Jobany júzege asyrý tetikteri
Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan balalarǵa tólem jasaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylandy. Qujat jóninde Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla Shapaq baıandama jasady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ázirlengen jobanyń maqsaty – Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq kirisinen balalarǵa aqshalaı jınaq túrinde memleketten alǵashqy kómek berý. Kámelettik jasqa tolǵanda balalarǵa turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý nemese bilim alý múmkindigin berý.
«Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ótpeli kezeńde tap bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqtardy eńsergen tusta – 2000 jyly tamyz aıynda bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan Ulttyq qor qurylǵanyn bilesizder. Ulttyq qordyń maqsaty – elimizdiń tabıǵı baılyǵy, mıneraldy resýrstar esebinen bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan qarajatty jınaqtaý. Ádiletti Qazaqstan qoǵamyn qurý kezeńindegi eń negizgi keleli máselelerdiń biri – ulttyq baılyqtyń teńdeı bólinýi. Osy maqsatta Prezıdent Q.Toqaev «Árbir otbasy elimiz paıdalanyp jatqan ulttyq baılyqtyń ıgiligin kórýi kerek. Sondyqtan men jarııalaǵan Balalar jylynyń aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaımyn. Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy» dep atap ótti. Bul rette Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý boıynsha múddeli memlekettik organdarmen birlesip, 2024 jyldan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasyn iske qosýdyń negizgi tetikteri ázirlendi», dedi Ú.Shapaq.
Depýtattyń aıtýynsha, zań jobasynda Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń jartysyn jyl saıyn eki maqsatta paıdalaný úshin kámelet jasyna tolmaǵan balalarǵa teńdeı bólý usynylǵan. Birinshi, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý nemese turǵyn úı satyp alýǵa beriledi. Bul maqsattaǵy qarajatty tek Qazaqstan aýmaǵynda paıdalanýǵa ruqsat etiledi.
«Ekinshi – bilim alý. Bul maqsatta balanyń el ishindegi oqý oryndarymen qatar sheteldik oqý ornynda da oqý aqysyn tóleýin shektemeý qajet dep paıymdaımyz. Bir sózben aıtqanda, kámeletke jańa tolǵan otandastarymyzdyń eresek ómirge qadam basqan kezinde bastapqy kapıtaldy alýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı jas urpaqtyń dúnıe dıdaryn keńinen tanýyna jol ashylady. Tıisinshe, Qazaqstan azamattyǵynan aıyrylǵan, joǵaltqan ne aýysqan kezde tólemderge talap qoıý quqyǵy da joǵalady», dedi Ú.Shapaq.
Zańdarǵa engiziletin túzetýler
Qujattyń birqatar ereksheligi bar. Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzy 18 jasqa deıingi barlyq jastaǵy balalar arasynda teńdeı bólinedi. Investısııalyq tabystyń yqtımal teris mánin boldyrmaý maqsatynda 18 jyldaǵy ortasha jyldyq máni negizinde aıqyndalmaq. Zań jobasy sheńberinde 6 kodeks pen 10 zań tolyqtyrylyp, ózgerister engiziledi.
«Túzetýler mynadaı máselelerdi qamtıdy. Birinshi, joba sheńberinde Ulttyq qor qarajatyn balalarǵa esep júrgizý men tólemderge paıdalaný tetigi engiziledi. Ekinshi – óndirip alýǵa jáne osy somany basqa da yqtımal shekteýlerge jol bermeý. Úshinshi – memlekettik organdardyń quzyretteri, tórtinshi – qarajatty maqsatty paıdalaný. Besinshi – balanyń jasyna baılanysty qarajatqa qol jetkizýi. Túzetýlerdi úsh negizgi blokqa bólip qarastyra alamyz. Azamattyq, qylmystyq-quqyqtyq zańnamaǵa, Ulttyq qordan balalarǵa tólenetin tólemderge ýaqytsha shekteý qoıýǵa tyıym salý bóliginde. Áleýmettik zańnamaǵa, Ulttyq qordan qarajatty tóleý jáne paıdalaný tetigin aıqyndaýda eskeriledi. Qarjy zańnamasyna, Ulttyq qordan balalarǵa osy tólemderge shekteý qoıýǵa ýaqytsha tyıym salý bóligine túzetý engiziledi», dedi Ú.Shapaq.
Depýtattyń sózine súıensek, 18 jasqa tolǵannan keıin shottaǵy qarajat 10 jyl boıy saqtalady. Kórsetilgen kezeńde azamat tarapynan talap etilmegen jaǵdaıda shottaǵy qarajatty sol adamnyń zeınetaqy shotyna aýdarý usynylady. Qujatty negizgi tásilderi «Balalardyń quqyqtary týraly» zańda jáne Bıýdjet kodeksinde aıqyndalǵan.
