Abaı oblysyndaǵy alapat órt on tórt adamnyń ómirin jalmady

Qatarynan bolǵan qos órt

Osy jaǵdaılardy elep-ekshegen Memleket basshysy Abaı oblysyndaǵy alapat órtke baılanysty 11-13 maýsym kúnderi Vetnamǵa josparlaǵan resmı saparyn keıinge shegerdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jan túrshiktirgen jaǵdaımen jiti tanysý úshin jáne shuǵyl áreket etý shtabynyń otyrysyn ótkizip, órt kezinde qaza tapqan orman sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń týys­tarymen kezdesýge Abaı óńirine jumys saparymen keldi.

Jarty aıǵa jeter-jetpes ýaqyt buryn ǵana Abaı oblysy Borodýlıha aýda­nynda 3 myń gektar alqapty jal­maǵan órt jan-jaqtan shaqy­ryl­ǵan shuǵyl kómektiń kúshimen áreń són­dirilgen edi. Bul órttiń áýel basta Re­seıdiń Altaı aımaǵynan beri ótip ket­kendigi jaıynda birsypyra aıty­lyp ta jazylyp ta jatty. Sonyń ke­si­rinen qanshama aǵashty órt shal­dy, arasynda ósip-óngen tirshilik ataý­lyǵa qanshama zalal keldi. Aýdan-aýyl turǵyndarynyń áýre-sarsańy óz aldyna bólek áńgime. Qanshama qyzmetker ómir men ólimniń arasynda jantalasyp, qyzyl jalyndy óshirýge kúsh jumyldyrdy.

Alaıda araǵa az kún salyp, ótken apta­nyń jumasynda keshkisin Borodýlıha aýda­nynyń úsh aýylynda qyzyl jalyn qaı­ta tutandy. Sonda aldyńǵy apat sa­baq bolmaǵan ba? Saqtyq sharalary ne­ge kúsheıtilmedi? Kún raıynyń kesirinen desek,­ ol nege eskerilmedi? Álde tilsiz jaý­dyń tasasynda áldeqandaı órt tuta­týshy top­ tur ma? 14 adamnyń ómirin jalmaǵan ala­pat orman órtinen keıin osyndaı saýal­dar eriksiz oıǵa oralady eken...

Qabyrǵa qaıystyrǵan aýyr qaıǵy

El aýmaǵynyń túkpir-túkpirinen órt sóndirý tehnıkalary, qurylymdyq kúshter ústi-ústine kelip jetse de apat aýyzdyqtalmaı jatyr. Oqys oqıǵa saldarynan orny tolmas aýyr qaza da oryn aldy. Jalynmen arpalysqan «Semeı ormany» rezervatynyń 14 qyzmetkeri tilsiz jaýmen aıqasyp júrip ajal qushty.

Olar:

1. Meıramgúl Qu­sa­ıyn­qy­zy Jıen­­­­bae­­va (33 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń basshysy­;
2. Serikjan Baqytbekuly Toqtasyn (27 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM­ Novoshýlba fılıalynyń ınje­ne­ri;­
3. Amangeldi Spataıuly Dúısembaev (58 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıalynyń kólik júrgizýshisi;
4. Alekseı Grıgorevıch Gýbaev (30 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka orman­shy­lyǵynyń orman sheberi – memlekettik ıns­pektory;
5. Maksım Vladımırovıch Fomınyh (25 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń aýmaqty qorǵaý bo­ıynsha ınspektory – memlekettik ıns­pektory;
6. Saıat Nurjanuly Nurjigitov (50 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń aýmaqty qorǵaý bo­ıynsha ınspektory – memlekettik ıns­pektory;
7. Konstantın Sergeevıch Nachınıonov (40 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń aýmaqty qorǵaý bo­ıynsha ınspektory – memlekettik ıns­pektory;
8. Vıktor Aleksandrovıch Sıdorın (63 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń aýmaqty qorǵaý bo­ıynsha ınspektory – memlekettik ıns­pektory;
9. Aleksandr Vıktorovıch Sıdorın (39 jas­ta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspenka ormanshylyǵynyń aýmaqty qorǵaý bo­ıynsha ınspektory – memlekettik ıns­pektory;
10. Nıkolaı Ivanovıch Pýzyrev (54 jas­ta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly ortalyq ormanshylyǵynyń kólik júrgizýshisi;
11. Sergeı Nıkolaevıch Pýzyrev (30 jasta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly orta­lyq­ ormanshylyǵynyń orman órt són­di­rý­shi­si;
12. Petr Aleksandrovıch Grajdankın (51 jas­ta) – «Semeı ormany» RMM Novoshýlba fılıaly Ýspen orman­shy­­ly­­ǵynyń orman órt sóndirýshisi;
13. Aleksandr Vıktorovıch Darıbaev (48 jas­ta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly Jernovka orman­shylyǵynyń traktorshysy – ma­shı­nısi;
14. Danııl Evgenevıch Ganshın (41 jas­­ta) – «Semeı ormany» MOTR» RMM Novoshýlba fılıaly ortalyq ormanshylyǵynyń kólik júrgizýshisi;

