Sýretti túsirgen Azamat QUSAIYNOV
BAQ qyzmetkerleri kúni qarsańynda Almatydaǵy Dostyq úıinde «Qazaq» gazeti jáne ulttyq baspasóz» atty dóńgelek ústel uıymdastyrylyp, kásibı jýrnalıstıkanyń keleshegine qatysty mazmundy áńgime órbidi. Qazaq medıa qaýymdastyǵynyń uıytqy bolýymen, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen ótken jıynda «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektorynyń orynbasary Dýman Anash Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráliniń quttyqtaý lebizin jetkizdi. Quttyqtaýda «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórgen 2 aqpandy «Ulttyq baspasóz kúni» dep ataý týraly bastama kóterilgeni aıtylady.
Otandyq BAQ-tyń bolashaǵy men betalysy talqylanǵan otyrysta tarıh ǵylymdarynyń doktory Svetlana Smaǵulova basylymnyń bir jyldyǵyna oraı jarııalanǵan «2-shi feýral» degen bas maqalada táýekel dep gazet shyǵarýdy bastaǵanda, basylymnyń nebári 750 som qarajaty bolǵanyn, jabylýǵa shaq qalǵanda qaltaly azamattar jumyla kótermelep, járdem bergenin alǵa tartty. Al bul derekti «Jurt azamattarynyń bir sypyralary pul jaǵynan, bir sypyralary qalammen, bilim jaǵynan, bir sypyralary eki jaǵynan da járdem etti» dep, «Qazaq» gazeti atynan alǵys jazǵan Ahmet Baıtursynulynyń jazbasy dáıekteıdi.
Ǵalym Svetlana Smaǵulova «Qazaq» gazetiniń beıresmı ensıklopedııalyq basylym bolǵanyn, buryn 264 danasy shyqqan gazettiń Mámbet Qoıgeldiniń zertteýimen taǵy 2 sany tabylǵanyn, ıaǵnı barlyǵy 266 nómiri shyqqanyn, redaksııa san ret qýǵyndalsa da sol kezeńdegi qoǵamnyń kúndelikti tynys-tirshiliginen tolyq habar bergenin jetkizdi.
Desek te, áli de taǵdyr talaıy taýsylmaı kele jatqan qazaq basylymdarynyń búgingi ahýaly nendeı desek, Dýman Anash «Qazaq» gazeti men «Qazaq gazetteri» JShS arasyndaǵy úzilmegen jalǵastyq «Ushqynǵa» ulasqanyn, qazirgi «Egemen Qazaqstan»-nyń «Qazaq» gazetiniń baspahana quraldaryn paıdalana otyryp alǵash ret jaryq kórgenin eske sala kele, qazirgi dástúrli basylymdardy qoǵam suranysyna saı jetildirý, áleýmettik jelimen ıntegrasııalaý men jazylym naýqanyn uıymdastyrý, qarjylyq jaǵdaıy da burynǵysha ózekti ekendigin atady. Búginde «Qazaq gazetteriniń» quramyna 12 basylym, 3 ınternet portal kiredi. «Qazirgi basylymdar – «Qazaq» gazetiniń muragerleri. Keıbireýler «Merzimdi baspasóz kerek pe?» deıdi. Árıne, kerek. Baspasózge jarnama berý burynǵydan azaıdy. Sol úshin áleýmettik jelidegi arnalarymyzdy damytýǵa kúsh salyp jatyrmyz», dedi Dýman Anash.
Belgili jýrnalıst, medıamenedjer Serik Janbolat aqparattyq shaıqas soǵys deńgeıinen de asyp ketken qazirgi kezeńde aqparattyq saıasatqa jiti kóńil bólý keregin, biraq keıbir qadamdar qazaq gazetterin ósirýge emes, óshirýge, máselen «Qazposhta» banktermen básekege túsip ketkenin, sheteldik aqparattyq aksııalardyń úlesin kemitý jóninde másele kóterdi. Jýrnalıst «Qazaq» gazeti de kezinde qyspaq kórip qana qoımaı, qýǵynǵa ushyrap, aıyppul tólep otyrýǵa májbúr bolǵanyn eske saldy. Gazettiń qyzyqty tarıhyn myna derekpen de dáıekteýge bolady. Ǵasyrdan astam ýaqyt buryn jaryq kórgen basylym sol zamanda «Tıtanıktiń» sýǵa batqany týraly da aqparat bergen eken.
«Mirjaqyp Dýlatuly taqyr jerden «Qazaq» gazetin bes jyl boıy shyǵarǵan Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıyna oraı jarııalaǵan ómirbaıandyq ocherkinde basylym jaryq kórgen jyldary eldegi keleńsiz jaıttardy, paraqorlyqty, alaıaqtyqty aıqyn synǵa alǵany úshin birneshe ret patsha ákimshiligi tarapynan salynǵan aıyppuldardy tóleýge májbúr bolǵanyn keltiredi. Osydan keıin «Qazaq» gazeti patsha ákimshiliginiń qatań baqylaýyna iligip, árbir jarııalanǵan maqala jiti tekserýden ótkeni, alaıda 1918 jyly ultshyl baǵytty ustanǵan basylym jabylyp tynǵany belgili», deıdi ǵalym Svetlana Smaǵulova.
Al bizdi oılandyratyny – endigi aqparattyq saıasattyń tutastyǵyna, aýyzbirshilikke, eldik múddege búgingi BAQ qalaı yqpal etedi, qandaı qyzmet atqarady degen saýal. Bul suraq aqparat aıdynyndaǵy tájirıbeli jýrnalısterdi de tolǵandyrady.
