«Adamnyń adamshylyǵy – jaqsy ustazdan»

Jalpy pedagog kadrlardyń kási­bı quzyretin kóterý problemasyn eki ba­ǵyt­ta qarastyrý kerek: pedagog kadr­lardy daıyndaý jáne mektepterde ju­mys istep júrgen muǵalimderdiń kásibı bilik­tili­gin kóterý. Damyǵan eldiń bárinde pedagog kadrlar daıyndaý máselesi asa mańyzdy memlekettik problema bolyp sanalady jáne oǵan erekshe kóńil bólinedi. Álemge keńinen tanymal «McKinsey&Company» kompanııasy oqýshylardyń bilim sapasy­­nyń muǵalimderdiń quzyrettiligine táýel­di­li­gin anyqtaý maqsatynda AQSh-tyń 3 shtatynda aýqymdy tájirıbe júrgiz­gen. Sonyń nátıjesinde 8 jastan bastap ­11 jasqa deıin úsh jyl boıy kásibı quzy­reti jo­ǵary jáne tómen muǵalimderden bi­lim alǵan oqýshylardyń bilim sapasy­nyń aıyrmashylyǵy 53 paıyzdy quraı­ty­ny anyqtalǵan. Ári qaraı júrgizil­gen zertteýdiń nátıjesinde 11 jasta úlge­rimi nashar bolǵan, ıaǵnı kásibı quzyreti tómen muǵalimderden bilim alǵan oqýshylar­dyń tek 25 paıyzy ǵana 14 jasqa tolǵan­da meńgerýge tıis standart talaptaryna saı bilim ala alǵan, al 75 paıyzy ondaı deńgeıge jete almapty.

Biz Qazaqstan men bilim sapasy ozyq elderde pedagog kadrlar daıyndaý jol­­daryn salystyrmaly túrde taldap, onda 6 aıyrmashylyq bar ekenin baı­qa­dyq. Elimizde sońǵy jyldarǵa deıin peda­gogıkalyq joǵary oqý oryndary men kol­ledjderge kóbinese mektepti ortasha aıaq­taǵan túlekter barǵan; oqý oryndaryn­da tájirıbege emes, teorııalyq bilim berý­ge kóp kóńil bólingen; jas muǵalimder­ge taǵaıyndalǵan tálimgerler formal­dy túrde jumys istegen. Al damyǵan elderde pedagogıkalyq oqý oryndaryna mektepti jaqsy bitirgen túlekter qa­byl­danady. Mysaly, Ońtústik Koreıada alǵashqy 5 paıyzǵa, Fınlıandııada – 10 paıyzǵa, Sıngapýr men Gonkongte 30 pa­ıyzǵa kirgen túlekter qabyldana­dy. Olar­dyń pedagogıkalyq mamandyq­qa be­ıimdiligi anyqtalady, ıaǵnı til jáne matematıkalyq saýattylyǵynyń jal­py deńgeıi, jaqsy qarym-qatynas ja­saý daǵdysy, oqýǵa yntasynyń bo­lýy sekildi qasıetter saralanady. О́ki­nish­ke qaraı bizde bul jumys formal­dy túr­de júrgiziledi. Keı eldiń oqý oryn­­darynda 1-kýrstan bastap bilim tá­ji­rıbege baǵyttalyp beriledi. Bas­ta­ýysh mektepterde negizinen magıstrant­tar sabaq beretin bolǵandyqtan, baka­lavr kýrsyn jaqsy aıaqtaǵandar ma­gıs­tratýra­ǵa qabyldanady. Magıstr-mu­ǵa­limder mektepke jumysqa kelgende olar qoǵamdyq komıssııa aldynda sy­naqtan ótedi. Onda olardyń boıyndaǵy jaqsy ustaz bolýǵa qajetti qasıette­rine baǵa beriledi. Jumysqa qabyldan­ǵan jas magıstr-muǵalimderge tálimger (koýcher) bekitiledi. Muǵalim eńbeginiń erek­sheligi, ol ádette jalǵyz ózi jumys isteıdi, bul olardy bir-birinen úırený múmkindikterinen aıyrady. Tájirıbeli tálimger olarǵa sabaq berýdiń barlyq qyr-syryn úıretedi, jeke sabaq berýge daıyndaıdy.

