Adamzattyń Maǵjany

Aqynnyń týǵan jeri M.Jumabaev aýdanynyń Sartomar aýylynda ótken mereıtoıǵa arnaıy kelgen Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqydy. Onda Maǵjannyń qazaq­tyń ǵana emes, tutas túrki jurtynyń maq­tanyshy, aqynnyń Otanǵa degen sheksiz súıispenshilikke toly jyrlary ha­lqymyzdyń júregine jol taýyp, rýhanııatymyzdyń altyn qoryna engeni, Maǵjandy taný, Maǵjandy tanytý – tárbıelik ári taǵylymdyq máni zor másele ekeni, aqynnyń shyǵar­ma­shy­lyǵyn tereń zerdelep, jan-jaqty dárip­teýdiń mańyzdylyǵy týraly aıtylǵan.

Sonymen birge E.Qoshanov aqynnyń ádebı murasy talaı býynǵa ónege bolary sózsiz ekenin aıta kelip, osydan otyz jyl buryn Maǵjan Jumabaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy respýblıka kóle­minde tuńǵysh ret atalyp ótkenin, sodan bergi aralyqta halqymyzdyń Maǵ­jan tulǵasyna, Maǵjan murasyna degen yqylasy men mahabbaty esh ózger­megenin, qaıta jyl ótken saıyn aqyn­ǵa degen qurmet eselep artyp kele jatqanyn jetkizdi.

E.Qoshanovtyń aıtýynsha, eli­mizde bolyp jatqan oń ózgerister ultymyzdyń uly tulǵalarynyń, sonyń ishinde Maǵ­jan Jumabaevtyń ıdeıalarymen úndesip jatqanyna toqtaldy.

Oblys ákimi Aıdarbek Saparov ta quttyqtaý sóz sóılep, Alashtyń ar­daq­tysy Maǵjan Jumabaevtyń mereıtoıyna kelgen barsha jamaǵatqa alǵy­syn jetkizdi. Túrkııanyń Gazı ýnı­versıtetinen kelgen professor Hýlııa Chengel Maǵjannyń birneshe óle­ńin oqyp berdi. Aqynnyń týǵan-týys­qan­dary­nyń atynan sóz sóılegen Janat Músilimov mereıtoıdy keń kólemde atap ótýge jaǵdaı jasaǵan memleketke rızashylyǵyn bildirdi.

Qyzyljar aspany tórt kún boıy ashyl­maı, qara bulty tóngen daýyl men sýyq jańbyrdyń astynda boldy. Maýsym­nyń 23-24-ne toı kúnderin bel­gil­ep, onyń ekinshi jartysyn ashyq aspan astynda ótkizýdi josparlaǵan, eli­mizdiń barlyq oblystarymen qatar Túr­kııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Reseı sııaqty bes memleketten qonaqtar shaqyryp qoıǵan jergilikti bas­shylyqtyń birshama alańdaǵany da ras. Bir­aq toı bastalǵan 23 maýsym kúni qor­ǵasyn bult seıilip, tórt kúnnen keıin birinshi ret kún shyqty. Al 24 maý­symdaǵy, aqynnyń týǵan jerindegi dala­daǵy is-sharalar ótkende aspanda aqsha bult­tar qaptaǵanymen túske qaraı kún sáý­lesi jarqyraı tógilip, kók júzi shaı­daı ashyl­dy. Osydan keıin tabıǵat ananyń ózi súıgen ulymen úndes ekenine qalaı senbessiń.

Aqqaıyńdar qoınaýyndaǵy kók shalǵyndy jasyl alapta toı bastalyp, oǵan shamamen jıyrma myńdaı adam kelgeni aıtyldy. Toı alańyn qorshaı, qazdaı tizilgen kólikter nópirin tegis sanaı almasa da shamamen kóz shalyp shyqqan adamdar solaı desti. Oblystyń on úsh aýdany jáne basqa da memlekettik jáne jekemenshik kásiporyndardyń tik­ken kıiz úıleri alqaqotan jaıylyp, keń alaptyń óneboıyn alyp jatty. Mundaı toıdy halyq kópten umytyp qalǵandaı edi, endi sonyń esesin alǵandaı jurttyń bári jadyrap, qýanyshtaryn jasyra almaı, máz-máıram bolyp júrdi. Bala-shaǵa túgili bozbalalar men boıjetkender qurylǵan altybaqandardyń basynda ý-dý... Kúres, qyz qýý, báıge sııaqty sporttyq oıyndardyń alańy da qyzý tartysty bolyp, kórermenderiniń kóńil kúıin sharyqtatyp jatty.