О́rt faktisi boıynsha Qylmystyq kodek­siniń 292-babynyń 3-bóligi («Abaı­syz­da eki nemese odan da kóp adamnyń óli­mine ákep soqqan órt qaýipsizdigi talap­ta­ryn buzý») boıynsha sotqa deıingi ter­geý bastalǵany belgili bolyp otyr.

– Biz ormanshylardyń otbasylarynda, Ýspenka, Borovlıanka aýylda­ryn­da boldyq. Jaǵdaıdy sózben jet­kizý óte aýyr. Qara jamylǵan ár otba­sy­na kirgen saıyn janyń kúızelip shy­ǵady. Men de balamnyń mezgilsiz ómir­den ótkenin bastan ótkergen janmyn. «Qaıǵylaryńyzǵa ortaqpyn» dep bar­lyǵyna aıtyp shyǵýdyń ózi qandaı eke­nin túsinetin bolarsyz. Júregiń qan jy­laıdy. Qazaqta «qaıǵyny bólisseń azaıa­dy» degen sóz bar ǵoı. Basqa ne deı alamyz?.. Ásirese bolashaǵyn endi ǵana bastaǵan Serikjannyń qazaǵa ushy­ra­ǵa­nyn­ estigende, kózime eriksiz jas keldi. Dál sol kúni (8 maýsym) tús ýaqytynda jı­nalys ótkizgen edik. Sonda ornynan tu­ryp, ınternet baılanysynyń sapa­sy nashar ekenin aıtty. Meniń bul saladaǵy mınıstr kelgenin, memorandým jasalǵanyn aıtqan edim. Ol «Men aýylda qalǵym keledi. Osynda jumys isteı bersem deımin» dedi. Semeıge shyǵyp bara jatqanymda, qońyraý shalyp, janyma keldi. Kóńilinde sondaı rızashylyq bar. Qaza bolǵandardyń arasynda onyń da bar ekenin estigen sátten aýyr kúızelisti bastan keshtim, – deıdi Abaı oblystyq máslıhatynyń hatshysy Qýanysh Súleımenov.

Alapatpen aıqasqandar

Qazir jalyn sharpyǵan aımaqta bar­lyq sala qyzmetkerleri baryn sa­lyp kúresip jatyr. Tótennen tu­tanǵan tilsiz jaý­dy tizgindeýge Tó­tenshe jaǵdaılar mınıstrliginen, Or­man­ sharýashylyǵy komıtetinen, Qorǵanys mınıstrliginen 1500-ge jýyq adam, 300-ge jýyq tehnıka já­ne 11 tik­ushaq jumyldyryldy. О́rt oshaq­ta­ry­­na áýeden 486 ret 1000 tonnaǵa jýyq sý­ qory shashylady.

Almaty qalasy Almaty oblysy tó­tenshe jaǵdaılar departamentteri j­i­b­ergen kúshter men quraldar, Qa­ra­ǵan­dy jáne Almaty oblystarynyń  TJM áskerı bólimderiniń áskerı qyz­metkerleri órtti sóndirýge kiristi. Ar­na­ıy jiberilgen jyljymaly basqarý pýnk­ti óz fýnksııasyn atqaryp jatyr.