«McKinsey & Company» kompanııa­synyń ǵalymdary «Mektepte oqytýdyń joǵary deńgeıine qalaı jetýge bola­dy?» degen taqyrypta álemniń 25 eli­niń, «Mekteptegi bilim berýdiń eń úzdik júıeleri qalaı jetile túsedi?» degen taqy­rypta 20 eldiń bilim berý júıesin zerttegen. Osyndaı zertteýlerdiń negi­­zinde muǵalim eńbegine qatysty tómen­degideı qorytyndylar jasaǵan. Oqýshy­lardyń bilim deńgeıi mektepterde jumys isteıtin muǵalimderdiń bilim deńgeıinen joǵary bolmaıdy. Bilim berý nátıjesin jaqsartýdyń birden-bir joly – oqytýdy jaqsartý. Muǵalimderdiń kásibı quzy­retin kóterýdiń tıimdi jáne ártúrli ­jú­ıesin engizý kerek. Kadr tańdaýda bir ǵana qate sheshim qabyldanatyn bolsa, onda bala­larǵa 30-40 jyl sapasyz bilim beriledi.

Muǵalimderdiń kásibı quzyretin kó­terý­diń tıimdi júıesi týraly aıtqanda, onyń 4 tásili bar ekenin anyqtaǵan. Olar – pedagogıkalyq bilim berýdiń erte kezeńinde praktıkalyq daǵdylar qalyp­tastyrý; muǵalimderge qoldaý kórsetý úshin mekteptegi tálimgerlikti uıym­dastyrý; jetekshi-tálimgerdi iriktep alý jáne damytý; muǵalimderdiń bir-birinen úırenýi úshin jaǵdaı jasaý. Jaqsy júıelerdiń kópshiligi osy tásilderdiń ekeýin ne úsheýin bir mezgilde qoldanady. Olardyń tıimdi túrde júzege asyrylýyn qamtamasyz etý kerek. Sonda ǵana tabysty nátıjege qol jetkizýge bolady.

Bizde muǵalimderdiń quzyretin kóterý jumysymen olardyń kásibı deńgeıin kóterý mekemeleri shuǵyldanady. Olar muǵalimderdi jınap, olarǵa dáris oqyp, semınarlar ótkizý ádisine basymdyq berip keledi. Álemdik tájirıbe bul tá­sildiń oqýshylardyń bilim deńgeıin kó­terýge tıimdi bolmaıtynyn kórsetip otyr. Sebebi syrttan berilgen ıdeıalar mu­ǵalimniń sabaq berý deńgeıin kóterýge jaqsy kómek bolady degen túsinik is-áreket teorııasy turǵysynan jalǵan bo­lyp esepteledi. Sondyqtan ol elderde muǵa­limderdiń bir-birinen úırenýine jaǵ­daı jasalǵan jáne ózara tálimgerlik ju­mystar atqarý mektep ómiriniń qalypty jáne turaqty jaǵdaıyna aınalǵan.

Álemniń 79 eli qatysqan bilim sapasyn anyqtaıtyn halyqaralyq PISA 2018 zertteýinde qazaqstandyq oqýshylar 69-shy oryndy ıelendi. Árıne bul tómengi kórsetkish. Oqýshylardyń jaqsy bilim alýy ustaz quzyretine táýeldi ekeni jo­ǵaryda aıtyldy. Osyǵan baılanysty keıbir statıstıkalyq faktilerge kóńil aýdaraıyq. 2019 jyldyń esebi boıynsha, Túrkistan oblysynyń mektepterin­de 62 myńnan asa muǵalim eńbek etken. Sol muǵalimderdiń 60 paıyzy syrttaı oqyǵan, al 70 paıyzy jekemenshik oqý oryndarynda bilim alǵan.

Damyǵan elderde hırýrg operasııa jasaýǵa qalaı daıyndalatyn bolsa, mu­ǵa­lim sabaq berýge de solaı daıyndalýy kerek degen túsinik bar. Bul sabaq berýdiń jaýapkershiligi men muǵalim­niń bilim deńgeıine qoıylatyn talapty kórsetse kerek. Biz bolashaq hırýrgti syrt­tan oqytyp, operasııa jasaýdy úırete almaıtyn bolarmyz. Olaı bolsa «jaýapkershiligi osynsha joǵary bola­tyn muǵalimdi syrttan oqytyp, oǵan qan­shalyqty jaqsy bilim bere alamyz?» degen oryndy suraq týyndaıdy.

Elimizde jaqsy ustazdar daıyndaý máselesine jetkilikti kóńil bólinbeı keledi. 120 joǵary oqý ornynyń basym bóligi muǵalimder daıyndaıdy. Olar­dyń sapasynyń tómen ekeni týraly BAQ-ta az jazylǵan joq. Quzyretti pedagog kadrlar daıyndaý máselesiniń ur­paq keleshegi, el bolashaǵy úshin erek­she mańyzdylyǵyn eskere otyryp, ár oblysta pedagogıkalyq ınstıtýt, ne ýnıversıtet ashý kerek. Ol burynda bolǵan tájirıbe. Bul oqý oryndary oblys­tyq bilim berý basqarmalarymen tyǵyz jumys isteı otyryp, sol oblystyń pedagog kadrlarǵa degen suranysyn jáne oblys mektepterinde jumys isteıtin árbir muǵalimniń kásibı deńgeıin anyqtap, barlyq problemany birge talqylap, olardy sheshý joldaryn birge oılastyr­ǵany durys.

