Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Keıingi derekter ishki jalpy ónimniń aıtarlyqtaı úlesi negizinen metallýrgııa, tamaq ónerkásibi, koks jáne munaı ónimderi óndirisine tıesili ekenin kórsetip otyr. Basqa salalardyń (sonyń ishinde hımııa, kólik jáne farmasevtıka) yqpaly 1%-dan az bolyp shyqty, al olardyń keıbireýleri (jıhaz, toqyma, tigin óndirisi) tipti 0,1%-ǵa da jete almady. Bıylǵy jyldyń qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha elde barlyǵy 19,9 myń óńdeý kásiporny jumys isteıdi. Onyń 19,2 myńy shaǵyn, 501-i orta jáne 250-i iri. Jıyntyq sanynyń kóptigine qaramastan, shaǵyn kásiporyndar is júzinde ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı úles qospaıdy.
Otandyq kásipkerlerge memlekettik qoldaý negizinen jeńildetilgen qarjylandyrý túrinde kórsetilgenimen, is júzine kelgende tıimdiligi tómen. О́ıtkeni óńdeýshi ónerkásiptiń óndiristik qýattary satý naryǵyna qoljetimdiliktiń shekteýli bolýyna baılanysty tolyq paıdalanylmaıdy. Sondaı-aq salyqtyq jeńildikterdi jappaı engizýdiń ózi barlyq máseleni birden sheshe almaıdy. О́ndiris ýaqyt talabyna saı únemi jańǵyrtylyp otyrýǵa tıis. Al álemdegi ınflıasııa men qarjynyń qubylýyna baılanysty jabdyqtyń sapasyn jaqsartý quny toqtaýsyz ósip keledi. 2021 jyldyń sońynda ekonomıkalyq qyzmet túrleri boıynsha joǵary tozý deńgeıi metallýrgııa ónerkásibinde ‒ 49,2%-dy, sýsyndar óndirisinde – 48,8%-dy, mashınalar men jabdyqtardy qospaǵanda, daıyn metall buıymdaryn óndirýde – 45,2%-dy, rezeńke jáne plastmassa buıymdary óndirisinde – 39,9%-dy, tamaq ónimderin óndirýde – 38,7%-dy qurady. О́ńdeý ónerkásibinde bul kórsetkish 40,6 paıyz boldy. Demek, óńdeýshi sektordyń ekonomıkasyna tartylatyn negizgi óndiristik qorlardy jańǵyrtý kezek kúttirmeıdi. Bul máseleni sheshý úshin kásiporyndardy ınvestısııalyq jáne ınnovasııalyq belsendilikke, sondaı-aq negizgi óndiristik qorlardy jańǵyrtýǵa yntalandyrý qajet.
Qalyptasqan ekonomıkalyq jaǵdaıda óńdeý óndirisindegi kiris pen qaıtarymnyń tómendigine baılanysty ınvestorlar salaǵa qarjy salýǵa qulyqsyz. Byltyrǵy qyrkúıekte óńdeý ónerkásibine salynǵan ınvestısııanyń aıtarlyqtaı qysqarǵany belgili boldy. 2022 jylǵy qańtar-shildede óńdeý ónerkásibiniń negizgi kapıtalyna ınvestısııa kólemi 720,8 mlrd teńgeni qurady, bul aldyńǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda aqshalaı túrde 13,9%-ǵa az. Naqty kólem ındeksi (NKI) ‒ barlyǵy 81,6%. О́nerkásipke salynǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemindegi óńdeý ónerkásibindegi úlesi bir jylda 25,1%-dan 20,6%-ǵa yǵysqan. О́ńirlik turǵyda ınvestısııanyń eń kóp kólemi, ıaǵnı 138,2 mlrd teńge Qaraǵandy oblysyna tıesili boldy. Bul jańadan qurylǵan Ulytaý oblysy boıynsha kórsetkishterdi (44 mlrd teńge) esepke alǵannyń ózinde aldyńǵy jyldyń sáıkes merzimindegi deńgeıge (193 mlrd teńge) báribir jete almaıdy. Sondaı-aq óńdeý ónerkásibine kúrdeli salymdardyń aıtarlyqtaı kólemi Pavlodar (91,6 mlrd teńge), Aqmola (88,1 mlrd teńge) jáne Jambyl (57,9 mlrd teńge) oblystaryna tústi. О́ńdeý ónerkásibiniń salalyq qurylymynda 2022 jylǵy qańtar-shildede ınvestısııanyń eń kóp kólemi metallýrgııa ónerkásibine keldi. Bul 320,6 mlrd teńgege jetip, aldyńǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 11,6%-ǵa ósti. Odan keıin tamaq óndirisi (93 mlrd teńge), hımııa ónerkásibi (82,6 mlrd teńge), sondaı-aq metall emes mıneraldy ónimderdi óndirý (80,5 mlrd teńge) tur. 2022 jylǵy qańtar-shildede óńdeý ónerkásibindegi negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kóleminiń 76,3%-y kásiporyndardyń jeke qarajaty esebinen qamtamasyz etildi. 549,8 mlrd teńge 2021 jylǵy qańtar-shildemen salystyrǵanda 12,7%-ǵa artyq boldy. Onyń 86,3 mlrd teńgesi – banktik emes nesıeler. Jergilikti bıýdjetten taǵy 12,7 mlrd teńge ınvestısııalandy.
Osyndaı jaǵdaıda Senattyń bir top depýtaty iri kásiporyndarmen, memlekettik organdarmen, damý ınstıtýttarymen jáne birlestiktermen óndiristi damytý, kásiporyndardy qajetti jáne qoljetimdi shıkizatpen qamtamasyz etý, naqty jergiliktendirý deńgeıin arttyrý, óńdeý ónerkásibindegi qaıta bólý máseleleri talqylanǵan onnan astam kezdesýdiń nátıjesinde óńdeýshi sektordyń damýyna kedergi keltiretin birqatar problemany atady. Olar salada jumys isteıtin shaǵyn jáne iri bıznes sýbektilerimen kezdesýler barysynda júrgizilgen talqylaýlar negizinde Úkimetke saýal joldap, salany shyn máninde el ekonomıkasyn damytýdyń draıverine aınaldyrý úshin naqty sharalar qabyldaýǵa shaqyrdy. Máselen, óńdeýshi salada ekstensıvtilik jáne shıkizattyq baǵyt, jergiliktendirýdiń tómen deńgeıi, qosylǵan quny tómen ónim óndirýge baǵyt-baǵdar berý, ónerkásiptik saıasat pen memlekettik qoldaý tetikteriniń jetildirilmeýi, ókiletti memlekettik organdar men kásiporyndar arasynda tyǵyz baılanystyń bolmaýy sekildi júıeli kemshilikter qalyptasqan.
Sońǵy jyldary óńdeý ónerkásibiniń ósý qarqyny negizinen eldiń álemdik shıkizat naryqtaryna (negizgi metaldar men materıaldar) qatysýyn keńeıtý esebinen qamtamasyz etildi. Sonymen birge óńdeý ónerkásibiniń qurylymynda túpkilikti ónim óndirýge mamandanǵan basqa da mańyzdy salalardyń úlesi mardymsyz deńgeıde qalyp otyr. Iri jer qoınaýyn paıdalanýshylar shıkizat eksportyna baǵyttalǵan jáne el ishinde óńdeýdi damytýǵa múddeli emes. О́ndirilgen alıýmınııdiń 87%-y, mystyń 99%-y jáne qorǵasynnyń 77%-y eksportqa shyǵarylady. Jalpy, sońǵy 6 jylda metall eksporty 35 paıyzǵa ósti.
Depýtattardyń aıtýynsha, óndiriste ımporttyq shıkizat pen quramdas bólikter basym. Munyń naqty mysalyn ásirese mashına jasaý salasynda kórýge bolady. Myqty memlekettik qoldaýǵa qaramastan, elimizdiń osy ónimderge degen suranysynyń 80%-dan astamy quramdas bólikterdi shetelden jetkizý esebinen qamtamasyz etiledi. Resmı derekterge sáıkes, farmasevtıka ónerkásibindegi ımport úlesi ‒ 63%, jıhaz – 55%, elektrondy ónimder – 40%. Osynyń barlyǵy Memleket basshysy nazar aýdarǵan jalǵan jergiliktendirýge alyp keledi. Osylaısha, óndiris kólemi artqanymen, naqty lokalızasııaǵa qol jetkizilgen joq.
Orta jáne joǵary qosylǵan quny bar taýarlar óndirisin damytýdyń negizi memlekettik qoldaýdyń keń sharalaryn qarastyrǵan «О́nerkásiptik saıasat týraly» zańnyń qabyldanýymen qalandy. Alaıda jekelegen normalardy iske asyrý saladaǵy eleýli ózgeristerge ákelmedi. О́tken jyly taýarlardy qaıta bólý deńgeıin baǵalaý ádistemesi bekitilgen bolatyn. Osy ádistemege sáıkes, respýblıkada joǵary tehnologııaly óndiristerdi damytý mashına jasaý, hımııa jáne farmasevtıka tóńireginde qurylady. Al EYDU elderi mundaı óndiriske ǵarysh jáne elektrondy ónerkásipti qosady. «Biz qaıta bólýdiń joǵary deńgeıine transformatorlar men lak-boıaý ónimderin kirgizetin bolsaq, damyǵan elder ushaqtardy, kompıýterler men optıkalyq qurylǵylardy jatqyzady. Kórip otyrǵanymyzdaı, aıyrmashylyq óte úlken. Osyndaı jaǵdaı orta tehnologııaly salalarǵa da qatysty ornyqqan», dep túsindirdi senatorlar.
Depýtattar óz saýalynda atap kórsetkendeı, ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardyń 60 paıyzdan astamynyń tehnologııalyq kúrdeliligi ortasha jáne tómen. Jobalardyń 20%-dan astamynyń óńdeý ónerkásibine múldem qatysy joq. Budan bólek, Ulttyq banktiń salalyq sholýyna sáıkes, 2022 jyldyń 4-shi toqsanynda óńdeý ónerkásibindegi kompanııalardyń úshten birinen astamynyń júktemesi 50 paıyzdan aspady. «Biz memlekettik qoldaýdy joǵary tehnologııalyq ónim shyǵaratyn kásiporyndarǵa baǵyttaý kerek dep esepteımiz. Kóptegen jeńildetilgen qarjylandyrý baǵdarlamasynyń aǵymdaǵy sharttaryn tek basym sektorlardaǵy óndiristik jobalarǵa baǵyttaý úshin qaıta qaraý qajet. Sonymen birge damý ınstıtýttaryna úlken ról berý kerek. Máselen, qyzmeti kóptegen kásiporyn tarapynan qarjylandyrýdyń qoljetimsizdigine qatysty ádil synǵa ushyraǵan Indýstrııalyq damý qoryna kóńil bólgen jón», delingen saýalda.
Qazirde óńdeý ónerkásibi qarjy ınstıtýttary úshin tartymsyz bolyp qalyp otyr. Oǵan dálel ‒ «Damý» qorynyń derekteri. Mysaly, 2015-2021 jyldar aralyǵynda bankter bergen qaryzdardyń jalpy kólemindegi salany nesıelendirý úlesi 16,7%-dan 10,1%-ǵa deıin tómendegen. Otandyq óńdeýshi kásiporyndar basshylarynyń aıtýynsha, elimizde óndirispen aınalysý tıimsiz, óıtkeni olar saýda qyzmetimen birdeı jaǵdaıda. Bıznes salyq salý júıesi men qarjylandyrýǵa qoljetimdilik ekonomıkanyń basym sektory retinde óńdeýshi ónerkásip úshin neǵurlym tartymdy bolýy kerek degen pikirde. Eldegi árbir besinshi bank qana (23 banktiń 5-i) saýda nesıe portfeline basymdyq berip, shaǵyn jáne orta bıznes jobalaryn nesıelendirýde.
Sonymen qatar kásiporyndar óz betinshe, tysqary jumys istep, shıkizatpen qamtý, taýarlardy jetkizý men satý joldaryn ózderi izdeýde. Olardyń kópshiligi otandyq naryqta bar shıkizatty ımporttaıdy. О́zimizde balamasy bolsa da naryq ımporttyq ónimderge toly. «О́nerkásiptik saıasat týraly» zańda jarııalanǵan ofteık-sharttar tıisti deńgeıde jumys istemeıdi: iri jer qoınaýyn paıdalanýshylar jergilikti taýar óndirýshilerge baǵdarlanbaǵan. Kásiporyndarda jergilikti qamtýdy damytý boıynsha kóp saýal bar. Osy máselelerdiń barlyǵyn jaýapty organdar deńgeıinde, sondaı-aq QazTrade jáne Qazindustry sııaqty damý ınstıtýttaryn tartý arqyly pysyqtaý qajet. Memlekettik organdar josparlanǵan jobalardy júzege asyrýdyń barlyq kezeńderin tolyq taldamaıdy, táýekelderdi eskermeıdi. Sondyqtan senatorlar Úkimet óńdeý ónerkásibin shyn máninde ekonomıka damýynyń bir negizine aınaldyrý úshin sharalar qabyldaýǵa tıis dep esepteıdi.
