Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy otyrysynda Jańa Qazaqstan kúrdeli ári uzaq úderis arqyly qurylatynyna nazar aýdarǵan edi. Sondaı-aq mundaı irgeli is-sharanyń mańyzyna da toqtaldy. «Quryltaı shaqyrý – erteden kele jatqan ata dástúrimiz ekenin jaqsy bilesizder. Babalarymyz mańyzdy máselelerdi osyndaı alqaly jıynda talqylaǵan. Halyq ózara aqyldasa otyryp, bir toqtamǵa kelgen. Mundaı sheshimder búkil eldi biriktirgen», dedi Q.Toqaev.
Tól tarıhymyzǵa úńilsek, ult taǵdyryn sheshken quryltaı kóp ekenine kýá bolamyz. Ásirese óte mańyzdy kezeńde túgel Alash jınalyp, keleli máseleni keńesip otyrǵan. Máselen, Talas quryltaıynan keıin Altyn Orda derbes memleket boldy. Qaraqum jáne Ordabasy quryltaılary jurtymyzdy el qorǵaýǵa uıystyrdy. Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaıynda Alash partııasy quryldy. Ekinshi quryltaıdady Alash avtonomııasy jarııalandy. Egemendik alǵannan keıin ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıynda syrttaǵy qandastarymyzdy atamekenge shaqyrdyq. Osylaısha, náýbet jyldary údere kóshken el táýelsiz Qazaqstanǵa oraldy. Endeshe Qazaq quryltaılarynyń bári el damýyna eleýli ózgeris ákeldi desek qatelespeımiz. Qańtar oqıǵasynan keıin qurylyp, alǵashqy jıynyn Ulytaýdyń eteginde ótkizgen Ulttyq quryltaı da sonyń qatarynda bolatyny anyq.
Jalpy, Ulttyq quryltaı quramynda 117 adam bar. Oǵan barlyq oblystyń, san túrli salanyń, ár býynnyń ókilderi endi. Sondaı-aq Parlament depýtattary, saıası partııalar men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri de shaqyryldy. Úkimettik emes jáne kásibı uıymdardyń ókilderi de shet qalǵan joq. Quryltaı quramyna óńirlik qoǵamdyq keńesterdiń músheleri de qosyldy. Osylaısha, san túrli qoǵamdyq pikir ıesin túgel qamtıtyn ókildi qurylym qalyptasty.
Alǵashqy quryltaıda birqatar mańyzdy másele kóterilgenin aıta ketken jón. Birinshiden, Prezıdent Q.Toqaev Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usyndy. Saıası reformany merekeler kúntizbesimen ushtastyrý beker emes. Memleket basshysy atap ótkendeı, bul qadam qoǵamdy jańǵyrtady jáne el birligin nyǵaıta túsedi.
«Eldiń tarıhı jadyn jańǵyrtý úshin úılesimdi saıasattyń bolýy erekshe mańyzdy. Osy oraıda, biz el damýynyń jańa basymdyqtaryn belgilep alýymyz kerek. Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine birqatar ózgeris engizgen jón. Men Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn Egemendik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń Egemendigi týraly deklarasııa qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn», dedi Q.Toqaev.
Kóp ýaqyt ótpeı «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kınematografııa jáne mádenıet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy Parlamenttiń eki Palatasynda da qabyldanyp, Prezıdenttiń qoly qoıyldy. Osylaısha, ulyq mereke qaıta oraldy.
Sonymen qatar Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy otyrysynda Referendým arqyly Ata zańymyzǵa ózgerister engizilgenin atap ótken Memleket basshysy soǵan saı Konstıtýsııalyq zańdar qabyldaýdyń mańyzyna nazar aýdarǵan-dy. «Jańarǵan Konstıtýsııa tolyqqandy qoldanysqa enýi úshin áli kóp jumys isteýimiz kerek. Biz 20-dan astam jańa zań jobasyn ázirlep, qabyldaýymyz qajet. Saılaý týraly, saıası partııalar týraly jáne basqa da birqatar zańdy ózgertemiz. Bul eldi tabysty jańǵyrtý turǵysynan óte mańyzdy. Zańdardy qabyldaý úshin birneshe aı, tipti, jarty jyl ýaqyt qajet bolýy múmkin. Biraq reformany sozyp, arqany keńge salýǵa bolmaıdy», degen edi Q.Toqaev.