Elimiz egemendik alǵan jyldardan bastap 30 jyldaı ýaqyt boıy birqa­tar obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty orta mektepterde jumys isteıtin muǵalimderdiń kásibı deńgeıi tómendeı bastady. Oǵan negizgi sebepter retinde tómendegi jaǵdaılardy aıtýǵa bolady: muǵalimderdiń jalaqysy tó­men­dedi; muǵalim mamandyǵynyń qoǵam­­daǵy bedeli túse bastady; pedagogıka­lyq mamandyqtarǵa UBT nátıjeleri boıyn­sha ortasha nemese odan tómen ball alǵan mektep túlekteri qujattaryn tapsyratyn boldy; pedagog kadrlardy daıarlaý sapasy tómendeı bastady; kásibı quzyreti joǵary muǵalimder joǵary eńbekaqy alatyn basqa jumystarǵa aýysatyn boldy; muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý júıesi durys jumys istemedi.

«McKinsey&Company» kompa­nııa­sy­nyń zertteýleri bastapqy eńbekaqy deńgeıiniń muǵalim mamandyǵyn tań­daýǵa aıtarlyqtaı áser etetinin kórsetti. Muǵalim mamandyǵyna degen qyzy­ǵý­shylyq pen onyń qoǵamdaǵy mártebesi arasynda ózara aıqyn baılanys baı­qalady. Muǵalim mamandyǵy joǵary mártebege ıe bolsa, anaǵurlym talantty adamdar muǵalimdikke keledi, bul osy mamandyq mártebesiniń odan ári artýyna yqpal etedi. Al mamandyq tań­daýda sheshim qabyldaý úshin mańyzdy faktorlardyń biri – mamandyq mártebesi. Demek, osynsha ýaqyt boıy, elimizdiń mektepterine kásibı quzyreti joǵary muǵalimder óte az keldi. Tek sońǵy jyl­dary ǵana muǵa­limderdiń eńbeka­qy­sy kóterilip, sonyń negizinde muǵalim ma­mandyǵy­nyń bedeli joǵarylap, pe­da­gogıkalyq mamandyqtarǵa UBT nátı­jesi boıynsha joǵary ball alǵan túlekter qujattaryn tapsyra bastady. Pedagogıkalyq oqý oryndaryna tús­ken osy túlekter qajetti bilim alyp, tájirıbe jınap, jaqsy muǵalim dáre­jesine kóterilý úshin kem degende 8 jyldaı ýaqyt kerek. Bul da az ýaqyt emes. Olaı bolsa, qazirgi ýaqyt­ta mektepterde jumys istep jatqan muǵa­limderdiń kásibı quzyretin kóterý eń mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tur.

Qalyptasqan jaǵdaıdy saralaı ­ke­le, joǵaryda kórsetilgen muǵalimder­diń kásibı quzyretin kóterý tásilderiniń ishinen mekteptegi tálimgerlikti uıym­dastyrý; jetekshi-tálimgerdi iriktep alý jáne damytý; muǵalimderdiń bir-birinen úırenýi úshin jaǵdaı jasaý tásil­derin júıeli túrde keńinen paıdalaný kerek dep esepteımiz. «McKinsey & Company» kompanııasynyń ǵalymdary óz zertteýlerinde «bilim berý nátıjesin jaqsartýdyń birden-bir joly – oqytýdy jaqsartý» dep qorytyndylaǵan. Ol úshin muǵalimderdiń kásibı quzyretin kóterýdiń tıimdi jáne ártúrli tásil­de­rin júıeli túrde qoldaný kerek.

Pedagogıka ǵylymdary akade­mııa­sy Túrkistan oblysynyń bilim bas­­qar­masymen jasaǵan memorandým negi­zinde 2018-2019 jáne 2019-2020 oqý jyldarynda mektep, aýdan jáne ob­lystyq ádis­temelik mekemelerdiń ishki rezervterin paıdalaný negizinde oqý­shy­lardyń bilim sapasyn kóterý maq­satynda aýqymdy tájirıbe júrgizdi. Oǵan Tóle bı, Otyrar, Ordabasy jáne Saıram aýdandarynan 40 mektep, 3 myńnan asa oqýshy, 400-ge tarta muǵalim qatysty. Onyń bir ja­ńalyǵy – ashyq sabaqtar­dyń ornyna aqyldasý sabaqtaryn ót­kizý. Onyń maqsaty – ustazdar qaýymdas­ty­ǵyn quryp, muǵalimderdiń sabaqtar­dy birge daıyndap, olarǵa qatysyp, olar­dy ashyq túrde talqylaý. Bul jańalyq­ty ustazdar qaýymy úlken túsinýshi­lik­pen qabyl aldy. 2019-2020 oqý jy­lynda tájirıbege qatysqan muǵalimder 3 myńnan asa aqyldasý sabaǵyn ótkizip, oǵan 12 myń muǵalim qatysty. Tájirıbe nátıjesinde muǵalimderdiń kásibı deń­geıi kóterildi, oǵan qatysqan synyp oqý­shylarynyń bilim sapasy qatyspaǵan synyp oqýshylaryna qaraǵanda, salys­tyrmaly túrde 4,5 paıyzdan 9,5 paıyz­­ǵa deıin kóterilgeni anyqtaldy. Qys­qa­­sy, aqyldasý sabaqtaryn júıeli túrde ót­ki­zý óz tıimdiligin kórsetti.

