Tarıh fakýltetiniń stýdentteri jyl saıyn jasaq quramynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýdiń praktıkalyq tájirıbelerin meńgerip, jer qabatynyń bólikterin zerdeleýge qatysady. Jasaq Arys ózeni ańǵaryndaǵy Qaraýyltóbe, Tórtkúltóbeniń ertedegi otyryqshy qonystarynda, Shymkent, Otyrar tóbe qalashyqtarynda, Birkólik qonysynda alǵashqy qazba jumystaryn júrgizip, kóne dáýir mádenıetiniń ǵasyrlar boıǵy syryn ashty.
Belgili arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aleksandr Podýshkın jetekshilik etetin arheologııalyq jasaq bizdiń zamanymyzdyń I-IV ǵasyrlarǵa tıesili Kúltóbe qalashyǵynyń ornyn ashqan. Qazir Kúltóbe osydan eki myń jyl burynǵy Qańly dáýirindegi ejelgi jazba mádenıetiniń biregeı eskertkishi sanatynda tarıhymyzǵa endi.
Eski qalashyq ornynan arameı álipbıimen jazylǵan ejelgi ıran tilinde oryndalǵan 33 jazba eskertkishteriniń fragmentteri shyqqan. Onyń ishinde 4 kúıdirilgen laı taqtaıshalardaǵy jazba tutas fragment retinde búginge deıin jetken. Eń úlken taqtaıshadaǵy jazbalar 7 qatarda 140 tańba retinde bederlengen. Qalǵan taqtaıshalardaǵy jazbalardyń tańbalar sany 56-dan 65-ke deıingi belgiler sanyn quraıdy. Tarıhı máni bar jazbanyń mazmunyn ashýǵa Kembrıdj jáne London ýnıversıtetteriniń professory, akademık, álemge áıgili paleolıngvıst Nıkolas Sıms-Ýılıams járdemshi bolǵan.
Ýnıversıtettiń ǵalymdary men óndiristik tájirıbeden ótip jatqan stýdentter jýyrda Qańly memleketi dáýirine tıesili eki qorymnyń ornyn tapty. Bir-birinen eki shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan ejelgi qorym oryndary ózara qatty uqsas. Ekeýiniń de tereńdigi 5 metrden asady. Mundaı tereńdiktegi qorymdar buryn-sońdy bul aımaqta kezdespegen. Jer qatparymen tanysqan arheologtar qorymnyń pishinin, jerleý kameralarynyń ornalasýyn, súıekti qoıýdaǵy dástúrlik kýltti, súıekterdiń túr-sıpatyndaǵy jas erekshelikterin eskere otyryp, jádigerlerdiń eń kemi 2 myń jyl buryn paıda bolǵan otbasylyq qorymdar bolǵany jóninde boljamyn aıtty.
Birinshi qorymnan er azamattyń, áıeldiń jáne jas óskinniń súıegi, túrli pishindegi ydys-aıaqtar, qumyra, nobaıy sopaqsha kelgen qysh ydys tabylǵan. Er azamatqa tıesili súıektiń tolyq kúlden tóselgen qabatqa qoıylǵanynan, ol dáýirdiń turǵyndary ot kýltin ustanǵanyn ańǵaramyz. Áıelge tıesili súıekte kúmis júzik pen altyn syrǵa bolǵan. Ǵalymdardyń aıtýynsha, Qańly dáýirine tıisti jerleý oryndarynan zergerlik buıymdardyń kezdesýi neken-saıaq. Sol sebepti tabylǵan qorym úlken tarıhı jáne mádenı mánge ıe.
Ekinshi qorymda árkelki jas shamasyndaǵy 8 adamnyń súıegi qoıylǵan. Jerleý ornynan túr-pishini árkelki 8 qumyra tabylǵan. Onyń ishinde aýyz jaǵy uzyn sopaqsha keletin suıyqtyq saqtaýǵa arnalǵan keramıkalyq qumyra biregeı jádiger retinde baǵalanyp otyr. Qorymda áıelderge arnalǵan biregeı áshekeı buıymdary da bolǵan. Kúmis júzik, 400-den astam túrli-tústi shyny elementteri men ań súıekterinen, qola elementterinen tizbektelgen alqa, súrme, qaıraq, jebe ushtary, teriden jasalǵan belbeý, asyq súıekteri syndy buıymdar burynǵy ótken dáýirlerdiń mádenı tynysynan tyń aqparat beredi.
Ǵalymdar jádigerlik buıymdarda qazaq halqynyń etnogenezi saqtalǵan degen pikirin bildirip otyr. Tabylǵan qumyralardaǵy tańbalyq belgiler qazaq rýlarynyń tańbalarymen uqsas.