«Sondaı-aq usynylǵan túzetýler sheńberinde qarajattyń qoldy bolýyna, qarajatty óndirip alýǵa, qarajat boıynsha shyǵys operasııalaryn toqtata turýǵa, klıenttiń kelisiminsiz aqsha alýǵa, banktegi aqshaǵa bılik etýdi ýaqytsha shekteýge jol berilmeıdi. Ulttyq qor qyzmetiniń esepti jyldaǵy nátıjeleri týraly jyldyq esep ázirlenedi jáne Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bekitiledi. Qazaqstan Ulttyq banki ortasha ınvestısııalyq tabysty esepteıdi jáne ony BJZQ-ǵa jetkizedi. BJZQ nysanaly talaptarǵa qatysýshylardyń sany men tizimin qalyptastyrý úshin jeke tulǵalardyń memlekettik derekter bazasynan balalar boıynsha qajetti aqparatty alady. Qatysýshylardyń tizimin alyp, Ulttyq Bankten usynǵan aqparat negizinde qatysýshyǵa esep júrgizedi. Jobaǵa qatysý úshin qandaı da bir memlekettik organǵa júginýdiń qajeti joq. Esepteýler avtomatty túrde júzege asyrylady. Esepke alýdy BJZQ júrgizedi. Salyq salynatyn bazadan tólemderdi alyp tastaý boıynsha qajetti normalardy Salyq kodeksinde jeke kózdeý josparlanǵan», dedi Ú.Shapaq.
Joba operatorynyń jaýapkershiligi
Sonymen qatar joba operatory retinde «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ-ny belgileý josparlanyp otyr. Mekemeniń áleýmettik jobalardy iske asyrý boıynsha kóp jyldyq tájirıbesi, memlekettik derekqorlarmen jedel yqpaldasý múmkindigi eskerilgen.
BJZQ aqparattyq júıede nysanaly talaptarǵa qatysýshylardyń talaptaryn esepke alady. Nysanaly jınaqtardy alýshylarǵa jınaqtaý shottaryn ashady jáne esepke alady. Nysanaly jınaqtardy tóleıdi. Jeke tulǵalardyń derbes derekterin Memlekettik organdardyń aqparattyq júıesinen Derbes derekter sýbektileriniń kelisiminsiz jınaıdy jáne óńdeıdi. BJZQ ınternet-resýrsy jáne elektrondyq úkimet veb-portalynyń jeke kabıneti arqyly nysanaly talaptar men nysanaly jınaqtardyń somasy týraly málimetterdi usyný fýnksııalaryna ıe bolady.
Zań jobasyn talqylaý barysynda depýtat Dáýlet Muqaev bir otbasy balalarynyń qarajatyn biriktirý múmkindigine qatysty saýal qoıǵan edi. «Úıde aǵaıyndy balalar bolady. Úlkeni 17 jasta delik. 3 500 dollardy 18 jylǵa eseptegende, ol bir jylǵa 200 dollar ǵana alady. Bul qarajat bilim alýǵa da, úı alýǵa da jetpeıdi. Onyń artynan erip kele jatqan baýyr-qaryndastaryna aqshasyn aýdarý múmkindigi bar ma?» dedi D.Muqaev.
Saýalǵa jaýap bergen Májilis depýtaty Únzıla Shapaq: «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy aıasynda bir otbasy balalarynyń bári 18 jasqa tolǵanda ǵana olardyń qarajattaryn biriktirýge múmkindik bar.
«Bir otbasynyń balalarynyń bári 1 jylda 18 jasqa tolmaıdy. Sondyqtan sońynan ergen baýyrlarynyń jasy 18-ge tolǵan sátte ǵana qarajattary biriktiriledi. Osyǵan deıin qoldanylyp kelgen zeınetaqy qorynan aqsha alý tetigimen birdeı bolady. Bul zańda kózdelgen», dedi.
Depýtat Jıgýlı Daırabaev balanyń shotyna jyl saıyn 100-200 dollar aýdarý tym az ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, qarajatty qaıta esepteý kerek. Osyǵan baılanysty depýtat saýal joldady.
«Búgingi tańdaǵy barlyq esepteý – 2000 jyldan bastap, Ulttyq qor qurylǵan kezden bergi sıfrlar. Aldymyzda turǵan maqsat – qor kólemin 100 mlrd dollarǵa jetkizý. Bul sıfrlardyń kólemi artady degen senimimiz bar. Ulttyq bank, Úkimet onyń kólemin arttyrý úshin jumys isteıdi. Sondaı mindet aldymyzda tur», dedi Qarjy vıse-mınıstri Dáýren Temirbekov.