Biz jetekshi-tálimgerdi iriktep alý jáne damytý tásilin óte tıimdi paıdalanýymyz kerek. Qazirgi ýaqytta elimizdiń barlyq mektebinde uzaq jyldan beri oqýshylarǵa sapaly bilim berip kele jatqan tanymal muǵalimder jumys is­teıdi. Olardy oqýshylardyń ata-analary da erekshe qurmetteıdi. Bul shynaıy kórsetkish, shynaıy baǵa. Barlyq mekteptegi osyndaı muǵalimderdiń tizimin daıyndap, solardy jetekshi-tálimger retinde paıdalaný kerek. Mundaı muǵa­limderdiń sany jyl saıyn azaıyp kele jatqanyn eskerip, bul jumysty jedel túrde qolǵa alý qajet dep esepteımiz.

Qazirgi kezde tıisti biliktilikti alý úshin muǵalimder qajetti qujattardy tap­­syrady jáne testileýden ótedi. Test nátı­jeleri boıynsha komıssııa tıisti sheshim qabyldaıdy. Berilgen biliktilik negi­zin­de olardyń jalaqysyna ústemaqy qosylady: moderator-muǵalimge – 20 pa­ıyz, sarapshy-muǵalimge – 30 paıyz, zert­teýshi-muǵalimge – 40 paıyz, sheber-muǵalimge – 50 paıyz. Bul – muǵalimderdi yntalandyrýdyń jaqsy tásili.

Bizdińshe, teorııalyq emtıhannyń jóni basqa da, al mekteptegi jaǵdaıda, ıaǵnı, sabaq kezinde ár balanyń jaqsy bilim alýyn qamtamasyz etýdiń jóni bólek. Pedagogıka ǵylymynyń alýan túrli ádis-tásilin shynaıy ómirde, ıaǵnı oqýshylarǵa dáris berý kezinde tıimdi qoldana alǵan muǵalim ǵana oqýshylarǵa jaqsy bilim bere alady. Keıingi jyldary mektepterge kele bastaǵan magıstr ataǵy bar jas muǵalimderdiń sabaq berý deńgeıi olardy kóp jetildirýdi qajet etetinin kórsetip otyr. Bul teorııalyq bilim praktıkamen ushtastyrylǵan jaǵdaıda ǵana jaqsy nátıje beretinin taǵy da dáleldep tur. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp muǵalimderge tıisti biliktilik sanatyn berýde basty kórsetkish retinde olar oqytqan oqýshylardyń alǵan bilimderiniń sapasyn alý kerek dep esepteımiz.

Elimizde jas urpaqqa sapaly bilim berý úshin asa qajetti muǵalimderdiń kásibı quzyretin kóterý máselesine biraz jyl boıy qajetti kóńil bólinbegenin eskerip, endi ýaqyt ótkizbeı memlekttik deńgeıde qajetti baǵdarlama qabyldap, keshendi jumys júrgizý qajet bolar dep oılaımyz. Qazirgi ýaqytta qoǵamda keń talqylanyp jatqan pedagogıkalyq oqý oryndaryn qaı mınıstrlikke berý, osyndaı aýqymdy is-sharalar atqarý máselesin talqylaý barysynda sheshý kerek bolar. Sebebi basty másele olar­dy bir mınıstrlikten basqa mınıstrlikke berý emes, laıyqty adam­dardyń pedagogıkalyq kadrlar bolýyn qamtamasyz etý, pedagogıkalyq oqý oryndar júıesin retteý, olarda stýdentterdi erte kezeńnen praktıkalyq daǵdylaryn qalyptastyra otyryp, daıyndaý sapasyn kóterý, sonymen birge óńirlerde kadrlar daıyndaý men mektepterdegi muǵalimderdiń kásibı quzyretin kóterý jumystaryn keshendi túrde júrgizýi kerek dep esepteımiz.

Asqarbek QUSAIYNOV,

Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti