Turalaǵan týrızm qaıtse jandanady?

Sol forým jumysynda Prezıdent: «Mońǵolııa Shyńǵys han tulǵasyn ha­lyqaralyq týrızmdi damytý úshin óte tıimdi paı­­dalanyp otyr. Al uly hannyń úlken uly – Joshynyń mazary qazaq jerinde turǵanyn búginde elimizdegi jáne shet­­eldegi jurtshylyqtyń kóbi bile bermeıdi. Ata-babalardyń amanatyna adal bolý – bizge syn. Sondyqtan biz Altyn ordanyń negizin qalaǵan Joshy hannyń esimin ulyqtaýdy mindetti túrde qolǵa alýymyz qajet.Onyń tarıhı tulǵasyna álemniń nazaryn aýdaryp, kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý – óte mańyzdy mindet», dep naqty tapsyrma bergen edi. Budan keıin aýqymdy jumys atqarylyp, Joshy han kesheni paıda­lanýǵa berildi. Biraq bul keshenniń de kúrmeýli tus­tary bar­shylyq.

Bul týraly «Keshen kúrmeýin sheshý kerek» («EQ», 30 mamyr, 2023 jyl) degen maqalamyzda shym-shymdap jetkizgen edik. Keshendi kórýge qyzyǵýshylyq kóp. Alaıda jol jaǵdaıy óte nashar, shań, tozań... Kóliktiń dońǵalaǵyna da obal. Demalys emes, qınalysqa túsken týrıst qandaı pikirmen qaıtatyny aıtpasa da belgili. Ras, jol salynyp jatyr, biraq bıyl emes, kelesi jyly ǵana bitedi. Joshy han keshenin josparlaǵan kezde «Erteń el munda qandaı jolmen keledi? Keshen qurylysymen qatar joldy da durystaıyq» dep iske kiriskende, endigi jurtshylyq jaıly jolmen júıtkitip baryp-kelip jatqan bolar edi. Jol respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylýda. Osyǵan baılanys­ty qazir kóptiń kókeıinde bir kúdik pen bir úmit bar. Kúdigi – áldebir sebeppen qarjylandyrý toqtap qalmasa eken degenge tireledi. Úmiti – respýblıkalyq bıýdjet bolǵasyn jol qurylysy qarjydan tapshylyq tartpaıdy degenge keledi. Láıim, jaqsyǵa úmitteneıik.

Týrızmdi damytý úshin jaıly jol qandaı kerek bolsa, úzilissiz baılanys ta sondaı qajet. Attyń jalynda, túıeniń qomynda júre beretin baıaǵynyń zamany emes, ýaqytqa saı qyzmet kórsetilmese bolmaıdy. Ulytaý óńirindegi baılanystyń jaı-kúıi qalaı? «Aýdan ortalyǵynan 4-5 shaqyrym jerdegi demalys aımaǵynda uıaly baılanys joq» degenge senesiz be, joq pa? Árıne, senbeısiz. Biraq aqıqaty solaı. Baılanys operatory kásipker azamatqa «Eger 500 myń teńgeńizdi tóleseńiz, baılanys taratqyshty sizge qaraı buryp berýge bolady» deıtin kórinedi. Másele osylaı sheshile me? Eshqandaı burýsyz-aq aýdan terrıtorııasyn uıaly baılanys­pen­ tolyq qamtıtyn jaǵdaı nege jasalmaıdy? Osyndaı suraǵymyzǵa «qazir adamdardyń kópshiligi baılanysy joq jer­lerge baryp demalǵysy keledi» deı­tin jaýap estigende, bul máselemen esh­kim­niń aınalysqysy kelmeıtinin túsin­gen­deı boldyq. Jamandyq shaqyr­ǵan­daı bol­masaq ta, «aıaq astynan dáriger kó­me­gi­ kerek bolyp qalsa qaıtemiz?» de­gen sura­ǵy­myzǵa qandaı jaýap bolar eken?..