Sondaı-aq vıse-mınıstr balalar jınaqtalǵan qarajatyn dollarmen alatynyn atap ótti. Onyń sózine súıensek, zań jobasynda ınflıasııa máselesi qarastyrylǵan. «Eń bastysy, qarajat dollarmen jınaqtalady. Bala 18 jasqa tolǵan kezde aqshany dollarmen alady. Sondyqtan qandaı da bir ınflıasııalyq aýyrtpalyq bolmaıdy», dedi D.Temirbekov.
Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova da Ulttyq qor qarajaty dollarmen saqtalatynyn aıtady. «Árıne, AQSh dollarynyń ınflıasııasy Qazaqstan ınflıasııasynan tómendeý. Dollar ınflıasııasy 2-4 paıyz aralyǵynda bolady. Sondyqtan Ulttyq qordyń kiristiligin dollarmen esepteımiz», dedi ol.
Zańsyz shyǵarylǵan aktıvter qashan qaıtarylady?
Sondaı-aq kásiptik biliktilik týraly zań jobasy ekinshi oqylymda qabyldanyp, Senattyń qaraýyna joldandy. Qujat Ulttyq biliktilik júıesiniń elementterin jáne kásibı biliktilikti taný arqyly eńbek salasyndaǵy qatynastardy retteý tetikterin júıeleıdi.
Ulttyq kásipkerler palatasy taný ortalyqtaryn akkredıtteý attestatyn beretin jáne kúshin joıatyn túzetýler engizildi. Kásiptik biliktilikti taný týraly qujatty alǵan adamdarǵa qatysty shaǵymdar rastalǵan jaǵdaıda ǵana qujattyń kúshi joıylady. Mundaı sertıfıkattar týraly aqparat Ulttyq biliktilik júıesiniń sıfrlyq platformasynda ornalastyrylady.
Budan bólek, jalpy otyrysta «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań jobasy men oǵan ilespe túzetýler qabyldanyp, Senatqa joldandy. Qujattyń mindeti – áleýmettik jelide bolatyn býllıng, azamattardy qorlaý sekildi keleńsiz faktilerden, qarjy pıramıdalarynan azamattardy qorǵaı otyryp, saıası separatızm men ekstremızmniń aldyn alý.
Sondaı-aq jalǵan aqparatty taratqany jáne ornalastyrǵany úshin ákimshilik jaýapqa tartýǵa qatysty ózgerister engizildi. Jalǵan aqparatty ornalastyratyn nemese taratatyn onlaın-platformalardy paıdalanýshylar úshin – 20 AEK, al kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn blogerler úshin – 40 AEK mólsherinde ákimshilik jaýaptylyq engiziledi. Joba boıynsha onlaın-platformanyń ıesi nemese onyń zańdy ókili balaǵa qarsy kıberbýllıng aqparatty jáne memleketke qarsy kontentti tartqan akkaýnttardy toqtatýǵa mindetti.
Sonymen qatar «Zańsyz alynǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań jobasy ekinshi oqylymda qabyldandy. Qujat qaıtarylǵan aktıvterdi jınaqtaý jáne Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrý úshin arnaýly memlekettik qor men basqarýshy kompanııa qurýdy kózdeıdi.
Zań jobasynda sondaı-aq zańsyz alynǵan jáne shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarýdyń, onyń ishinde olardy memleket menshigine óz erkimen berýdiń jańa tásilderi engizilgen. «Negizsiz baılyq (paıda bolýy túsiniksiz aktıvter)», «jaýapty memlekettik laýazymdy atqaratyn adam», «ústeme kiris» uǵymdary naqtylanyp, «ákimshilik-bılik resýrstary» jańa uǵymy engizildi. Májilis atalǵan zańdy ilespe túzetýlerimen birge ekinshi oqylymda maquldap, Senattyń qaraýyna jiberdi.
Zań jobasyn talqylap bolǵannan keıin Májilis spıkeri Erlan Qoshanov qujatqa qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, zań jobasynyń basty maqsaty – áleýmettik ádildikti ornatý.
«Bul jumys eldegi aýqymdy reformalar aıasynda Prezıdenttiń pármenimen iske asyp jatyr. Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da atalǵan máselege basymdyq berildi. Biz búgin osy zańdy qabyldaý arqyly úlken qadam jasadyq. Bir nárse aıqyn – zańsyz áreket jasaǵany úshin eshkim de jaýapkershilikten qutyla almaıdy. Shetel asqan aktıvterdi elge qaıtarý úshin bul zań qajetti tetik pen múmkindikti qarastyryp otyr», dedi E.Qoshanov.
Jalpy otyrysta Palata komıtetteri jańa zań jobalaryn jumysqa qabyldady. Olar – orman sharýashylyǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar máseleleri boıynsha túzetý, Ujymdyq qaýipsizdik týraly sharty uıymynyń 2002 jylǵy 7 qazandaǵy Jarǵysyna ózgerister engizý týraly Tórtinshi hattama ratıfıkasııalyq zań jobasy.
Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekeme basshylaryna saýaldaryn joldady.