Jıyn moderatory, Qazaq medıa qaýymdastyǵy jetekshisiniń orynbasary О́mirjan Ábdihalyquly aqparattyq mádenıet pen aqparatty tutyný mádenıetine kóńil aýdara otyryp, ulttyq baspasóz uǵymyn engizý, irgeli baspasózge ulttyq mártebe berý, áleýmettik jelide qazaqsha kontent óndirýdiń ózektiligin qoǵamǵa jan-jaqty jetkizý jaıyn áńgimeledi.
«Qazaq» gazeti bolyp qazir qaıta shyǵyp jatqan basylymnyń redaktory Jasulan Máýlenuly bıyl 2 aqpanda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine «Qazaq» gazetiniń 1916, 1917, 1918 jyldardaǵy sany kóptomdyq retinde jınaqtalyp tursa da, ony basýǵa qarjy qolbaılaý bolyp turǵany másele retinde jetkizilgenin, atalǵan kóptomdyq Sultan han Aqqululy jetekshilik etetin ınstıtýttan jaqynda shyǵarylatynyn jetkizip, qoldaý kórsetkeni úshin alǵys aıtty.
«Dalanews.kz»-tiń bas redaktory Dýman Byqaı «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń áleýmettik jelide 7 mıllıonnan astam jazylýshysy bar ekenin, qazir keıbir blogerlerdiń semınaryna 90 myń teńgesin aıamaıtyn azamattar dástúrli medıaǵa 900 teńgesin qımaıtynyn, sondyqtan aýdıtorııanyń psıhologııasyn túsiný men ony zertteý qajettigin, basylymdar memleketpen jumys isteý, oqyrmanmen baılanys ornatý jáne naryqtan tabys tabý syndy oshaqtyń úsh butyndaı qaǵıdamen qareket etýge tıis ekenin alǵa tartty. Sondyqtan áleýmettik jelide qamtý aıasy aýqymdy bolǵanymen, yqpal etý aıasynyń azdyǵy faktoryn da aıta ketken abzal.
Osy oraıda Dýman Anash ta sońǵy úsh jylda talaı dúnıeniń quny sharyqtap, baspahana men qaǵazdyń quny qymbattap, merzimdi basylymdardy jetkizý áldeqaıda óskenimen, jazylý baǵasy sol kúıinde qalǵanyn aıta kele, osy tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryna qatysty sóz qozǵady. Al «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Almas Núsip gazetter ekonomıkalyq jaǵynan táýelsiz bolsa ǵana táýelsiz basylym dep aıtýǵa bolatynyn, al talaı qazaq baspasózi bul jaǵynan áli de qaýqarly emestigin, qarjylyq múmkindigi shekteýli ekenin jetkizdi. О́z kezeginde Dýman Byqaı: «Basylymdar taralymyn kóterýge májbúrleý joq. Biraq jazylýshy, ónimdi satyp alýshy joq», dese, «Zań» gazetiniń bas redaktory Aınur Sembaeva «Jurt gazetke quqyqtyq kómek alý úshin kóp júginse de, jazylýdy oılamaıdy», degendi alǵa tartty.
Munan keıin sóz alǵan «Alataý-aqparat» medıa holdınginiń basshysy Erjan Tólek dóńgelek ústeldegi kóterilgen máseleler dástúrli medıaǵa senimniń azaıýy saldarynan týyndaǵanyn, sol sebepti dástúrli medıa men jańa medıany úılestirý keregin, salalyq kontentterdi jetildirýge qarjy bólý, aqparattyń lastyǵynan arylý maqsatynda jumys júrgizilýi qajettigin atap ótti. Sondaı-aq «Qazaqstan dáýiri» gazetiniń bas redaktory Ertaı Erǵalıuly, «Zań» gazetiniń bas redaktory Aınur Sembaeva, «Adyrna» ınternet-portalynyń bas redaktory Arman Áýbákir sııaqty áriptesterimizdiń oryndy pikirleri retimen tıisti mekemeler tarapynan sheshim tabatynyna senemiz.
Halyqtyń áleýmettik tirshiligi, talǵamy men tabysy óz degenin jasap otyrǵanyn moıyndaý kerek. Máseleniń bir ushy halyqtyń qaltasyna, til máselesine de baryp tireletini aıtylmaı qalǵan joq. Ekonomıkanyń tili qazaqsha bolmaı, sheshim qabyldaıtyn adamdar qazaqsha sóılemeı, jarnama berýshiler memlekettik tildiń órkendeýine múddelilik tanytpaı, ulttyq BAQ-tyń baǵy janýy neǵaıbil. Osy oraıda iskerlik jýrnalıstıkany ishinen biletin Serik Janbolat «Oqyrman gazet, jýrnalǵa jazylý, oqý úshin barlyq segmentte tabys pen tabysty adamdar kóbeıýi kerek», dedi.
Jıyn moderatory О́mirjan Ábdihalyquly otyrysta aıtylǵan sóz aıtylǵan jerinde qalmaı, quzyrly mekemelerge júıelenip, jınaqtalyp jetkiziletinin aıta kele: «Qazaq» gazetiniń 266 sany tolyq zerttelgen. Sońǵy eki sany kitap bolyp basylmaq. Burynǵy jáne keıingi tarıhı qazaq baspasóziniń elektrondy katalogin jasaý máselesin kezekti ret qozǵap otyrmyz. Búgingi basqosý – Qazaq medıa qaýymdastyǵy uıymdastyryp otyrǵan alǵashqy is-shara. Aldaǵy ýaqytta qazaqtildi medıanyń búgini men bolashaǵy sóz bolatyn mundaı alqaly otyrystardy jalǵastyrmyz», dedi.
ALMATY