Úlken sahnadan aldymen Maǵjan ómirinen qysqasha kórinis berildi. Ony S.Muqanov atyndaǵy mýzykalyq-drama teatrynyń ártisteri tamasha oryndady. Qa­zaq toıynyń úlken sáni – aqyndar aıty­sy bolsa, ol eki kúnge sozyldy. Alǵash­qy bóligi Petropavlda ashyl­ǵan S.Muqanov atyndaǵy dramalyq teatr­dyń jarqyraǵan jańa ǵımaratynda basta­lyp, oǵan qatysqan 16 aqynnyń segizi ekin­shi kúni Sartomarda ózderi­niń óner saıy­syn jalǵastyrdy. Aıtys­tyń aqtańgeri Júrsin Ermanovtyń densaý­ly­ǵy syr berse de, Almatydan jet­ke­ni – jıylǵan halyqtyń júregin tebirent­ti. «Maǵjannyń 130 jyldyǵy toılanyp, halyqaralyq aıtys bolyp jatqanda úıde otyra almadym», dedi ol óziniń qysqa sózinde. Oblys ákimi Aıdarbek Sapa­rov onyń ıyǵyna shapan japty.

Sahnany dúbirletken alymdy aqyn­dar neshe túrli túıdek-túıdek oılary men usynystaryn, tosyn tirkester men ór­nekti shýmaqtaryn tógip jatty. Mysaly, Shuǵaıyp Sezimhanuly óziniń jy­ryn­da jastarǵa arnaǵan qudiretti óleńi bar Maǵjannyń atyndaǵy Jastar mem­lekettik syılyǵyn taǵaıyndaýdyń kúni týǵanyn atap ketti. Túrkistandyq Er­kebulan Qaınazarov ta «shynymen Maǵ­jan týǵan topyraq osy ma?» dep óziniń qatty tolqyǵanyn jetkizdi. So­ny­­men birge onyń «alaqandaı bolsa da Sa­ry­tomar, Alty Alashtyń at baılar qazy­ǵyn­daı» degen joldary da sátti shyqty.

Aıtystyń júldesi de qomaqty boldy. Bas báı­gege tigilgen temir tulpar jas aqyn Shuǵaıyp Sezimhanulyna buıyr­dy. Al alaman báıgede Tóstik Islamnurdyń ar­ǵymaǵy bas júlde alyp, báıgege tigilgen jeńil kólikti enshiledi.

*  *  *

Toıdyń birinshi kúni ótken is-sharalar da joǵary deńgeıde ótti. Otandastarymyzben birge alty shet memleketten kelgen qonaqtar Maǵjan Jumabaev pen Smaǵul Sádýaqasulynyń eskertkishterine gúl shoqtaryn qoıdy. Sosyn at basyn «Abylaıdyń aq úıi» mýzeı-keshenine tiredi. Sonymen birge Qyzyljarda  XVIII ǵasyrdaǵy meshitti qal­pyna keltirýdiń nátıjesinde boı kótergen Islam mádenıeti mýzeıin ara­lady. Odan keıin jınalǵan qaýym oblystyń eń úlken mádenıet orda­lary­nyń biri – Oqýshylar saraıynda bolǵan «Maǵjan Jumabaı – Turan ór­kenıeti men Alash ıdeıasynyń uly jyr­shysy» atty halyqaralyq ǵy­lymı-prak­tıkalyq konferensııaǵa qatysty. Kon­ferensııada quttyqtaý sózdi oblys ákimi Aıdarbek Saparov, Qazaq­stan Ja­zýshylar odaǵy basqarma tóraǵasy Me­reke Qulkenov, TÚRKSOI Jazý­shy­lar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet aıtty. Odan ári ǵalymdar men zertteýshiler ózderiniń baıandamalaryn oqydy. Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónindegi mem­lekettik komıssııa jobalyq keń­sesi­niń basshysy, zańger Sabyr Qasy­mov baıandamasynda: «Alash» ult-azat­tyq qozǵalysynyń jetek­shi ıdeo­logtarynyń biri Maǵjan Juma­baev­tyń is-áreketi, azamattyq bolmysy aıryqsha ekenin atap ótti. «Búgingi kúni onyń aqyndyq qudiretine, júrekten shyq­qan jyrlarynyń sulýlyǵy men tereń mazmunyna mán bersek te biz onyń aza­mattyq fenomenin tolyq ashqan joqpyz. Qansha qysym men qýǵyn kórse de ol bas­qalar adasqanda óziniń ultyn súıgen, halqyn arashalaǵan Temirqazyǵynan aınymady. Maǵjan Qazaqstanda kúshpen ornaǵan bolshevıktik bıliktiń halyqqa qarsy, múddesine múlde has ekenin kóre­gendikpen boljap, «jyn jaılady» degen bir-aq sózben onyń tolyq sı­patyn bergen. Ekinshiden, onyń jyrlary halyqtyń basyna týǵan qandy qa­sapty áshkerelep, ulttyq erkindik pen azattyqty tý etti. Sol kezderde kóp­tegen aqyn keńestik rejimniń aıǵaı­shy­syna aınaldy. О́kinishke qaraı, bul top­taǵylar barlyq qurmet pen ataqqa bó­lengeni de belgili. Men olar­dy ıdeologııalyq koloboranttar dep atar edim. Biz álemniń ozyq elderi­men teńesetin ozyq ulttardyń biri bolǵy­myz kelse búgingi tańda kimniń kim eke­nin ajyratýymyz kerek. Maǵjannyń «Qorqyt», «Batyr Baıan», «Ertegi», «Oqjetpestiń qııasynda», «Júsip han» atty poemalarynyń ıdeıalyq mazmunyna tereń úńilgen adam olardyń sosrealızmniń tar qursaýyna syımaıtynyn kórer edi. Bularda Abylaı, Kenesary, Naýryzbaı, t.b. qazaq jeri­niń qorǵaýshylary, eren erleri tý­raly baıandalady. Sondyqtan da bular – joǵary damyǵan órkenıetti elder­diń oı-júıelik standarttaryna sáıkes dú­nıeler. Maǵjannyń osyndaı qyrlaryn tanyǵan bolshevıkterdiń ıdeologtary onyń ózderine jaý ekenin birden tanyǵan», dedi.

Sondaı-aq ol Maǵjannyń áli kúnge saıası turǵydan aqtalmaǵanyn aıtty. «Jurttyń bári sottalǵan baptyń buzy­lyp, onyń qylmystyq jazadan ǵana aqtalǵanyna máz. Bul zańdy turǵy­dan aqtaý ǵana. О́kinishke qaraı, biz áli kúnge Maǵjan sııaqty erlerimiz­di saıa­sı turǵydan aqtaıtyn nor­matıv­tik-quqyqtyq qujat qabylda­ǵan emes­piz. Osynyń kesirinen biz tipti keńes­tik kezeńde jappaı qýǵyn-súrgin­di qol­daǵan adamdardyń, keıin de ke­ńes óki­metine qulaı berilgen par­tııa-ke­ńes fýnksıonerleriniń attaryna kó­she berip, eskertkishter ornatý­da­myz. Bul týraly Prezıdent Q.To­qaev ta eki ret qadap aıtty. Sondyq­tan biz­ge qaharmandarymyzdyń kim eke­nin memlekettik-quqyqtyq turǵydan kór­se­týge negiz bolatyn zań qabyldaýymyz kerek. Eger osyndaı qujat qabyldan­ǵan bolsa, Maǵjannyń esimi men isi tek bir oblystyń sheńberinde ǵana emes, búkil elimizde keńinen nasıhattalǵan bolar edi. Soltústik Qazaqstan oblysynda Maǵjanmen birge týǵan halqyna qyzmet etýdiń etalony deýge bolatyn Smaǵul Sádýaqasuly da bar. Osy eki arys­qa Almaty men Astanada eskertkish turǵyzylýyna, qupııasyzdandyrylǵan qujattardyń negizinde kıno túsirilýine, olardyń eńbekteri JOO-lar men orta oqý oryndarynyń ǵylymı-ádistemelik oqý baǵdarlamalaryna engizilýine, me­reıtoılary IýNESKO deńgeıinde atalýy­na kúsh salý kerek», dedi Sabyr Qasymov.

Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti­niń professory Zarqyn Taıshybaı ­bıyl oblysta Maǵ­janǵa arnalǵan is-shara­lar týraly aıtyp berdi. Aldymen músháı­ra, sosyn aqyndar aıtysy, konferensııalar ót­kizilgenin sóz etti. Sonymen birge ol Sar­tomardaǵy Maǵjan mýze­ıin oblys orta­lyǵyna kóshirý kerek­tigin de aıtyp, usynys jasady. Túrkııa­nyń Kastomaný ýnıversıtetiniń profes­sory Orhon Sóılemez sóz sóılep, ­Abaı, Mahambet, Ábish Kekilbaı syndy ­iri tulǵalar týraly jáne «Dombyra», «Uly Túrkistan» atty kitaptaryn syı­ǵa tartty. 

«Alash» halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty, professor Qulbek Ergóbek baıandamasynda Maǵjannyń aqtalýy týraly óte kóp derekter aıtty. Sonyń ishinde Maǵjandy aqtaý jónindegi bir bastamany ustazy, professor Beısenbaı Kenjebaev 1965 jyly kótergenin, al 1970 jyly aqyn týraly tamasha esteligin jazǵanyn jetkizdi. Beısenbaı Kenjebaev Máskeý­degi Kúnshyǵys eńbekshileri ýnıversı­tetinde Maǵjannan dáris alǵan eken.

Tarıhshy, professor Búrkitbaı Aıaǵan baıandamasyn Maǵjan shyǵar­mashylyǵynyń zerttelýine arnap, osy qa­tarda birshama kemshi­lik­tiń baryna toqtaldy. «Biz áli kúnge keńestik tap­taýrynnan qutyla alma­ǵannyń saldarynan Maǵjandy sta­lındik súreńdi boıyna darytpaǵany úshin ásiresultshyl dep baǵalaýǵa be­ıilmiz. Sonymen birge onyń túrmede uryp-soǵýmen bergen jaýaptaryna se­nýge bolmaıtynyn oılamaımyz. Mun­daıdy OGPÝ-NKVD qaraqshylary ózderi jazyp, qol qoıdyrǵanyn esh­qashan esten shy­ǵarmaýymyz kerek. Máselen, Maǵ­jan­nyń tergeýde bergen myna jaýabyn qa­rańyz: «V nachale 1921 goda ıa pereehal v Petropavlovsk kak redaktor oblastnoı gazety, gde vel agıtasııý pro­tıv Sovetskoı vlastı ı vel propagandý za obe­dınenıe tıýrkskıh narodov pod egıdoı Iаponıı – «Velıkogo Vosto­ka». V Petropavlovske ıa vstrechalsıa s Tleýlınym Djýmagalıem, kotoryı byl zaverbovan v shpıonskýıý organızasııý Dýlatovym. O Tleýlıne ıa ýznal podrobnostı Petropavlovskogo vosstanııa, organızovannogo kazachım krestıanskım – rýsskım ı kazahskım kýlachem k prı blıjaıshem ýchastıı nasheı organızasıı. Ýkazanııa naschet etogo vosstanııa ıshodılı ot sentra, Býkeıhanova, v to vremıa nahodıvshegosıa v Semıpalatınskoı oblastı, polýchılı ıh v P-Pavlovske Tleýlın, Bılal Maldybaev ı Alı-Askar Kýanyshev. Ot Tleýlına ıa ýznal, kak o nashıh ra­bot­nıkah o Kachaganove Ospane ı Baı­gaskıne Esıme». Munyń ter­geýshiniń jazǵan kórsetpesi ekeni kóri­nip tur, al aqynǵa osyndaı bylapyt ótirikke zorlyqpen qol qoıdyrǵan», dedi ol. О́ziniń baıandamasynda B.Aıaǵan budan basqa da kóptegen derek kel­tirdi.

Sonymen Qyzyljar óńirinde ıisi Túrki dúnıesin dúbirletken aqy­n­nyń toıy dúrkirep ótti. Ol búkil túr­ki jurtynyń birligin, álemniń úıle­simdiligin pash etkendeı boldy. 

Soltústik Qazaqstan oblysy