Qobda boıyndaǵy ǵun qonysy

Boz daladaǵy qorǵan

Qorym Aqtóbe qalasynan 180 shaqyrym jerdegi Qıyl ózeni boıynda, Syrym Datuly qozǵalysyn qoldaýshylardyń biri Derbisáli kesenesi janynda ornalasqan. Biz oblystyq-tarıhı ólketaný mýzeıi dırektorynyń orynbasary Dáýren Bekeevpen birge ǵundar qorǵanynda jumys istep jatqan arheologtermen júz­desip qaıttyq.

Qazaq tarıhyndaǵy aqtańdaq betterdiń biri – ǵundar kezeńi. Biz­diń zamanymyzdyń II ǵasyrynda dala­myzǵa qonys aýdarǵan jaýynger ǵun taıpalary týraly maǵlumat óte az. Halyqtardyń uly qonys aýdarý qozǵalysyn bastaǵan jaýynger taıpalar Eýropaǵa qaraı barar aldynda qazaq jerinde eki júz jyl aıaldaǵan. Alaıda daladaǵy ǵun qorǵandaryn arnaıy mamandar bolmasa, bylaıǵy jurt tanı ber­meıdi. Eger sarmat taıpalary bıik etip qorǵandar úıse, ǵundar keri­sinshe qorymdaryn jer betine mu­qııat jasyrǵan. Sol sebepti boz daladan ǵun qorǵanyn tabý óte qıyn.

Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri Aslan Mame­dov bastaǵan top quramyna Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıver­sıtetiniń tarıhshy stýdentteri, Aqtóbe qalasyndaǵy №72 mekteptiń arheologııany unatatyn oqýshylary kirgen.

Ǵundar Aqtóbe oblysyna Syr ózeni men Aral teńizi jaǵynan kelgen. Áskerı tártibi kúshti, jaýynger ǵundar bizdiń zamanymyzdyń II-IV ǵasyrynda jergilikti taıpalarmen birlestik quryp, ózindik mádenıet qalyptastyrdy. Olardyń bir bóligi Ústirtti betke alyp, Mańǵystaýǵa qaraı ketken. Arheologter «Derbisáli –2» qorymynan jeti qorǵan, alty jerleý ornyn qazdy. Bul jerdegi qorymdardyń biri «P» tárizdi, endi biri gantel pishindi, taǵy biri taǵa tárizdi. Bir aýmaqtaǵy qorymdar nege ártúrli pishinde turǵyzyldy? Ázirge munyń jaýaby joq. Qorymdar jerlengen adamdardyń rýlyq-taıpalyq erekshelikterine baılanysty ártúrli pishinde turǵyzylýy da múmkin.

«Ǵundar Aqtóbe oblysynyń Qar­­ǵa­ly,­ Qobda, Oıyl aýdandarynyń ońtústik ja­ǵyn, Temir, Yrǵyz, Muǵaljar aýda­ny­nyń jerin qonys etken. Bul osy jaqqa kelgen ǵundardyń kósh joly bol­ǵan. Al Mártók, Hromtaý, Qarǵaly, Qobda aýdandarynyń soltústik jaǵynda ǵun obalary joq. Ǵundar kelgenge deıin osy aýmaqty sarmat taıpalary mekendedi. Bul jaqqa sarmattar bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrda kelip qonystandy. Alaıda b.z.d. III ǵasyrda bul jaqtaǵy halyq sany azaıdy. Sarmat taıpalary b.z.d. II ǵasyrda qaı­ta kóbeıdi. B.z.d. I ǵasyrdyń aıaǵy men bizdiń zamany­­myzdyń I ǵasyrynda tabı­ǵat qolaısyz bolǵandyqtan, halyq qaı­ta ketip qaldy. Biz olardyń qonysyn taba almaı júrmiz. I ǵasyrda Syr boıy­nan kelgen ǵundar da munda kóp turaq­ta­maı qaıta kóship ketken. Olardyń turaq­ta­maýyna qatty qurǵaqshylyq sebep bol­ǵan sııaqty. О́ıtkeni sol kezeńde osy jerdi mekendeıtin sarmat taıpala­ry­ da iri ózenderdiń boıyn jaǵalaı sol­tús­tik­ke­ kóshken.