Atalǵan mınıstrlikke qarasty apattar medısınasy ortalyǵynyń brıgada­sy­ qajet bolǵan jaǵdaıda shuǵyl medı­sı­­nalyq kómek kórsetýge daıyn tur.

Anyǵynda, alapat órt rezervattyń 5 bóligine jaıylǵan. Qazir úsheýinde jaǵ­daı turaqtaldy. Endi 2 alqap erekshe­ ba­­qy­laýǵa alyndy. Eldi mekenderge­ tó­nip tur­ǵan aıtarlyqtaı qaýip joq. Mamandar aýa­ raıy jaǵdaıdy ýshyq­tyr­masa, birer kún­de otty tolyq aýyz­dyq­taı­myz dep otyr­. Biraq keshe jel turyp, byq­syp jat­qan shoqtar qaıta tutandy. Al bú­gin sekýndyna 20 metrge deıin jel so­ǵa­­dy degen boljam bar. Ne de bolsa, jaq­­sy­­lyq­tan úmit eteıik...

Oqıǵa nege qaıtalandy?

Osydan on kún buryn Reseıdiń Al­taı­ aımaǵynan Borodýlıha jerine ótip ket­kende órt 3 myń gektar alqapty shar­pyp ótkeni belgili. Sol kezde órt to­lyq sóndirilmeýi múmkin ekeni týraly da boljamdar aıtylyp jatyr.

Keıingi órt 8 maýsym kúni bastalyp ket­kende, Semeıde Abaı obly­synyń bir jyldyǵyn atap ótý is-sharalary da qatar ótip jatyr edi. Oblys ákimdigi Telegram kanalynda 9 maýsymda ǵana aqparat taratyp, Borodýlıha ­aýy­lyndaǵy orta mekteptiń jáne kolledjdiń bazasynda evakýasııalyk pýnk­t­ter ashylǵanyn málimdedi. О́rt qaýpi tóngen Ýspenskoe, Podnebesnoe jáne Baryshevka aýylynyń turǵyndary óz betinshe týystarynyń úıin panalaýǵa máj­búr bolǵan.

– 8 maýsym kúni saǵat 12:03-te Se­meı­den 25 shaqyrym jerdegi Batpaev orman­ sha­rýashylyǵynyń 66 kvartalynda órt shyq­qany týraly habar tústi. О́rt eki ret naızaǵaı túsýi saldarynan shyqqan. О́rtti tez arada óshirý múmkin bolmady. Sebebi «Semeı ormany» memlekettik or­man tabıǵı rezervatynyń tehnıkasy bıi­k qum tóbeleri ornalasqan aımaqqa je­te­ almady. О́rt orman sharýashylyǵy orna­las­qan jerden 11 shaqyrymda bolyp, tehnıka jetkenshe 20 gektar orman órtke orandy. Jo­ǵary temperatýra men qatty jel de tilsiz jaýdy kúsheıtip, alǵashqy 2 sa­ǵattyń ózinde 200 gektardy órt shaldy, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary D. Garıkov.

Qalaı desek te beıbit kúnde 14 or­man­­shynyń ómirin qıǵan oqıǵanyń túbinde salǵyrttyq turǵany anyq. Birinshi kezekte jaz­ maýsymy bastalǵannan órt shyǵýy múm­kin aımaqtarda órt sóndirý tehnıkalary saqadaı saı turýy kerek-tin. Onyń ústine laýlaǵan jalynnan endi ǵana kózin ashqan Borodýlıha aýdanynyń jeri negizinen ormandy alqapqa jata­ty­n­dyqtan, barlyq múmkindikti jer­gi­lik­ti atqarýshy bılik jiti nazarǵa alýǵa tıis edi. Tilsiz jaýmen alǵashqy aıqasqa orman­shylardyń túsýiniń ózi túrli oıǵa jete­leıdi.

Apat aldyn ala anyqtalsa...

