Ulttyq qordyń ıgiligi jas urpaq úshin

Jobany júzege asyrý tetikteri

Atap aıtqanda, «Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń keıbir zań­nama­lyq aktilerine Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq qory­nan balalarǵa tólem jasaý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylandy. Qujat jóninde Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla Shapaq baıan­dama jasady.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ázirlengen jobanyń maqsaty – Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınves­tısııa­lyq kirisinen balalarǵa aqshalaı jınaq túrinde memleketten alǵashqy kómek berý. Kámelettik jasqa tolǵanda balalarǵa turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý nemese bilim alý múmkindigin berý.

«Qazaqstan táýelsizdik alǵan­nan keıin, ótken ǵasyrdyń toqsa­nyn­shy jyldaryndaǵy ótpeli kezeńde tap bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqtardy eńsergen tusta – 2000 jyly tamyz aıyn­da bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan Ulttyq qor qurylǵanyn bilesizder. Ult­tyq qordyń maqsaty – elimizdiń tabıǵı baılyǵy, mıneraldy resýrstar esebinen bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan qarajatty jınaqtaý. Ádiletti Qazaqstan qoǵamyn qurý kezeńindegi eń negizgi keleli máselelerdiń biri – ult­tyq baılyqtyń teńdeı bólinýi. Osy maqsatta Prezıdent Q.Toqaev «Árbir otbasy elimiz paı­da­lanyp jatqan ulttyq baı­lyqtyń ıgiligin kórýi kerek. Son­dyqtan men jarııalaǵan Bala­lar jylynyń aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaımyn. Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy» dep atap ótti. Bul rette Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyn iske asyrý boıynsha múddeli memlekettik organdarmen birlesip, 2024 jyldan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasyn iske qosýdyń negizgi tetikteri ázirlendi», dedi Ú.Shapaq.

Depýtattyń aıtýynsha, zań jobasynda Ulttyq qordyń ınves­tısııalyq tabysynyń jartysyn jyl saıyn eki maqsatta paıdalaný úshin kámelet jasyna tolmaǵan balalarǵa teńdeı bólý usy­nylǵan. Birinshi, turǵyn úı jaǵdaıyn jaq­sartý nemese tur­ǵyn úı satyp alýǵa beriledi. Bul maq­sat­ta­ǵy qa­ra­jatty tek Qazaqstan aýma­ǵyn­da paıdalanýǵa ruqsat etiledi.

«Ekinshi – bilim alý. Bul maq­satta balanyń el ishindegi oqý oryn­darymen qatar shetel­dik oqý ornynda da oqý aqysyn tó­leýin shektemeý qajet dep pa­ıym­daımyz. Bir sózben aıt­qanda, kámeletke jańa tolǵan otan­dastarymyzdyń eresek ómirge qadam basqan kezinde bastapqy kapıtaldy alýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı jas urpaqtyń dúnıe dıdaryn keńinen tanýyna jol ashy­lady. Tıisinshe, Qazaqstan azamat­tyǵynan aıyrylǵan, joǵaltqan ne aýysqan kezde tólemderge talap qoıý quqyǵy da joǵalady», dedi Ú.Shapaq.

Zańdarǵa engiziletin túzetýler

Qujattyń birqatar erekshe­ligi bar. Ulttyq qordyń ınvestı­sııalyq tabysynyń 50 paıyzy 18 jasqa deıingi barlyq jastaǵy balalar arasynda teńdeı bólinedi. Inves­tısııalyq tabystyń yqtı­mal teris mánin boldyrmaý maq­satynda 18 jyldaǵy orta­sha jyldyq máni negizinde aıqyn­dalmaq. Zań jobasy sheńberinde 6 kodeks pen 10 zań tolyqtyrylyp, ózgerister engiziledi.

«Túzetýler mynadaı máse­le­lerdi qamtıdy. Birinshi, joba sheńberinde Ulttyq qor qaraja­tyn balalarǵa esep júrgizý men tólemderge paıdalaný tetigi en­giziledi. Ekinshi – óndirip alýǵa jáne osy somany basqa da yq­tımal shekteýlerge jol ber­meý. Úshinshi – memlekettik organ­dar­dyń quzyretteri, tórtinshi – qarajatty maqsatty paıdalaný. Besinshi – balanyń jasyna baılanys­ty qarajatqa qol jet­kizýi. Túzetýlerdi úsh negizgi blok­qa bólip qarastyra alamyz. Azamattyq, qylmystyq-quqyq­tyq zańnamaǵa, Ulttyq qordan bala­larǵa tólenetin tólemderge ýaqyt­sha shekteý qoıýǵa tyıym salý bóliginde. Áleýmettik zań­namaǵa, Ult­tyq qordan qara­jat­ty tóleý jáne paıdalaný tetigin aıqyn­daýda eskeriledi. Qar­jy zańna­masyna, Ulttyq qordan balalarǵa osy tólemderge shekteý qoıýǵa ýaqytsha ty­ıym salý bóligine túzetý engiziledi», dedi Ú.Shapaq.

Depýtattyń sózine súıensek, 18 jasqa tolǵannan keıin shot­taǵy qarajat 10 jyl boıy saq­talady. Kór­setilgen kezeńde azamat tarapynan talap etilmegen jaǵ­daıda shot­taǵy qarajatty sol adamnyń zeınet­aqy shotyna aýda­rý usynylady. Qujat­ty negizgi tá­­sil­­deri «Balalardyń quqyq­­­ta­ry týraly» zańda jáne Bıýd­jet ko­dek­sin­­de aıqyndalǵan.

«Sondaı-aq usynylǵan túzetý­ler sheńberinde qarajattyń qoldy bolýyna, qarajatty ón­dirip alýǵa, qarajat boıynsha shyǵys operasııalaryn toqtata turýǵa, klıenttiń kelisiminsiz aqsha alýǵa, banktegi aqshaǵa bılik etýdi ýaqytsha shekteýge jol berilmeıdi. Ulttyq qor qyzmetiniń esepti jyldaǵy nátı­jeleri týraly jyldyq esep ázir­lenedi jáne Memleket basshy­synyń Jarlyǵymen bekitiledi. Qazaqstan Ulttyq banki ortasha ınvestısııalyq tabysty esepteıdi jáne ony BJZQ-ǵa jetkizedi. BJZQ nysanaly talaptarǵa qaty­sý­shylardyń sany men tizimin qa­lyptastyrý úshin jeke tul­ǵa­lar­dyń memlekettik derekter bazasynan balalar boıynsha qajetti aqparatty alady. Qatysýshylardyń tizimin alyp, Ulttyq Bankten usynǵan aqparat negi­zinde qatysýshyǵa esep júr­gizedi. Jobaǵa qatysý úshin qan­daı da bir memlekettik organǵa júgi­nýdiń qajeti joq. Esepteýler avto­matty túrde júzege asyryla­dy. Esepke alýdy BJZQ júrgizedi. Salyq salynatyn bazadan tólemderdi alyp tastaý boıynsha qajetti normalardy Salyq kodeksinde jeke kózdeý josparlanǵan», dedi Ú.Shapaq.

Joba operatorynyń jaýapkershiligi

Sonymen qatar joba operatory retinde «Biryńǵaı jınaq­taýshy zeı­netaqy qory» AQ-ny belgileý jos­­parlanyp otyr. Mekemeniń áleý­mettik jobalardy iske asyrý bo­ıynsha kóp jyldyq tájirıbesi, mem­le­kettik derekqorlarmen je­del yqpaldasý múmkindigi eskerilgen.

BJZQ aqparattyq júıede ny­sanaly talaptarǵa qatysý­shy­lardyń talaptaryn esepke alady. Nysanaly jınaqtardy alýshy­larǵa jınaqtaý shottaryn ashady jáne esepke alady. Nysanaly jınaqtardy tóleıdi. Jeke tulǵalardyń derbes derekterin Mem­lekettik organdardyń aqpa­rat­­tyq júıesinen Derbes derekter sýbek­tileriniń kelisiminsiz jınaıdy jáne óńdeıdi. BJZQ ınternet-resýrsy jáne elektron­dyq úkimet veb-portalynyń jeke kabıneti arqyly nysanaly talaptar men nysanaly jınaqtar­dyń somasy týraly málimetterdi usyný fýnksııalaryna ıe bolady.