Bul baǵyttaǵy is-qımyldy Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly kodekske, sondaı-aq «О́nerkásiptik saıasat týraly» zańǵa: jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa shıkizattyń bir bóligin jeńildikpen ishki naryqta satýǵa baǵyt berý; arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtar sheńberinde memlekettik qoldaý alǵan nemese jeńildikteri bar kompanııalar úshin ózara mindettemeler belgileý; О́nerkásipti damytý qorynyń qyzmetin óńdeýshi ónerkásipti damytýdy yntalandyrý baǵytynda qaıta qurý; otandyq taýarlardy /qyzmetterdi/ jumystardy óndirýshilerdiń iri jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlaryna kedergisiz qol jetkizýin qamtamasyz etýdiń naqty mehanızmin engizý; joǵary tehnologııaly ónimderdi shyǵaratyn kásiporyndarǵa memlekettik qoldaý kórsetýge baǵyttaý jóninde ishinara ózgertýler engizýden bastaý usynyldy. Sondaı-aq taýarlardy qaıta bólý deńgeıin baǵalaý ádistemesin qaıta qaraý jáne ony salalardyń jáne tutastaı alǵanda ekonomıkanyń naqty jaǵdaıyna sáıkestendirý mańyzdy.
Búginde halyqaralyq ınstıtýttar, bıznes-qoǵamdastyqtardyń ókilderi men sarapshylar túrindegi álemdik qaýymdastyq shıkizat sýper-sıkli aıaqtaldy jáne qosylǵan quny tómen taýarlardy satý arqyly ekonomıkalyq ósý múmkindikteri sarqyldy degen pikirde. Osyǵan baılanysty shıkizatty satyp alý baǵasynyń kenet ózgerýine ushyramaıtyn, álemdik saýdaǵa baǵyttalǵan joǵary tehnologııaly kúrdeli ónim shyǵarýdy uıymdastyrý arqyly óńdeý ónerkásibin qarqyndy damytý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyqty. Elimizdiń ónerkásip qurylymyn túbegeıli ózgertýdiń mańyzdylyǵyn Úkimettiń óńdeý ónerkásibin damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan jańa tujyrymdamasy da aıqyndaıdy. Indýstrııalyq saıasat geosaıası jáne ekonomıkalyq úderisterdiń ózgeristerine beıimdelýge qabiletti óńdeýshi kásiporyndardy yntalandyrý úshin jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalýy kerek. Tujyrymdamada belgilengendeı, birinshi baǵdar ‒ joǵary qosylǵan quny bar qaıta óńdeý ónimderin shyǵarý bolmaq. Sondaı-aq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jáne aýmaqtyq damýdy úılestirý, ishki múmkindikterdi eskere otyryp, syrtqy naryqqa baǵdarlaný, memlekettiń, qoǵamnyń jáne bıznestiń strategııalyq múddeleriniń ózara teńgerimin saqtaý, ataýly, tıimdi yntalandyrý sharalaryn qabyldaý syndy qaǵıdattar negizge alynǵan. Otandyq kásiporyndardy memlekettik yntalandyrý tetigi jetildirilip, qaıta qaralatyn bolady. Jańa tásildiń máni ‒ sýbektiniń qarjylyq turaqtylyǵyn, tehnıkalyq jaraqtandyrylýyn, bıznes-úderisterin, strategııasyn, sondaı-aq múmkindikteri men nátıjelerin qamtıtyn aldyn ala taldaý júrgizý bolýǵa tıis. Memleket pen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmet sýbektileri arasynda básekege qabilettilikti arttyrý týraly kelisimder jasalady. Mundaı kelisim salany memlekettik yntalandyrýdyń keshendi sharalaryn alýǵa quqyq beredi. Sonymen qatar tujyrymdamada júıelik qoldaý, jobalardy qarjylandyrý, ishki naryqty damytý, tehnologııalyq, sıfrlyq damý sharalary qarastyrylǵan.
Keıingi jıyrma jyldaǵy jalpy ishki ónim dınamıkasy elimiz ekonomıkasynyń damý qarqyny tez tómendep kele jatqanyn ańǵartady. Búginge deıin ósýdiń negizgi draıveri bolyp kelgen eksporttyq shıkizat sektory is júzinde túgesile bastady. Eger jańa qozǵaýshy kúshter tabylmasa, kelesi kezeńde ekonomıkanyń toqyraýyn ǵana emes, quldyraýyn da kútýge bolady. IJО́ ósý qarqynynyń tómendeýiniń sebebi standartty: eksporttyq-shıkizattyq modeldiń áleýetin barynsha paıdalanyp boldyq. Endeshe, ekonomıkalyq damýdyń kelesi kezeńine óńdeýshi sektordy belsendi damyta otyryp ótýden basqa amal joq sekildi.