Jyl saıyn respýblıka kóleminde 1000­-ǵa jýyq orman jáne dala ór­ti­ tirkeledi eken. Sonymen qatar ha­lyqqa, menshikke jáne tabıǵatqa qa­ýip tóndiretin 4000 tabıǵı órt jáne q­o­sy­la­dy.

Abaı oblysyndaǵy tótenshe jaǵdaıǵa baı­lanysty shuǵyl keńes ótkizgen Úkimet órtti erte anyqtaý júıesin engizý jaıyn talqylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Álıhan Smaıylov tabıǵı saıabaqtar men qoryqtarda órtti erte anyqtaý júıesin belsendi túrde engizýdi tapsyrdy. 

Alaıda Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­li­ginde kórsetilgendeı, bul júıeni orna­tý­ óte baıaý júrgizilýde. Nátıjesinde, jaǵ­daı kesh anyqtalyp, sonyń kesirinen órt­ti uzaq sóndirýge týra keledi.

Bıylǵy jyldyń órt qaýipti kezeńi bas­­­talǵannan beri ǵana Qazaqstanda 130-dan­­ asa tabıǵı órt tirkeldi, órt aýma­ǵy 20 myń gektardan asa jerdi sharpydy.

Ázirge anyqtaý júıesi Býrabaı ult­tyq tabıǵı parki aýmaǵynda jáne «Se­meı­ ormany» MUTP on fılıalynyń birin­de ǵana bar. Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­li­gi bul júıeler tútin oshaqtary men órt­terdi bastapqy kezeńde anyqtaýda ózi­niń tıimdiligin kórsetti dep sendiredi. Soń­ǵy júrgizilgen esepterge sáıkes, osy­n­daı júıelerdi ornatý esebinen órt aýma­ǵy­nyń­ 3 esege (2023 j. – 2,3 ga, 2022 j. – 1,3 ga, ­2021 j. – 20,5 ga) qysqarý dına­mı­kasy­ baıqalǵan.

Bıylǵy jyly Kókshetaý, Ertis ormany MUTP jalpy quny 4 mlrd teńgege osyn­daı júıe ornatylmaq.

El kómegi – esepsiz

Semeı óńirine túsken synaq – bul­ búkil eldiń basyna túsken aýyrt­pa­shy­lyq. Áleýmettik jelilerde qoldan kel­genshe kómek beremiz degen el aza­mat­tarynyń qatary artty. Qaı kezde­ de­ qolushyn sozyp, járdem berýge asy­ǵatyn erikti volonterler toby bul­ joly da oqıǵa ornynan tabyldy. Sý, tamaq, medısınalyq dári-dár­mek jınastyryp, jetkizýge atsaly­sýda. Al keıbir jekelegen kompanııa­lar óz járdemderin jarııalaı bastady.­ Máselen, Halyk Bank Abaı obly­synda órtten qaza tapqan orman sharýa­shy­ly­ǵy qyzmetkerleriniń otbasylaryna qar­jylaı kómek kórsetedi, dep habarlaıdy banktiń baspasóz qyzmeti.

Bank basshylyǵy marqumdardyń ja­qyn­daryna kóńil aıta otyryp, «Abaı ob­lysynda órtti sóndirý kezinde qaza tap­qandardyń otbasylaryna Halyk Bank-ten 3 mıllıon teńgeden beriledi. Sony­men qatar órtten qaza tapqan azamat­tardyń jáne olardyń otbasy múshe­leriniń Halyk Bank-tegi nesıeleri esep­ten shyǵarylady», dep habarlama ja­sady.

Al «Qazsınk» kompanııasy qaıǵyly jaǵ­­daıǵa dýshar bolǵan árbir orman sharýa­­shylyǵy qyzmetkerleriniń otbasyna 1 mln teńgeden kómek berýdi uı­ǵar­­dy.

Qansha otbasyna qaıǵy alyp kelgen qy­zyl jalyn áli de jalǵasyp jatyr...

Abaı oblysyndaǵy qaıǵyly jaǵ­daı­ǵa baılanysty Memleket basshysy Qa­sym-Jomart Toqaev 12 maýsymdy Ulttyq aza tutý kúni dep jarııalady.

Abaı oblysy