Elorda • 02 Maýsym, 2023

Ortaq álipbı týystyqty tereńdetedi

149 ret kórsetildi

Túrki akademııasy Túrki memleketteri uıymy (TMU) hatshylyǵynyń, Túrik tili qoǵamynyń jáne Atatúrik atyndaǵy mádenıet, til jáne tarıh bas mekemesiniń qoldaýymen Astana qalasynda Túrki álemi ortaq álipbıi komıssııasynyń birinshi otyrysyn ótkizdi. Jıynǵa komıssııa músheleri, túrki elderindegi til bilimi ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń qyzmetkerleri, osy salada jumys isteıtin ózge de mamandar qatysty.

Ortaq álipbı týystyqty tereńdetedi

Túrki halyqtary álipbılerin úı­les­tirý baýyrlas elder arasyndaǵy ynty­maq­tastyqta mańyzdy baǵyttarynyń biri sanalady. Atap aıtqanda, 2021 jy­ly­ Túrki memleketteri uıymy memleket­ bas­shylarynyń VIII sammıtinde qabyl­dan­ǵan «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» stra­te­gııalyq qujatynda uıymǵa múshe mem­le­ketter arasyndaǵy baılanysty­ ny­ǵaıta túsý maqsatynda álipbı jáne termınologııa salasynda ortaq ustanym­dar­ǵa qol jetkizý kózdelgen. Sonymen qa­tar Túrki akademııasyn qurý týraly ke­li­simde ortaq álipbı ázirleý akademııa maq­sattarynyń biri retinde kórsetilgen.

Jıyndy qatysýshylarǵa arnaý sózi­men ashqan Túrki akademııasynyń prezı­denti Shahın Mustafaev túrki halyq­ta­ry latyn qarpindegi ortaq álipbıge kó­shý boıynsha osydan 100 jylǵa jýyq ýaqyt buryn Bakýdegi birinshi túr­ko­lo­gııa kongresinde ýaǵdalasyp, áreket ete bastaǵanyn atap ótti. Al 1991 jy­ly­ birqatar túrki memleketteriniń táýel­siz­dik alýymen birge bul bastama qaıta jań­ǵyrdy. Onyń aıtýynsha, ortaq álipbı bir júıeni barsha túrki halyqtaryna tańý­ emes, jalpy ortaq ustanymdarǵa negiz­delgen «álipbı birligine» qol jet­ki­zý. Akademııa basshysy byltyrǵy 26-27 qyr­kúıekte Býrsa qalasynda Ortaq álip­bı­ komıssııasyn qurý týraly sheshim qa­byl­ǵanǵanyn, bul sol komıssııanyń al­ǵash­­qy otyrysy ekenin atap ótti.

О́z kezeginde elimizdiń Syrtqy ister mınıs­triniń orynbasary Qanat Týmysh ortaq álipbı boıynsha bir toqtamǵa kelý Túr­ki memleketteri uıymyna múshe elder Mem­leket basshylarynyń tapsyrmasy eke­nin eske saldy. Sonymen qatar ol túr­ki halyqtarynyń tildik jaqyndyǵyn saq­taýdyń yntymaqtastyqty tereńdete túsý­degi mańyzy zor ekenin málimdedi.

Túrkııa Respýblıkasy Atatúrik atyn­daǵy mádenıet, til jáne tarıh bas­ mekemesiniń basshysy, Túrik tili qoǵamy­ny­ń vıse-prezıdenti Iýksel О́zgen álipbı bir­ligi halyqtarymyzdy burynǵydan da ja­qyndastyra túsetinin aıtty.

Túrik tili qoǵamynyń prezıdenti Os­man­ Mert baǵzy zamanda babalarymyzda ja­zý mádenıetiniń joǵary bolǵanyn, bú­ginde táýelsiz elder retinde sol má­de­nıetti ortaq jalǵastyrý baqytyna ıe bo­lyp otyrǵanymyzdy atap ótti.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tile­shov Qazaqstan tarapynan latyn álip­bıi­ne kóshý boıynsha atqarylyp jatqan ju­mystar týraly baıandap berdi. Sondaı-aq­ týys halyqtar arasyndaǵy tildik ja­qyndyqty saqtaýda ortaq álipbıdiń ma­ńy­zy zor ekenin atap kórsetti.

Budan keıin otyrys taqyryptyq ses­sııalar boıynsha jalǵasty. Birinshi ses­sııa túbi bir týys halyqtar arasynda álipbı birligin qamtamasyz etý jáne mem­lekettik til saıasaty máselelerine arnal­dy.­ Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Er­bol Tileshov sessııaǵa moderatorlyq etip, Nasımı atyndaǵy Lıngıvıstıka ıns­tı­týtynyń bas dırektory Nadır Mame­dlı (Ázerbaıjan), A.Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınıstýtynyń dırek­to­ry Anar Fazyljan (Qazaqstan), Sh.Aıt­matov atyndaǵy Til jáne ádebıet ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary­ Dı­nara Israılova (Qyrǵyzstan), О́z­bek tili ádebıeti jáne folklory­ ıns­tı­týtynyń ǵalym-hatshysy Gýlom Is­maılov (О́zbekstan), Túrik tili qoǵamy­nyń­ basshysy Osman Mert oı-pikirlerin orta­ǵa saldy.

Ekinshi sessııada Á.Naýaı atyndaǵy О́z­bek tili men ádebıetiniń Tashkent mem­­­­­­­le­­­ke­ttik ýnıversıtetiniń rekto­ry­ Shý­hrat Sırojıddınovtiń modera­tor­­ly­ǵymen qatysýshylar Ortaq túrki álip­bıi komıssııasynyń usynystardy qa­raý erejesin talqylap, taraptardyń pikir­le­rin­ eskere otyryp maquldady.

Úshinshi sessııa barysynda ortaq álip­bı­ ázirleýdiń jol kartasy qarastyryldy. Ko­mıssııa músheleri «Túrki áleminiń kele­she­gi – 2040» strategııalyq qujatynda kóz­del­gen maqsatqa jetý úshin jasalatyn naq­ty qadamdar boıynsha ýaǵdalasty. Bul ses­sııaǵa Atatúrik atyndaǵy Mádenıet, til ­jáne tarıh bas mekemesiniń basshysy, Tú­rik tili qoǵamynyń vıse-prezıdenti Iýk­sel О́zgen jetekshilik etti.

Túrki akademııasynyń basshysy Sha­­­hın Mustafaev júrgizgen tórtinshi ses­sııada otyrystyń qorytyndy qu­­­jat­ta­ry qabyl­dandy. Túrki til­de­­­­­rin­degi álip­bı birli­giniń baýyrlas elderdiń kún tár­ti­bi­n­de turǵan mańyzdy máseleler­­­diń biri eken­digi eskerile otyryp, álipbıin latyn­ grafıkasyna aýystyrǵysy ke­le­tin túr­ki­ memleketterine qoldaý kór­se­tý­ge she­shim­ qabyldandy. Budan bólek qa­jetti da­ıyndyq jumystaryn ja­saı oty­ryp,­ ortaq álipbıge kezeń-ke­zeńi­men jáne kedergisiz kóshýge jáne osy­laı­sha, túrki halyqtarynyń damýy men­ ynty­maq­tastyǵyn nyǵaıta túsýge yq­pal etý ko­mıssııanyń negizgi mindeti re­tinde aıqyndaldy.

Qatysýshylar kezekti otyrysty 2024­­ jyly Baký qalasynda ótkizýge ýaǵ­­dalasty. Komıssııaǵa tóraǵalyq etý Ázer­baı­jan tarapyna berildi.