Osy istiń jalǵasy ispetti birqatar ózekti zań qabyldandy. Atap aıtqanda, Konstıtýsııalyq sot, Adam quqyqtary jónindegi ýákil, Prokýratýra týraly zańǵa Memleket basshysy jarııa túrde qol qoıdy. Budan bólek, Prezıdenttiń ókilettigin qysqartý, Parlament palatalaryn qalyptastyrý tártibin jáne onyń birqatar fýnksııasyn qaıta qaraý, Parlamenttegi zań shyǵarý prosesiniń jańa erejelerine, aralas saılaý júıesine kóshýge qatysty birqatar Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Munyń bári Ádiletti Qazaqstan qurýdaǵy mańyzdy qadamdar ekeni sózsiz.
Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń aıtýynsha, Prezıdent Q.Toqaev Ulttyq quryltaı múshelerimen árdaıym kezdesip, keńesip otyrady. Qazirgi tańda bul alańda qoǵamdaǵy ózekti máseleler jóninde talqylanyp, onyń mártebesi artyp keledi.
«Ulttyq quryltaı – Prezıdent janyndaǵy negizgi konsýltatıvtik-keńesshi organ. Memleket basshysy bul uıymdy qurý týraly bastamany ótken jylǵy Joldaýynda kótergen bolatyn. Ulttyq quryltaıdyń quramyna elimizge belgili qoǵam qaıratkerleri jáne sarapshylarmen qatar, óńirlerdegi azamattyq qoǵamnyń belsendi ókilderi múshe bolyp kirdi. Qazirgi ýaqytta Ulttyq quryltaı Memleket basshysynyń qoǵam belsendilerimen jáne sarapshylarmen aradaǵy tikeleı dıalogyn ornatyp, ony damytyp otyr», deıdi E.Qarın.
«Konstıtýsııalyq sot týraly» zań 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi. Soǵan sáıkes, árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyqtaryn tikeleı osy organda qorǵaı alady. Konstıtýsııalyq sottyń quzyretine saılaýdy ótkizýdiń durystyǵyn tekserý, Parlament qabyldaǵan zańdar men halyqaralyq sharttardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraý, sondaı-aq onyń normalaryna resmı túsindirme berý quzyreti engen. Ata zańǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes, atalǵan quzyretti organ azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı qatysty normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy. Sondaı-aq Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákilge berildi.
Kelesi mańyzdy qujat – Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zań. Ombýdsmenniń mártebesi, quzyreti men derbestik kepildigi Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Soǵan saı, ýákildiń quzyreti keńeıdi. Ombýdsmen adamnyń Konstıtýsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi máselesi boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa júgine alady. Sondaı-aq basqa memleketterdiń shaqyrýy boıynsha adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna baıqaýshy retinde barady. Ýákildiń arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin uıymdarǵa jáne qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerine kedergisiz barý quqyǵy berildi. Ár memleket úshin adam basty qundylyq ekeni barshaǵa belgili aksıoma. Endeshe Adam quqyqtary jónindegi ýákilge mundaı erekshe mán berilýi onyń qoǵamdaǵy da, memlekettegi de mańyzyn arttyra túsetini anyq.
Prezıdent qol qoıǵan taǵy bir mańyzdy qujat – Prokýratýra organdarynyń qyzmeti jónindegi zań. Aıta keterligi, mundaı qujat Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Qujatta prokýratýranyń maqsattary men mindetteri aıqyndalǵan. Barlyq qyzmet baǵyty boıynsha prokýrorlardyń quzyretteri tizbelengen. Bul, eń aldymen, azamattar úshin mańyzdy. Osylaısha, prokýrordyń zańda bar quqyqtary men mindetterin tolyq bilýge múmkindik týady. Sondaı-aq júıeli túrde adam quqyqtaryn qorǵaý úshin prokýrorlar qandaı mindetter atqarýǵa tıis ekeni naqty kórsetilgen.
