǵa aıtqan, jazǵan. Áli sheshilmeı kele jatqanyna qaraǵanda, hattan qaıyr bolmaǵan sııaqty. Já, ǵı­marattaryn kúnderdiń kúni Mońǵolııa bas­shylyǵy jóndep, jarqyratyp beretin shyǵar. Al ulttyq mýzykalyq aspaptar jaǵynan Qazaqstan kómek qolyn sozsa, malaqaılaryn aspanǵa atyp qýanar edi.

...О́lgeı irgesindegi Dostyq shyńyna kóterilip bara jatqanymyzda sirkirep jaýyn quıyp edi, «mońǵoldarda jaqyn adam jaýyn ákeledi» degen támsil bar dedi jyly jymıyp Habsattar Omaruly. Biz bıigine kóterilgende jańbyr sap tyıylyp, Qobdanyń qońyr jeli esti. Tómende Besboǵda taýynan bastaý alatyn Qobda Baı ólkeni qaq jaryp aǵyp jatty. Tómende, tym tómende emes qyran qus qalyqtaı ushyp júrdi. Shaǵyn shahar alaqandaǵydaı. Kúmbezi kókke shanshylǵan meshit kóp eken dep edim, «Meshit bar jerde ıman bar, ıman bar jerde rýh bar. Sol úshin ǵoı, qazaqtary rýhty» dedi Shalqar kúıshi.

– Bul keshendi «Dostyǵymyz jarassyn» dep, Qytaıdyń Altaı qazaqtary salyp bergen. Tómendegi Qobda da tórt eldiń shekarasy túıisken tustan bastaý alady. Zaman tynysh, qashan da birligimiz bekem bolsyn! Al tarıhtan sóz qozǵa deseńder, mynaý jatqan jer Shyńǵys hannyń kezinen bastap Naıman men Kereıdiń mekeni, – dedi Bókentaýdyń bókterine kóz tastaı kósile sóılegen Habsattar Omaruly. – Mońǵolııa usaq taıpa bolyp turǵanda-aq Naıman men Kereı turǵan. Kereıdiń Tuǵyryl hanynyń jazǵy ordasy Bulǵynda bolǵan. Kórmegenimiz joq. Shyńǵys hanǵa bir qýyldyq, Jońǵar bir soqqy berdi. Tórtinshi kelgenimiz, 1800 jyldardyń basy... Osydan 150 shaqyrym jerdegi Qytaı shekarasynda Biteý Qanas, Syrǵaly degen ásem jer bar. Qubylaı han sol jerdi meken etken. Sol kezden qazaqtar beri betteı bastaǵan. Qobda beti – Kereı men Naıman mekeni. 1864 jyly Qytaı men Reseı kelisim jasap, qazaq­tar Shyńjańda tursyn, mońǵoldar Qobda­da tursyn dep bóle salǵan. Resmı tarıh­ta qazaqtar 1865 jyly keldi dep jazyl­ǵan. Áıtpese, 1820 jyldary, eki ǵasyr bu­ryn qonystanyp qoıǵanbyz.

– О́lgeıdiń shet jaǵyndaǵy jazyq – áýe­jaı. Ulanbatyrdan kelgen ushaq qonady. Buryn О́skemenge de ushatyn. Qaıta ushsa, myna turǵan jer. Biraq ushý alańy halyqaralyq standartqa saı emes eken. Anaý tumsyqty kórdiń be? Kópir salyp jatyr. Bıyl paıdaǵa jaratady. О́lgeıdiń ór jaǵyna aınalma jol tústi. Soǵan qaraǵanda, Qytaı men Reseı arasynda saýda artqan kórinedi. Aǵylyp jatqan júk kólikteri de kóp. Halyqtyń turmysy jaman emes. Desek te mońǵol halqy keń. Basshylyq qyzmettegilerdiń basym bóligi qazaq. Árıne, mońǵolsha sóı­leý kerek degen talap bar. Alaıda taý qoı­naýynda jatqan qazaq mońǵolshany qaıdan úırene qoısyn, – dep áleýmet­tik-ekonomıkalyq taqyrypty jáne bir qaıyrdy Habsattar aqsaqal.

...О́lgeıdi úsh kún aralap, О́skemenge qaıtarymyzda, qonaqjaı aǵaıyndar «jetinshi aıda kelseńizder, bıe saýǵan, qurt jaıǵan qyrdaǵy qazaqtardyń tir­shiligin kóresizder. О́lgeıdiń óńi sol kezde kiredi» dep ańsarymyzdy taǵy aýdardy. Bul joly sumyndarǵa shyǵa almadyq, qazaqtyń bekzat ónerin óltirmeı, salt-dástúrdi saqtap otyrǵan aǵaıyndardyń aman-saýlyǵyn surasa almadyq. Eń bas­ty­sy, jolyn kórdik, bildik. Dám tartar áli.

«Qyzyl úı» shekara beketinen asyp, «Tashantyny» basyp ótip, Qosaǵashta et asyp, qushaq jaıa kútip otyrǵan aǵa­ıyn­dardyń úıine toqtaı bergende, «eks­pedısııamyzdyń» taǵy bir múshesi, Be­rel qoryq mýzeıiniń dırektory Almas Sarbasov jan-jaǵyna qarap, «Katonǵa top ete túskendeı boldym ǵoı» dep ań-tań. Ras, 1990 jylǵa deıin Katonqaraǵaı aýdanymen alys-berisi, barys-kelisi saıa­byrsymaǵan Qosaǵash halqynyń sóıleý dıalektisi, turmysy bizdiń jaqpen óte uqsas eken. Uqsas deımin, birdeı. Sóıt­sek, Qosaǵash, Shúı, Jazatyr 30-jyl­dary «Katonqaraǵaı eki aradaǵy jol qa­tynasy qıyn» degen syltaýmen Qazaq­stannan bólinip, Reseıdiń Taýly Altaı ólkesine qarap ketken eken.

Kúre joldan eki shaqyrym jerdegi Tóbeler aýylyna buryla bergenimizde dombyra arqalap, qazaqtyń qara domalaq balasy ketip bara jatty. Jol siltep jiber dep edik, oryssha oqyǵanymen, tilin de, dilin de, dinin de umytpaǵan...

О́skemen – Qosaǵash –

Baıan-ólgeı