Jalpy «Qoǵam tynysynyń barometri» atanǵan mass-medıa salasy qarqyndy damyǵan tusta aqparattyq tehnologııalar áserimen álem kúrt ózgeriske ushyrady, kommýnıkasııanyń landshafty da tereń transformasııaǵa tústi.
Máselen, kúni keshe «Meta» kompanııasy Threads áleýmettik jelisin iske qosty. Yqsham mátin jazýdy talap etetin jańa jeli iske qosyla salysymen, bir saǵat ishinde ony júktep alǵandar sany 5 mıllıonnan asyp ketse, eki táýlikke jeter-jetpes ýaqytta 70 mıllıonǵa jýyq qoldanýshy tirkelipti. Osylaısha, Mark Sýkerbergtiń kezekti ónimi buǵan deıin áleýmettik jelilerge qatysty rekordtyń bárin jańartty.
Taıaýda «Reuters Institute» jarııalaǵan «Dıjıtal jańalyqtar esebi» (Digital News Report) de biraz máseleniń basyn ashyp kórsetip otyr. Shartaraptyń túkpir-túkpirindegi 46 memleketten jınalǵan derekter men júrgizilgen saýalnamada mass-medıanyń álemdegi damý úderisi baıandalǵan. Qujat keıingi jyldary dástúrli buqaralyq aqparat quraldarynyń tanymaldylyǵy da, taralymy da, aýdıtorııasy da, oǵan senim de azaıǵanyn taǵy bir aıǵaqtap otyr. Máselen, BAQ-tyń resmı veb-saıty nemese qosymshasyn qoldaný kólemi 32 paıyzdan 22 paıyzǵa deıin tómendegen. Al jańalyqty áleýmettik jeli arqyly oqý 30 paıyzǵa ulǵaıǵan. Ásirese, jastar arasynda mundaı úrdis basym. «Dıjıtal jańalyqtar esebine» tereńirek úńilsek, mass-medıa salasynyń qanshalyqty ózgergenine kózimiz jete túsedi. Osydan birneshe jyl buryn Facebook álemdegi eń tanymal áleýmettik jeli ataǵyn eshkimge bermeı turǵan-dy. Ásirese, osy jeliden jańalyq oqıtyndar qatary qalyń bolatyn. Qazir Facebook-ke aqparat izdep kiretinder sany 28 paıyzǵa deıin tómendegen. Kerisinshe, WhatsApp, Instagram, YouTube sekildi jelilerdiń jańalyq taratý aýqymy artyp otyr.
«Dıjıtal jańalyqtar esebine» súıensek, dástúrli BAQ-ta ǵana emes, onlaın medıada da jańalyqqa qyzyǵýshylyq tómendep barady. Mysaly, álemde 2017 jylmen salystyrǵanda kúndelikti jańalyqpen tanysýǵa qyzyǵatyndar 63 paıyzdan 48 paıyzǵa tómendepti. Oǵan qosa, mass-medıa ókilderine jazylý úrdisi de baıaýlaǵan.
Taǵy bir nazar aýdaratyn másele – TikTok sekildi jelilerdiń jastar arasynda keńinen tanymal bolýy. Iаǵnı beıne format arqyly aqparat taratýdyń mańyzy arta tústi. Bıylǵy Buqaralyq aqparat qyzmetkerleri kúnindegi saltanatty is-sharada Memleket basshysy otandyq medıa jańa kezeńge aıaq basqanyn, aqparat taratý jyldamdyǵy men onyń mazmuny jyldam ózgerip jatqanyn atap ótti. «Keshe ǵana dástúrli jáne jańa medıanyń básekesi týraly sóz qozǵalýshy edi. Al búgin sol saıttardy áleýmettik jeliler, messendjerler, platformalar aqparat alańynan yǵystyryp jatyr. Aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin Úkimet te, medıa menedjerler de osy ózgeristerge daıyn bolýy qajet», dedi Prezıdent.
Osy rette qabyldanǵan «Onlaın platformalar jáne onlaın jarnama týraly» zań osy qajettilikti rettep, olqylyqtyń ornyn toltyrady dep bilemiz. Eýropalyq odaq qabyldaǵan Digital Services Act nemese sıfrlyq qyzmetter týraly zańnyń balamasy ispetti jańa zań sheteldik áleýmettik jelilerdiń elimizde tirkelýine, olardy qazaq tiline beıimdeýge, moderasııa jáne kontentterdi monetızasııalaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan bul qujat mass-medıanyń jańa zaman talaptaryna saı beıimdelýine yqpal etedi dep oılaımyz.