Zań jobasyn talqylaý barysynda depýtat Dáýlet Muqaev bir otbasy balalarynyń qarajatyn biriktirý múmkindigine qatysty saýal qoıǵan edi. «Úıde aǵaıyndy bala­l­ar bolady. Úlkeni 17 jasta delik. 3 500 dollardy 18 jylǵa esep­­­tegende, ol bir jylǵa 200 dollar ǵana alady. Bul qarajat bilim alýǵa da, úı alýǵa da jetpeıdi. Onyń artynan erip kele jatqan baýyr-qaryndastaryna aqshasyn aýdarý múm­kindigi bar ma?» dedi D.Muqaev.

Saýalǵa jaýap bergen Májilis depýtaty Únzıla Shapaq: «Ult­tyq qor – balalarǵa» jobasy aıa­syn­da bir otbasy balalarynyń bári 18 jasqa tolǵanda ǵana olar­dyń qa­ra­jattaryn biriktirýge múm­kin­dik bar.

«Bir otbasynyń balalarynyń bári 1 jylda 18 jasqa tolmaıdy. Sondyqtan sońynan ergen baýyr­larynyń jasy 18-ge tol­ǵan sátte ǵana qarajattary birik­tiri­ledi. Osyǵan deıin qoldanylyp kelgen zeınetaqy qorynan aqsha alý tetigimen birdeı bolady. Bul zańda kózdelgen», dedi.

Depýtat Jıgýlı Daırabaev balanyń shotyna jyl saıyn 100-200 dollar aýdarý tym az ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, qarajatty qaıta esepteý kerek. Osyǵan baılanysty depýtat saýal joldady.

«Búgingi tańdaǵy barlyq esepteý – 2000 jyldan bastap, Ult­tyq qor qurylǵan kezden bergi sıfr­lar. Aldymyzda turǵan maq­sat – qor kólemin 100 mlrd dol­larǵa jetkizý. Bul sıfrlardyń kóle­mi artady degen senimimiz bar. Ult­tyq bank, Úkimet onyń kólemin art­tyrý úshin jumys isteıdi. Son­daı mindet aldymyzda tur», dedi Qarjy vıse-mınıstri Dáýren Temirbekov.

Sondaı-aq vıse-mınıstr balalar jınaqtalǵan qarajatyn dollarmen alatynyn atap ótti. Onyń sózine súıensek, zań jobasynda ınflıasııa máse­lesi qarastyrylǵan. «Eń basty­sy, qarajat dollarmen jınaq­talady. Bala 18 jasqa tolǵan kezde aqshany dollarmen alady. Sondyqtan qandaı da bir ınflıa­sııalyq aýyrtpalyq bolmaıdy», dedi D.Temirbekov.

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova da Ulttyq qor qarajaty dollar­men saqtalatynyn aıtady. «Árı­ne, AQSh dollarynyń ınflıasııa­sy Qazaqstan ınflıasııasynan tómen­deý. Dollar ınflıasııasy 2-4 paıyz aralyǵynda bolady. So­n­dyqtan Ulttyq qordyń kiris­tili­gin dollarmen ese­pteımiz», dedi ol.

Zańsyz shyǵarylǵan aktıvter qashan qaıtarylady?

Sondaı-aq kásiptik biliktilik týraly zań jobasy ekinshi oqy­lym­da qabyldanyp, Senattyń qaraýy­na joldandy. Qujat Ult­tyq bilik­tilik júıesiniń element­terin jáne kásibı biliktilikti taný ar­qy­­ly eńbek salasyndaǵy qaty­nas­­tardy retteý tetikterin júıeleıdi.