­Oblysta týrızmniń turalap turǵany –  daý týdyrmaıtyn aqıqat. Muny Ulytaý oblysynyń kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń basshysy­ Ǵazız Tóle­ýov­­tiń ózi de ishteı moıyndaýǵa tıisti. О́ıt­keni oblysta syrttan keletin týrıs­ter­di áýejaıdan nemese temirjol vokzalynan, avtobýs saparjaılarynan aıaǵyn jerge tıgizbeı kútip alyp, baratyn jerine aparyp, qaltqysyz qyzmet kórsetip, kóńilin toq, ókpe-renishin joq qylyp, keri shyǵaryp salýmen aınalysatyn tym quryǵanda bir týrıstik agenttik joq. Osyndaı jaǵdaıda týrızm damyp jatyr deýdiń qandaı reti bar? Týrıstik operatorlyq qyzmetti júzege asyrýǵa lısenzııa berý qyzmeti oblystyń ózinde sheshiledi. Biraq osy ýaqytqa deıin buǵan birde-bir ótinim túspegen kórinedi. Atalǵan basqarma osyndaı týroperatordyń qurylýyna múddelilik tanytyp, kásip­kerlerdi soǵan tarta bilýi kerek qoı. Bul rette olardyń «eshqandaı ótinim túsken joq» dep jaıbaraqattylyqqa salynýy túsiniksiz. Tek bul rette ǵana emes.

Elimizde týrızm salasyn damytýǵa baǵyt­talǵan jobalarǵa birneshe memle­­ket­tik qoldaý kózdelgen. Aıta­lyq, kásipkerlik sýbektileriniń sanı­ta­r­lyq-gıgıenalyq toraptardy kútip-ustaý­ǵa arnalǵan shyǵyndarynyń bir bóli­gin óteýge – 5 jyl boıy 83 300 teń­geden tóleý. Sondaı-aq týrıstik qyz­metti júzege asyratyn kásipkerlik sýbek­tilerine syıymdylyǵy júrgi­zýshiniń ornyn qospaǵanda, segiz­den asa adam otyratyn orny bar avtomobıl kólik quraldaryn satyp alý boıynsha shyǵyn­dardyń 25%-yn, jol boıyndaǵy servıs obektilerin salý bo­ıynsha shyǵyndardyń 10%-yn, týrıs­tik­ qyzmet obektilerin salý, rekonstrýk­sııa­laý kezindegi shyǵyndardyń 10%-yn óteý­ qarastyrylǵan. О́kinishke qaraı, qazir­gi tańda oblysta memlekettik qol­daý alǵysy keletin birde-bir óti­nish­ túspegen kórinedi. Bul Ulytaý obly­sy­nyń kásipkerlik jáne ónerkásip bas­qarmasynyń kásipkerlermen tıis­ti­ deńgeıde jumys júrgize almaı otyr­ǵa­nyn aıǵaqtaıdy.

Oblystyq bıýdjetten «Týrıstik qyzmetti retteý» baǵdarlamasyna baılanysty 2023 jylǵa 34,4 mln teńge qarajat qarastyrylǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 12 ese kóp. Árıne, qarajattyń oblystyń týrıstik ımıdjin qalyptastyrý jáne ilgeriletý, sol arqyly otandyq jáne syrttan kelýshiler sanyn arttyrý maqsatyn kózdep bólinetini belgili. Endi sol bólingen qarajatqa qandaı sharýalar atqarylýda? Mamyr aıynyń 19-21 kúnderi 22 memleketten 258 kompanııa kelip qatysqan Almaty qalasynda ótken «KITF-2023» kórmesine Ulytaý oblysynyń atynan kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasyna qatysty týrızm bólimi jáne «Kóbes-О́teý» qoǵamdyq birlestigi «Bileýti etnoaýyly» jobasyn usyndy. Nátıjesinde, «Kóbes-О́teý» qoǵa­m­dyq birlestigi «Jyl tańdaýy atalymyn» jeńip aldy. О́ńirge týrıs­tik qyzyǵýshylyqty arttyrý úshin mundaı múmkindikti jibermegen durys. Aımaqqa fototýr uıymdastyrý, gıd-ekskýrsovod mamandyǵyna oqytý, Ulytaý oblysynyń týrıstik portalyn ázirleý, vırtýaldy 3D týrlary bar ınteraktıvti albomdy ázirleý, qalta karta, jolserik kitapsha ázirleý jáne t.b. is-sharalardyń keıbiri júzege asy­rylsa, endi birqatary jyl aıaǵyna deıin oryndalmaq. Munyń bári, árıne, bir qaraǵanda durys, kerekti-aq sharýalar. Ádemilep fotoalbom shyǵaraıyq, biraq sýrette ádemi bolyp kóringen ny­sandarǵa aparatyn jol, baılanys, kórsetiletin qyzmet durystalmasa, jar­na­maǵa senip kelgen týrısterdiń aldynda kózimizben jer súzip qalmaımyz ba? Muny da kúnilgeri oılaı otyrǵan abzal.