Ǵundar osy ólkege II ǵasyrda qaı­ta keldi. Kóshpeli halyqtardyń sharýa­shy­ly­ǵy tabıǵatqa tikeleı táýeldi ǵoı. Aýa raıy jaıly, ylǵal mol túsken jyldary shóp mol shyǵyp, mal basy kóbeıse, al aýa raıy qolaısyz, uzaq jyl qatarynan qurǵaqshylyq tónse sharýashylyǵy da kúızeledi. Kóshpeli halyqqa mal baǵý úshin sýly, shóbi shúıgindi úlken jaıylymdar kerek. Klımattyń qatańdyǵynan I ǵasyrda osy jerde adamdar múlde bolmady deýge bolady. Olar malǵa jaıylym izdep ketti. Osy kezeńde dalamyz bos jatty», deıdi Aslan Mamedov.

II ǵasyrda qaıta kelgen ǵundar tur­ǵy­­lyqty jurttyń jerleý dástúrin, dinı kózqarasyn ózgertti. Olar sarmat taı­palarymen birlesip jańa mádenıet qalyptastyrdy. IV ǵasyrdyń obasy «Derbisáli-2» qorymyndaǵy keıingi ǵundardyń bas súıekteri sarmattarmen­ uqsas ekendigi baıqalady. Ádette bıleý­shi­ aqsúıek ǵundar sopaqsha basty bolyp keledi. Olar jańa týǵan sábıdiń basyn qat­ty qysyp baılap tastap, óse kele sopaqsha basty bolyp ketken. Keıingi ǵundar sarmat taıpalarynyń dástúrin qabyl­dap, bas súıekterin ózgertýdi toqtatqan.

 Ǵundar – halyqtardyń uly qozǵa­ly­syn bastap, álemdi ózgertken jaýynger halyq. IV ǵasyrdyń jazba derekterinde hýnnýlardy túrleri adamǵa usamaıtyn, kıimderi de bólek, júzderi sýyq, «Shyǵystan kelgen varvarlar» dep sýretteıdi. Hýndar Qytaıdaǵy ıýechjı taıpalarymen qaqtyǵysynan keıin ekige bólindi. Jeńilgen taıpalar Batysqa qaraı jyljydy. Osy kezeńde dalamyzǵa kelgender qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysyna, ekinshi bóligi Jetisýǵa, taǵy bir toby Syr boıyna bettedi. Osy jaqta ǵundardyń iri taıpalyq birlestigi bolǵanynyń taǵy bir dáleli – Qıyldan 70-80 shaqyrym jerdegi Esen Amantaý aýyly janyndaǵy (burynǵy ataýy Lebedevka) qorym. Batys Qazaqstan obly­sy aýmaǵyndaǵy osy qorym 1960 jyl­­dan beri zerttelip keledi. Tabylǵan zat­­taı aıǵaqtarǵa súıene otyryp, osy jaqta sońǵy sarmat dáýirinde ǵun taıpa­larynyń úlken birlestigi bolǵan dep aıtýǵa bolady.

