Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Eýrazııa damý banki (EADB) bankke múshe memleketterdiń ekonomıkalyq damýynyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishteriniń boljamyn usyndy. Bank óz boljamynda aımaqqa úsh negizgi jahandyq trend – ınflıasııanyń sońǵy onjyldyqpen salystyrǵanda joǵary deńgeıde saqtalýymen baıaýlaýy, damyǵan elderdegi aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatý sıklderiniń aıaqtalýy, sondaı-aq álemdik ekonomıkanyń ósý qarqynynyń álsireýi yqpal etedi dep esepteıdi. Eýrazııalyq aımaq elderi joǵary ınflıasııa men eksporttyq ónimderge suranystyń shektelýin kútip otyr. Soǵan qaramastan memleketter ortamerzimdi perspektıvada jaǵymsyz syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa tózimdiliktiń joǵary deńgeıin kórsetetin bolady. «2023 jylǵy boljam bankke múshe barlyq memleketter úshin jaqsartyldy. Qaıta qaraýǵa ekonomıkalardyń 2022 jyly ózgergen jumys jaǵdaılaryna aıtarlyqtaı jyldam beıimdelýi jáne birqatar elderdiń salyq-bıýdjet saıasatyn qoldaýy aıasynda osy jyldyń basyndaǵy qarqyndy nátıjeler negiz boldy», delingen EADB habarlamasynda.
Uıymnyń boljamynsha, aǵymdaǵy jyldyń sońynda Reseıdiń IJО́-si 1%-ǵa artyp, 2024-2025 jyldary jyl saıyn shamamen 1,3%-ǵa ósýin jalǵastyrady. Reseıdegi suranysty qalpyna keltirý jáne jetkizý tizbegin ishinara qaıta qurylymdaý Belarýs ekonomıkasynyń 2023 jyly 2,2%-ǵa ósýine yqpal etedi. Ári qaraı qarqyn shamamen 1%-ǵa turaqtalady. Ortamerzimdi perspektıvada bul elderdegi iskerlik belsendilik belgisizdiktiń kúsheıýimen, ınvestısııalyq jáne aralyq ónimderdi jetkizýdegi qıyndyqtarmen jáne ozyq tehnologııalarǵa qoljetimdiliktiń tómendeýimen shektele beredi. Ishki suranystyń belsendiligi men ózara saýdanyń ulǵaıýy 2023 jyldyń sońyna qaraı EADB-ǵa múshe basqa memleketterde joǵary ósý qarqynyn qamtamasyz etedi. Atap aıtqanda, Armenııada IJО́ 7,5%-ǵa, Qyrǵyzstanda – 4,2%-ǵa, Tájikstanda – 7,9%-ǵa ósedi.
EADB aımaqtaǵy ınflıasııa byltyrǵy 12,4%-dan bıyl 6,4%-ǵa deıin tómendeıtinin boljap otyr. Al 2024 jyly bul kórsetkish 5,2 paıyzǵa teńeledi. Uıym ınflıasııanyń baıaýlaýyn ekonomıkalardyń túzelýimen jáne ótken jyly baıqalǵan devalvasııa men ınflıasııalyq kútýlerden sheginýmen baılanystyrady. Armenııada ınflıasııa 2023 jyly – 2,5%, Belarýste – 7,8%, Qyrǵyzstanda – 7,1%, Reseıde – 6,1%, Tájikstanda 6,6% bolady dep boljanýda. Keler jyly eń joǵary ınflıasııa Belarýste (8,2%), al eń tómengi ınflıasııa Armenııada (3,2%) tirkelýi múmkin. Sondaı-aq kelesi jyly Qazaqstanda ınflıasııa – 5,5%, Reseıde – 4,9% deńgeıinde bolady. 2025 jyly elimizde baǵa ósimi 4,1%-ǵa deıin baıaýlaıdy. «Biz álem 2010 jyldarǵa tán tym tómen ınflıasııa men qarqynǵa qaıta oralmaıdy dep senemiz jáne 2023-2025 jyldary AQSh-ta – 3,6%, al Eýroodaqta – 3,7% ınflıasııany boljaımyz», deıdi EADB ekonomısi Evgenıı Vınokýrov.