Budan bólek, qabyldanǵan Konstıtýsııalyq zańdarǵa baılanysty birqatar ózgeris boldy. Elimizde aralas saılaý júıesine ótý tártibi aıqyndaldy. Munyń nátıjesine bıyl ótken Parlament saılaýynda kýá boldyq. Májilis pen oblystyq máslıhat depýtattarynyń bir bóligi, aýdandyq máslıhat depýtattarynyń bári bir mandatty okrýg boıynsha saılandy. Parlamenttiń tómengi Palatasyna alty partııa ótti. Sonymen qatar ondaǵan depýtat bir mandattyq okrýgten saılandy. Bul qadam Májilistiń jumysyna qan júgirtkenin apta saıyn ótetin jalpy otyrys kórsetip otyr.
Endi zańnamadaǵy ózgeristerge sáıkes, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi de saılanady. Bul – aýyl ákimderin saılaýdyń logıkalyq jalǵasy ári memlekettik basqarý júıesin demokratııalandyrýǵa umtylysymyzdyń naqty aıǵaǵy.
Taǵy bir aıta keterlik másele, Prezıdent ókilettigin qysqartýǵa qatysty túzetýler engizildi. Jańa normaǵa sáıkes memleket tizginin ustaǵan adam 7 jylǵa saılanady. Onyń ústine bir retten artyq Prezıdent mindetin atqara almaıdy. Qarashada ótken kezekten tys prezıdent saılaýynda osy ózgerister júzege asty.
Sondaı-aq byltyr jeltoqsanda «Quryltai» mobıldi qosymshasy iske qosyldy. Azamattar bul platformaǵa qoǵamdaǵy ózekti máseleler jónindegi óz oılary men usynystaryn joldaı alady. Budan bólek, «Habar» telearnasynda «Ulttyq quryltaı» atty arnaıy baǵdarlama kórsetilip keledi. Oǵan ár kezde ártúrli óńir qosylady. Baǵdarlamada Ulttyq quryltaı músheleri men sarapshylar elimizdi damytýǵa yqpal etetin usynystardy talqylaıdy. Osylaısha, Ulttyq quryltaı eldiń ótinish-tilekterin jınaıtyn kommýnıkasııanyń ártúrli formatyn paıdalaný arqyly ashyq ári tıimdi dıalog alańyna aınalyp otyr.
Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń sózine súıensek, Ulttyq quryltaıda úsh qundylyq negizge alynady. Birinshisi, ıdeologııalyq tujyrymdy qamtyǵan. Iаǵnı memleketimizdiń tarıhy tym tereńde jatyr. Altyn Ordadan bastaý alyp, Qazaq handyǵy dáýirinde qalyptasty. Ekinshisi – ultty uıysýǵa úndeý. Quryltaıdyń birinshi otyrysy Ulytaýda ótti. Munda barsha halyqty birlikke shaqyrǵan ıdeologııalyq oı bar.
«Úshinshi oı – memleket múddesi bárinen bıik. Respýblıka kúnin qaıta jańǵyrtyp, oǵan ulttyq mereke mártebesiniń berilýi – Táýelsizdik ıdeıasy men memlekettik qundylyqtardy berik ornyqtyra túsýge baǵyttalǵan. Osy úsh qundylyq, atap aıtqanda, bizdiń memleketimizdiń tarıhı tamyry tereńde ekenin tanytý, ultty uıysýǵa úndeý, memleket múddesin bárinen bıik qoıý jańa qoǵamdyq shartty qalyptastyrý kezinde bizdiń eń basty baǵdarymyz bolady», deıdi E.Qarın.
Qoryta aıtqanda, Ulttyq quryltaı qurylǵaly aýqymdy jumys atqaryldy. Osy oraıda bılik pen qoǵamnyń áriptestigi Ádiletti Qazaqstandy qurý isinde aıryqsha ról atqaratynyn atap ótken jón. Demek jańa qoǵamdyq mámileniń negizin qalyptastyrýǵa zor úles qosty dep aıtsaq qatelespeımiz.