 Ǵun ǵıbadathanasy

«Derbisáli –2» qorymy – IV ǵasyrdyń eskertkishi. Munda ashylǵan «P» tárizdes qorǵanda aqsúıek áıel jerlengen bolýy múmkin. Obadaǵy súıektiń sol jaǵynda aq bor tas kesegi, oń jaǵynda qysh ydys bar. Bor tas qoıyp jerleý – sarmat taıpalary dástúrinde Qudaıǵa tabynýmen baılanysty ǵuryp. Osy obadaǵy adamnyń basy men keýde súıekteri sol kúıi jatsa, jambas, aıaq súıekteri shashylyp qalǵan. Bul ertedegi oba tonaýshylardyń isi eken. Qaraqshylar obany eki maqsatta tonaǵan. Biri altyn izdese, ekinshisi ósh alý maqsatynda qabirdi tonap, jerlengen adam súıekterin shashyp ketken. Tonalǵan aqsúıek obasymen irgeles tórtburyshty ǵıbadathana salynǵan. Osy obanyń aıaq jaǵynda qyzmetshi jerlengen oba bar. Bul tonalmaǵan ári jupyny. Ejelgi zaman tonaýshysy qaı obany tonaý kerek ekendigin jaqsy bilgen. Ǵıbadathana tórtburyshty qurylys, onyń ortasynda kiretin esigi bolǵan. Bul jerde qaıtys bolǵan adamǵa arnap as bergen sııaqty. Obanyń betinde kún sáýlesimen shaǵylysqan qysh synyq­tary jatyr. «Osyǵan qarap qazaq qoǵamyndaǵy as berý, qaıtys bolǵan adamdy eske alý dástúriniń óte erteden kele jatqandyǵyn ańǵaramyz. Kireberisi, as berý orny, ortasynda alańqaıy bar ǵun ǵıbadathanasynyń tóńkeriske deıingi qazaq meshittermen uqsastyǵy baıqalady. Osy qazaq meshitteriniń janynda ımamy jerlendi. Myna jerde de aqsúıek ǵun ǵıbadathana qasyna jerlengen. Durysy, kósem qaıtys bolǵannan keıin ǵıbadathana turǵyzylǵan. Qazba derekteri qazaq dalasyndaǵy ıslam dástúriniń ejelgi babalarymyzdyń nanym-senimderimen baılanysty ornyq­qandyǵyn aıǵaqtaıdy. Qazaq halqynyń dástúrinde kóshpelilerdiń ejelgi mádenıeti tańbalanǵan», deıdi Aslan Mamedov.

Osy jerdegi taǵy bir obadaǵy adam súıeginiń keýde tusynan qola túıreýishi, moınynan monshaq qaldyǵy, qola aına, qysh ydys tabyldy.

 Sándi túıreýish – ǵundar áshekeıi

Bizdiń jerimizge kelgen ǵun taıpalary dástúrli mal sharýashylyǵymen birge ken shyǵarýmen de aınalysty. Olar mys qazyp, ony óńdep, altyn óndirdi, ony óńdedi. Munyń bir dáleli, Kavkaz jerindegi qorymdardan tabylyp jatqan zattardyń saraptamasyn alǵanda, ondaǵy metall qosyndylarynyń bizdiń jerimizden shyqqany anyqtalyp jatyr. Muǵaljar taýlarynda ken shyǵara­tyn oryndar boldy. Ǵundar osy istiń basynda júrdi.

Muǵaljar taýlaryn tas ǵasyrynan beri adam qonys etken. Ol jerge alǵash­qy adamdar 400 myń jyl buryn qonys­tandy. Arheologter Qıyl ózeni boıy­­nan qola dáýirindegi qysh ydys­tar synyqtaryn, tas dáýiriniń eńbek quraldaryn da tapty.

Bul jerde jas arheologter de jumys istep jatyr. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtó­be óńirlik ýnıversıtetiniń tarıh jáne arheologııa fakýltetiniń 4-kýrs stýdenti Dılnaz О́temisova, Q.Jubanov atyndaǵy óńirlik ýnıversıtettiń tarıh fakýltetiniń túlegi Aıbek Qurmanǵalı úsh jyl úzilissiz arheologııalyq ekspe­dı­sııaǵa qatysyp júr. «Bul jerde ǵundardyń alpysqa jýyq qorymy bar. Biz beseýin qazdyq. Qyzmetshi jerlengen obadan esh zat kezdespedi. Myna jaqtaǵy bólekshe jatqan aýmaqta jaýynger obasy tabyldy. Jaýynger súıeginiń ústinde tot basyp, ábden shirigen temir qylyshy jatyr. Janynda qysh qumyra, alastaıtyn ydys tur. Osy qabirdiń tereńdigi eki metrge jýyq. Tonalmaǵan oba. Ǵundar obany qandaı quralmen qazǵany belgisiz. Oba qabyrǵasyndaǵy kúrektiń izi sııaqty. Jaýyngerdiń qarýy birge kómilgen, munda altyn, qola buıym­dar kezdespeıdi. Al áıel obalarynan altyn synyqtary, bilezik, alqa, sándi túıreýishter shyqty», deıdi Aıbek Qurmanǵalı.