Bank keleńsiz kúızelisterdi azaıtýǵa baǵyttalǵan qosymsha memlekettik sharalardy júzege asyrýǵa baılanysty elimizdiń bıylǵy IJО́ baǵalaýyn 0,1 paıyzdyq tarmaqqa kótergen. EADB el bıliginiń orta jáne shaǵyn bıznesti qarjylandyrý kólemin 224 mlrd teńgege (IJО́-niń 0,2%) ulǵaıtýdy, 20 myń jobany sýbsıdııalaýdy, 18 myńnan astam jobaǵa memlekettik kepildik berýdi josparlap otyrǵanyn naqtylaıdy. Sondaı-aq memlekettik sharalar 18,3 trıllıon teńge (IJО́-niń 17,6%-y) somasynda ınvestısııa tartýǵa jáne 873 ınvestısııalyq jobanyń jalpy respýblıkalyq pýlyn iske asyrýǵa baǵyttalatyn bolady. «Ekonomıka sheteldik kásiporyndardy Qazaqstanǵa kóshirýden qosymsha serpin alady. Teńiz munaı ken ornynda jańa qýattardy iske qosý ósýdiń negizgi faktory bolmaq. Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń jumys isteýi ortamerzimdi boljamdy kezeńde Qazaqstan ekonomıkasy úshin qaýip tóndirmeıtin rejimde júzege asyrylady dep boljanýda», deıdi EADB zertteýshileri.
Ekonomıkany qoldaý sharalary munaı baǵasynyń boljamdy tómendeýiniń jaǵymsyz saldaryn óteıdi. Keler jyly jańǵyrtylǵan teńiz nysandaryn tolyq paıdalanýǵa berý ekonomıkalyq ósimge negiz bolady. Sonymen qatar aqsha-nesıe saıasatyn jeńildetý nesıeleý men ekonomıkalyq belsendilikti de arttyrady. Jahandyq ekonomıka quldyraýdan shyqqan kezde eksport artady. Bıylǵy birinshi toqsanda IJО́ aldyńǵy toqsandaǵy 3,8%-ben salystyrǵanda 4,9%-ǵa ósti. Mundaı dınamıkaǵa ónerkásiptegi (negizinen taý-ken ónerkásibinde) ósýdiń qalpyna kelýi jáne óńdeýshi kásiporyndardaǵy (negizinen mashına jasaý) taýar aınalymynyń artýy yqpal etti. Qyzmet kórsetý, qurylys jáne aýyl sharýashylyǵy salalary da oń serpin berdi. Qańtar-sáýirde ekonomıka qarqyny baıaýlamaı, IJО́ 5%-ǵa jetti.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, elimizdiń ekonomıkalyq ósimine negizgi saýda seriktesteriniń uzaq ári tereń resessııasy áser etýi múmkin. Buǵan qosa Eýroaımaq pen AQSh-taǵy qarjylyq qubylmalylyq jahandyq ósý perspektıvalaryna qysym jasap jatyr. Eýrazııalyq aımaqta óz kezeginde Reseımen yntymaqtasatyn kompanııalarǵa qarsy qaıtalama sanksııalardyń yqtımaldyǵy artty. Ekonomıkalyq belsendilikti shekteıtin taǵy bir táýekel ‒ Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń uzaq ýaqytqa toqtaýy bolýy múmkin. «Munyń bári táýekeldi ssenarııde boljamdy kezeńde Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósý qarqynyn báseńdetýi múmkin. Eldiń ınflıasııaǵa qarsy táýekelderi de ózekti bolyp qala beredi. Quldyraýdy kútken negizgi ortalyq bankterdiń ınflıasııalyq qysymnyń kúsheıýine qarsy toıtarysy álsireıdi. Mundaı jaǵdaıda ishki tutynýshylyq baǵalar bazalyq ssenarııden jyldam ósýi múmkin», deıdi sarapshylar.
EADB baǵalaýynsha, ınflıasııa naqty 16,8%-dan (sáýir aıynyń sońynda) 2023 jyldyń sońyna qaraı 7,9%-ǵa deıin tómendeıdi. Aldyńǵy boljamda tómendeý 7,8%-ǵa deıin dep boljanǵan. Zertteýshiler josparlanǵan turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq tarıfteriniń kóterilý áserin syrtqy faktorlar teńestiredi dep topshylaıdy. Inflıasııanyń tómendeýine teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamynyń nyǵaıýy, álemdik taýar naryqtaryndaǵy baǵanyń tómendeýi, bazalyq mólsherlemeni 2022 jyldyń sońynan bastap 16,75% deńgeıinde ustaý, baǵanyń ósýin tejeýge baǵyttalǵan Úkimettiń sharalary áser etedi.
