Búginde kópti tolǵandyrǵan basty saýal kórshi eldiń ekonomıkasy Batystyń sanksııalarynan keıin qansha ýaqytqa shydastyq tanytady jáne Ýkraınamen teketirestiń túbi nemen aıaqtalady degenge saıatyndaı. Reseı men Batys arasynda toqsanynshy jyldardan beri qalyptasqan saıası-ekonomıkalyq baılanystar ajyramastaı kórinip edi. О́zara ekonomıkalyq táýeldilik eshqashan saıası teketireske aparmaıdy degen senim boldy. Alaıda Reseıge salynǵan qarjy-ekonomıkalyq shekteýler dál sol saıası sheshimniń nátıjesinen shyqty. Sanksııa saldarynan Reseıdiń Ortalyq banki eýro, dollar, aǵylshyn fýnt sterlınginde saqtaǵan valıýta qory buǵattaldy. Qarjy uıymdarynyń qyzmeti shekteldi. Rýbldiń taǵdyryna kúmánmen qaraǵan nebir sheteldik kompanııalar Reseı naryǵynan ketip qaldy. Ekonomıkalyq tusaýlar tehnıka men tehnologııalardyń ımportyn azaıtty.
Al budan bizdiń elimizdiń ekonomıkasyna qanshalyqty zalal keledi degen saýaldyń týyndaýy da oryndy edi. Osy oraıda shymkenttik kásipkerlerdiń qanshalyqty qıyndyq kórip otyrǵandyǵy jónindegi saýaldy óńirlik «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ókili Baýyrjan Berdalıevke qoıyp kórgen edik. «Bul másele tek Shymkent emes, barlyq óńirge qatysty bolyp otyr. Máselen, «Qaǵaz ordasy» kásiporny Fınlıandııadan aǵartýshy qospa satyp alatyn. Sanksııadan keıin ol múmkin bolmaı qaldy. Reseıden ala salaıyn dese, olar da Fınlıandııaǵa táýeldi. Alaıda kórshi el aǵartýshy qospa óndirisin ózi qolǵa alǵan soń qazir kásiporyn ony Reseıden ımporttap jatyr. О́ziniń ishki naryǵynda keıbir taýarlardyń, tehnıkanyń tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda Reseı bir ýaqytta shekarasynan ol ónimderdi alyp ótýge shekteý qoıǵan edi. Sol kezde qajetti qondyrǵy satyp ala almaı qınalǵan biraz kásiporyn boldy. Jalpy ekonomıkalyq táýelsiz bolǵanǵa ne jetsin. Sondyqtan palata «Kásipke baǵyt» baǵdarlamasyn iske asyrýdy bastap jatyr. Ishki naryqtaǵy suranysty múmkindiginshe ózimizdiń jergilikti kásiporyndar arqyly qanaǵattandyryp otyrýymyz kerek».
Osy máselege oraı búgingi ahýal týraly kásipkerlerdiń ózinen de surap kórgen edik. Jeke kásipker Qurmanǵazy Halıev Reseıden temir-tersek ımporttaý máselesinde eshqandaı kedergiler joq ekenin aıtty. Onyń baıandaýynsha, kórshi eldiń Volgograd jáne Perm óńirlerinen kádimgi zaýyttan shyqqan temir profılder men qubyrlardy ortadaǵy arnaıy dıstrebıýterlik kompanııalar arqyly qoljetimdi baǵada aldyrtady. Reseı rýbli qunsyzdanǵaly baǵasy da burynǵymen salystyrǵanda birshama arzandaǵan. Profılder men qubyrlar bizdiń elimizde de óndiriledi. Alaıda kásipkerdiń pikirinshe, sapasy kóńil kónshitpeıtin kórinedi. Metall buıym quıylatyn shıkizattyń ózinen buryn ony qalypqa salyp jasaıtyn stanoktar qytaılyq bolǵandyqtan ólshem máselesinde birizdi, ıaǵnı, standartty bolyp shyqpaıdy eken. Sondyqtan shekteý joq. Kóterme baǵasy da qymbat bolmaǵandyqtan reseılik temir buıym ónimderine suranys joǵary.