Arheologterdi ár obanyń janyn­daǵy ǵıbadathanalar qyzyqtyryp otyr. «Ártúrli pishindegi aýmaqty ǵıbadahanalardy qur bosqa salmaıdy. Sol zamanda onyń ishinde dinı-ǵuryptyq joralǵylar jasalǵan bolar. Biz Kúnge tabyndy desek te, olardyń nanym-senimderiniń qandaı bolǵanyn bilmeımiz. «P» árpi tárizdes ǵıbadathana janyndaǵy qysh ydys synyqtary osy kezge deıin jetti. Osy ydysty nege syndyrǵan? Bálkim, ólgen adamǵa as bergen soń ydysyn syndyryp ketý dástúri boldy ma? Ǵundardyń jerleý ǵurpy da sarmattardan ózgesherek. Ǵundar adamnyń basyn soltústikke qaratyp jerlegen. Osy jerdegi qorym qurylystary da bir-birinen ózgeshe. Obadaǵy bas súıekter deformasııalanǵan, áıel adamdardyń keýdesinde qoladan jasalǵan túıreýish jatyr. Jalpy, keýdege taǵatyn sándik túıreýishti osy kezge deıin Eýropa mádenıeti úlgisi dep qabyldasaq, ol ǵun mádenıetinen taralǵan eken. Osyndaı erekshelikterine qaraı otyryp, bizdiń jerimizdegi ǵun taıpalarynyń nanym-senimi kúshtirek, áskerı tártibi myqty, salt-dástúrdi qatań saqtaǵanyn ańǵarýǵa bolady», deıdi jas arheolog Aıbek Qurmanǵalı.

Bizdiń jerimizde eki ǵasyr mekendegen ǵun taıpalary keıingilerdiń kózine túspeıtindeı etip qorǵan-obalar qaldyrǵan. Muny biz qazaq jerindegi ǵun jumbaǵy deımiz be? Jarty álemdi qozǵaltqan jaýynger taıpanyń yqpa­lymen IV-V ǵasyrlarda Eýropa qozǵaldy. Ǵun kósemderi Rım ımperııasymen soǵysyp, álsiretip, onyń ornyna ımperııa qurýdy maqsat etti. Sol jaqtaǵy otyryqshy jurtty yǵystyra bildi, túrli halyqtardyń bir-birimen sińisip ketýine áser etti. Osy tentek jurttyń qazaq jerinde qaldyrǵan jumbaqtary sary dalanyń baýyryna jasyrynǵan. Aıta ketý kerek, qazaq tarıhynda ǵun kezeńine onsha mán berilmegendikten, onyń tarıhy da osy ýaqytqa deıin júıelengen emes. Al jer astynda qozǵaýsyz jatqan qorǵandarynda tek joǵarydan ǵana kórinetin sımvolıkalyq belgiler kóp. Osy tańbalar neni bildiredi? Jasyrynǵan ǵun jumbaǵynyń bir ushy osy jerde. Oblys ákimi Eraly Toǵjanovtyń basshylyǵymen óńirdegi ǵun kezeńiniń eskertkishteri túgendele bastady. Osydan eki jyl buryn Oıyl aýdanynan ǵun dáýiriniń 100-ge jýyq qorymy tabyldy. Aldaǵy ýaqytta tabylǵan nysandardy qorǵalýǵa tıis tarıhı muralar tizimine engizý jospary bar. Etnograftardy qazaqtyń salt-dástúrindgi ǵun zamanynan jetken yrym-tyıymdar men dinı joralǵylardy anyqtaý jumysy kútip tur.

Aqtóbe oblysy