2025 jyldyń sońyna qaraı ınflıasııa 2024 jyldyń sońyna qaraı boljanǵan 5,5%-dan 4,1%-ǵa deıin tómendeýi múmkin. Buǵan taýarlyq jáne logıstıkalyq baǵyttar jumysyn qalypqa keltirýmen qatar jetkizý tizbegindegi úzilisterge baılanysty kúızelisterdi álsiretý de, ınflıasııalyq kútýlerdi turaqtandyrý da yqpal etedi. Aqsha-nesıe saıasatynyń sharalary ınflıasııany ortamerzimdi maqsatty 3-4%-ǵa jetkizýge baǵyttalatyn bolady. Sáýirde ınflıasııa naýryzdaǵy 18,1%-dan 16,8%-ǵa deıin tómendedi. Sarapshylar muny ishinara statıstıkalyq ásermen baılanystyrady. 2022 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda tutyný baǵasy ındeksiniń dınamıkasynda ósý baıqaldy. Sonymen qatar azyq-túlik baǵasynyń ındeksi (FAO) on úshinshi aı qatarynan tómendep keledi jáne tasymaldaý qunynyń tómendeýi jahandyq jetkizý tizbeginiń jumys isteýi qalypty jaǵdaıǵa oralǵanyn kórsetedi. Belsendi kezeńi ótken jyldyń sońynda oryn alǵan bazalyq mólsherlemeniń ulǵaıýy da tejeýshi áser etti. «Bizdiń baǵalaýymyzsha, tutyný baǵasynyń ósý shyńy ótti, biraq ınflıasııaǵa qarsy faktorlar saqtalyp tur. Áleýmettik tólemder men bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy ósýde, halyqty nesıeleý artýda. Qyzmet kórsetý salasynda tutynýshylyq baǵalar áli de jańa jaǵdaılarǵa beıimdelý satysynda. Syrtqy ekonomıkalyq konıýnktýradaǵy belgisizdik ınflıasııalyq kútýdi joǵary deńgeıde ustaıdy. Soǵan qaramastan, ınflıasııa jyldyń qalǵan bóliginde tómendeý baǵytynda bolady», deıdi EADB sarapshylary.
Bıylǵy ekinshi jartyjyldyqtan bastap Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni birtindep tómendetedi dep kútiledi. Jyl sońyna deıin ol 15%-ǵa deıin tómendeýi múmkin (mamyr aıynyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha 16,75%). Syrtqy sektor tarapynan ınflıasııalyq qysym álsiregen jaǵdaıda 2024 jyldyń sońyna qaraı mólsherleme 11-12%-ǵa deıin tómendeýi múmkin. AQSh-tyń Federaldy rezerv júıesi 2023 jyldyń úshinshi toqsanynda, Eýropalyq ortalyq bank osy jyldyń ortasyna qaraı mólsherlemelerdi tómendete bastaıdy. Teńge baǵamynyń dınamıkasy aǵymdaǵy jyldyń qalǵan bóliginde turaqty bolady dep boljanyp otyr. Joǵary bazalyq mólsherleme otandyq qarjy aktıvteriniń tartymdylyǵyn saqtap turady. Baǵam tómendegen saıyn teńge baǵamynyń dınamıkasynyń keri ózgerýin kútýge bolady. Teńge baǵamy orta eseppen 2023 jyly bir dollar úshin 451 teńge, 2024 jyly 465 teńge deńgeıinde boljanyp otyr.
EADB 2022 jylǵy qarashadaǵy makroekonomıkalyq boljamynda IJО́ 2023 jyly 4,2%-ǵa ósedi dep kútken. Azııa damý bankiniń mamandary Qazaqstan ekonomıkasy 2023 jyly 3,7 paıyzǵa ósýi múmkin dep otyr. Dúnıejúzilik bank ekonomıkamyz bıyl 3,5 paıyzǵa, 2024 jyly 4 paıyzǵa jaqsarady dep esepteıdi. Al Analıtıkalyq nesıe reıtıngi agenttiginiń sholýynda bıyl IJО́ 4,1%-ǵa, al 2024 jyly 3,9%-ǵa ósetini aıtylǵan.