Al kilem ónimderin shyǵaratyn «Bal Tekstıl» fabrıkasynyń ıesi, tanymal kásipker Talǵat Ysqaqov Reseımen arada taýar tasymaldaýda nemese shıkizat jetkizýde birshama qıyndyqtar bar ekenin moıyndaıdy. Ásirese kásipkerdiń aıtýynsha, ózara tólem júrgizý máselesi óte kúrdeli. Toqyma fabrıkasy álemdegi eń iri saýda jelisiniń biri «Ikeıamen» de áriptestik baılanys ornatqan. Alaıda keıbir sharttarǵa baılanysty kelispeýshilik týyndap, áriptestik qarym-qatynas qazir úzilgen. Kásipkerdiń pikirinshe, elimizde sheteldik taýarǵa táýeldilik joǵary. Al ony tómendetýdiń bir joly – ishki naryqty qorǵaý. Osy talapty oryndamaýdyń saldarynan elimizde otandyq kásiporyndar damı almaı jatyr. Ishki naryǵy qorǵalmaǵan soń birinshi kezekke tabysty qoıatyn ınvestorlar da Qazaqstanda birlesken zaýyttar salýǵa múddeli emes. Ras, elimizde arnaıy ekonomıkalyq, ındýstrıaldy aımaqtar jáne sýbsıdııa men tómen paıyzdy qarajattar arqyly jergilikti kásipkerlerdi qoldaý sharalary barshylyq. Alaıda sol ishki naryqta otandyq taýardyń ótýine jaǵdaı jasalmaǵandyqtan, sheteldik ónimder básekelestigine shydaı almaǵan jergilikti kásiporyndar ǵumyry uzaqqa barmaı jatyr. Kásipkerdiń oıynsha bul máseleni sheshý úshin kedendik baj salyǵyn kóterý qajet. Iá, Qazaqstan túrli ekonomıkalyq odaqtarǵa múshe bolǵandyqtan birjaqty mundaı áreket jasaı almaıtyny belgili. Deı turǵanmen saýdada shartty baǵa degen bolady. Tym quryǵanda sony kóterý kerek deıdi. Sonda óz naryǵynda otandyq ónimine suranys bar ekenin baıqaǵan sheteldik ınvestor da daıyn ónim shyǵarýǵa qyzyǵýshylyǵy artady.
Reseıdegi sanksııadan kóbirek zardap shekken kompanııa «PK» AGF grýpp» bolǵan sekildi. Bul týraly seriktestik basshysy Gaýhar Nasyrova aıtyp berdi. Kásiporyn úı tekstıli men tósek-oryn jabdyqtaryn óndiretin elimizdegi eń iri toqyma fabrıkalardyń qataryna kiredi. 2022 jyldyń aqpan aıyna deıin kompanııa ónimderiniń 90 paıyzy eksportqa ketip otyrǵan. Sol ýaqytta fabrıkada 300-den astam adam jumys istegen. Josparǵa sáıkes 2022 jyly Reseıdegi «Ikeıa» saýda jelisine tósek-oryn jabdyqtaryn jáne jıhaz jabyndaryn shyǵaratyn jobany iske qospaqshy bolǵan. Alaıda oryn alǵan saıası ahýalǵa baılanysty bul jospar sol kúıi oryndalmaı qalady. 2022 jyldyń 3 naýryzynda Ikeıadan Reseı Federasııasy men Belarýs elinde óz qyzmetin toqtatatyny týraly resmı hat keledi. Osyǵan baılanysty alǵashqy kezde jıhaz jabyndaryn óndiretin joba belgisiz ýaqytqa shegerilip, keıin múldem toqtatylady. Bir ókinishtisi, atalǵan ónimdi shyǵaratyn seh qurylysyn salý úshin kásiporyn bankten qomaqty kólemde nesıe alǵan. Biraq joba iske aspaǵanymen kompanııa nesıe bereshegin áli tólep keledi.
Qazaqstan men Reseı ekonomıkalyq bir odaqtyń quramynda. Taýar aınalymynda eshqandaı shekteý joq. Kedendik kedergiler alynyp tastalǵany qashan. Alaıda bul saýda-sattyq erkindigi sanksııa jaǵdaıynda bizdiń elge de ońaı tıip jatqan joq. Sheteldik túrli tehnıkalardy shekara asyrýǵa bolmaıdy, bul sanksııa tártibin buzýǵa sebep degen eskertýmen Batys ekonomıkalyq shekteýdiń salqyny elimizge de tıip ketýi múmkin ekenin eskertedi. Ekinshi jaǵynan elimizdiń munaı tasymalynyń basym bóligi Reseı arqyly asatyndyqtan kórshi eldiń qas-qabaǵyna qaraýǵa da májbúrlik bar. Sondyqtan bizge tranzıt máselesin túbegeıli sheshetin ýaqyt jetti. Kaspıı teńizi odan Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa arqyly Eýropa naryǵyna shyǵý joly búgingi tańda eń tıimdi balama tranzıtke aınalyp otyr. Ekinshi másele, eki el ekonomıkalyq odaq sheńberinde bolǵanymen Reseı shyny kerek, bizdiń taýarlarǵa zárý emes. Oǵan dál qazir keregi mashınaqurastyrý salasyndaǵy jáne joǵary tehnologııaly ónimder. Qazaqstan naryǵy Reseı úshin pálendeı ról oınamaıdy. Sondyqtan ekonomıkalyq odaq aıasynda aǵylyp kelip jatqan daıyn taýarlarǵa aldanbaı, qaıta óńdeý jáne mashınaqurastyrý ónerkásip barynsha damytýymyz qajet. Búgin qolǵa almasaq erteń kesh bolýy múmkin. Jalpy, Reseı aýmaǵy jaǵynan álemde eń úlken memleket bolǵanymen ekonomıkasy ortasha elder qataryna kiredi. Máselen, onyń ishki jalpy ónimi álemdik tabystyń 2-3 paıyzyn ǵana quraıdy. Onyń tabysyn arttyryp turǵany metall, munaı-gaz basqa da tabıǵı qazba baılyq shıkizattarynyń saýdasy. Alaıda olardy satýǵa shekteý qoıǵan sanksııalardan keıin Reseıdiń damý kórsetkishi joǵarydaǵy reıtıngtik satydan tómendep qalýy múmkin. M.Áýezov atyndaǵy OQÝ ustazy, ekonomıst Marat Seıdahmetov osylaısha óz pikirimen bólisti.
Qorytyndyǵa kelsek, Qazaqstan naryǵy Reseımen kindigi baılanǵan desek bolady. Sondyqtan kórshi el naryǵyndaǵy jaǵdaı bizge tikeleı áser etedi. Alaıda bizge ózimizdiń táýelsiz ekonomıkalyq saıasatymyz qajet. Onyń mańyzy týraly joǵaryda aıtylyp ketti. Iаǵnı birinshi kezekte, ishki naryqtaǵy otandyq taýarlar qorǵalýǵa tıis. О́ıtkeni kásipker T.Ysqaqov aıtyp ótkendeı, básekelestikke tótep bere almaǵan kóp kásiporyn ashylyp, artynsha jabylyp qalyp jatyr. Osy jaǵdaıǵa qaraı sheteldik ınvestorlar da elimizde zaýyt salýǵa beıil emes. О́zderiniń daıyn ónimderin ákelip satý ázirge olar úshin tıimdi. Bylaısha aıtqanda, olar taýarlaryn bizdiń naryqta satyp, óz bıdaıymyzdy ózimizge qýyryp berip jatyr.
Jalpy, qazir álemdegi geosaıası jaǵdaı óte kúrdelenip tur. Ol birinshi kezekte dúnıejúzilik ekonomıkalyq damýǵa taıaq bolyp tıip, sonyń saldarynan qarapaıym halyq zardap shegýde. Tipti sanksııa salǵan Batystyń ózi sonaý ótken ǵasyrdyń sońynan bergi bolmaǵan qıyndyqtardy bastan keship otyr. Máselen, AQSh memlekettik qaryzyn jaba almaı, tóleý merzimin ýaqytynan keshiktirdi. 1917 jyly AQSh Kongresi memlekettik qaryzdyń shekti kólemin bekitken. Endi Baıden ákimshiligi ol shekti taǵy da ósirýdi surap otyr. Alaıda respýblıkalyq partııa ókilderinen quralǵan depýttardyń basym bóligi bul usynysqa qarsylyq tanytyp jatyr. Maýsymnyń basyna deıin bul másele sheshilmese, AQSh pen jalpy álemdik ekonomıkany ájepteýir qıyn jaǵdaı kútip tur.
ShYMKENT