Ulttyq kásipkerler palatasy taný ortalyqtaryn akkredıtteý attestatyn beretin jáne kúshin joıatyn túzetýler engizildi. Kásiptik biliktilikti taný týraly qujatty alǵan adamdarǵa qatys­ty shaǵymdar rastalǵan jaǵdaıda ǵana qujattyń kúshi joıylady. Mundaı sertıfıkattar týraly aqparat Ulttyq biliktilik júıesiniń sıfrlyq platformasynda ornalastyrylady.

Budan bólek, jalpy otyrysta «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań jobasy men oǵan ilespe túzetýler qabyldanyp, Senatqa joldandy. Qujattyń mindeti – áleýmettik jelide bolatyn býllıng, azamattardy qorlaý sekildi keleńsiz fakti­lerden, qarjy pıramıdalary­nan azamattardy qorǵaı otyryp, saıası separatızm men ekstremızmniń aldyn alý.

Sondaı-aq jalǵan aqparatty tarat­qany jáne ornalastyrǵany úshin ákimshilik jaýapqa tartýǵa qatys­ty ózgerister engizildi. Jal­ǵan aqparatty ornalastyratyn nemese taratatyn onlaın-platformalardy paıdalanýshylar úshin – 20 AEK, al kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn blogerler úshin – 40 AEK mólsherinde ákimshilik jaýaptylyq engiziledi. Joba boıynsha onlaın-platformanyń ıesi nemese onyń zańdy ókili balaǵa qarsy kıberbýllıng aqparatty jáne memleketke qarsy kontentti tartqan akkaýnttardy toqtatýǵa mindetti.

Sonymen qatar «Zańsyz alyn­ǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań jobasy ekinshi oqy­lymda qabyldandy. Qujat qaı­taryl­ǵan aktıvterdi jınaqtaý jáne Qazaqstan halqynyń ál-aýqa­tyn arttyrýǵa baǵyt­talǵan áleý­mettik-ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrý úshin arnaýly memlekettik qor men basqarýshy kompanııa qurýdy kózdeıdi.

Zań jobasynda sondaı-aq zańsyz alynǵan jáne shyǵaryl­ǵan aktıvterdi qaıtarýdyń, onyń ishinde olardy memleket menshigine óz erkimen berýdiń jańa tásilderi engizilgen. «Negiz­siz baılyq (paıda bolýy túsi­n­iksiz aktıvter)», «jaýapty memlekettik laýazymdy at­qaratyn adam», «ústeme kiris» uǵymdary naqtylanyp, «ákim­shilik-bılik resýrstary» jańa uǵymy engizildi. Májilis atalǵan zańdy ilespe túzetýlerimen birge ekinshi oqylymda maquldap, Senattyń qaraýyna jiberdi.

Zań jobasyn talqylap bolǵan­nan keıin Májilis spıkeri Erlan Qoshanov qujatqa qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, zań jobasynyń basty maqsaty – áleýmettik ádildikti ornatý.

«Bul jumys eldegi aýqymdy reformalar aıasynda Prezıdent­tiń pármenimen iske asyp jatyr. Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da atalǵan máselege basymdyq berildi. Biz búgin osy zańdy qabyldaý arqyly úlken qadam jasadyq. Bir nárse aıqyn – zańsyz áreket jasaǵany úshin eshkim de jaýapkershilikten quty­la almaıdy. Shetel asqan aktıv­­terdi elge qaıtarý úshin bul zań qa­­jetti tetik pen múmkin­dik­ti qa­­ra­s­tyryp otyr», dedi E.Qoshanov.

Jalpy otyrysta Palata komıtetteri jańa zań jobalaryn jumysqa qabyl­dady. Olar – orman sharýashylyǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar máseleleri boıynsha túzetý, Ujymdyq qaýipsizdik týraly sharty uıymynyń 2002 jylǵy 7 qazandaǵy Jarǵysyna ózgerister engizý týraly Tórtinshi hattama ratıfıkasııalyq zań jobasy.

Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekeme basshylaryna sa­ýaldaryn joldady.