Ulytaýǵa keletin halyq eń aldymen tarıhı oryndardy, eskertkishterdi kórgisi keledi. Árıne, olardyń Ulytaý tóńire­gindegi 300-den asa eskertkishtiń bárin birdeı aralaýǵa qulshynys tanyta qoı­masy jáne ras. Eń basty-basty degen nysandardyń tarıhı qundylyǵyna qosa tartymdylyǵy da bolýǵa tıis. Mysaly, Ulytaýdan 20-25 shaqyrymdaı jerde Han ordasy bar. Baratyn jol­dyń 7-8 shaqyrymy qıqy-jıqy. Osy­ny­ aýdannyń kúshimen de durystap qoıý­ǵa bolar edi. Bul da túk emes-aý... Son­shama jerden at aryltyp kelgende­ sol Han ordasynda el kóretindeı ne bar? Bertinde qoıylǵan «Hantaǵy» ǵana, basqa eshteńe joq. Tarıhı oryn, baıaǵy handarymyzdyń tabanynyń izi qalǵan, rýhy sińgen ordany qalpyna keltirmesek te, soǵan sáıkestendirilgen sáýlettik nysandar bolý kerek emes pe? Bul jerge 90-jyldardyń bas kezinde hantaǵyn ornatqan soń, bar jumys sonymen bittige sanalǵan tárizdi. Ordasy joq hantaǵy bolmaıtynyn túsinetin ýaqyt jetken joq pa?

Ulytaý aımaǵyndaǵy jurtshylyqty jarnama jasamaı-aq ózine tartyp tura­tyn nysandardyń biri – Terekti áýlıe eskertkishi. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi I myń jyldyqtyń aqyrǵy kezi men jańa dáýirdiń bas kezine jatqyzylatyn eskertkish tasqa bederlengen sýretterimen erekshe. Qanshama jyldar, dáýirlerden aman-saý jetken jádigerden 80-jyldardyń ortasynda, aıdyń-kúnniń amanynda aıy­ry­lyp ta qala jazdaǵanymyz bar. Paıda qýǵan paryqsyzdardyń biri eskertkish ornalasqan jerdiń tasyn kádege jaratpaq bolyp kádimgideı dári qoıyp, jarylys jasaǵan. Des bergende, muny qulaǵy shalyp qalǵan aqyn, jýrnalıst Saılaýhan Nákenov aǵamyz sol kezdegi Jezqazǵan oblystyq Keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy Sháripbek Shardarbekovke barǵan. Shákeń shalt qımyldap, beıbastaqtyqqa dereý toqtam salǵan. «Sákeń men Shákeń bolmaǵanda endigi Terekti áýlıeniń ornyn sıpap qalatyn edik» degendi Jezqazǵannyń zııa­ly­ qaýymy álige deıin aıtyp otyrady. Sol Terekti áýlıe memleket tara­py­nan áli qaraýsyz jatyr. Oıdan da, qyr­dan da munda aǵylyp kelip jatatyn adam qarasynda shek joq. Olarǵa bas-kóz bolyp, eskertkishtiń mánin túsin­dirip te, sýretterdiń búlinshilikke ushyra­maýyn qadaǵalap ta júrgen eshkim joq. Bul týra­ly Ulytaý oblysynyń Máde­nıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi bas­qarma­synyń bas­shysy Ánýar Omar ólke­de­gi 300-den­­ asa tarıhı nysandardyń byl­tyr­ǵa­ deıin Qaraǵandy oblysyna qara­ǵa­nyn, olardy Ulytaý oblysyna qaıta tirketý jumystarynyń áli de júrip jatqanyn alǵa tarta otyryp, Terekti áýlıe eskertkishin kútip-ustaý­ǵa qarjy qarastyra almaıtynyn aıtty. Biraq naq osy eskertkish qazir Qara­ǵandyǵa emes Ulytaý oblysyna qaraı­tynyn da jasyrmady.

Ulytaý – tarıhymen ǵana emes, tabı­ǵa­­t­y­men de erekshe. Áýlıetaýdyń bıi­gi­ne kóterilip aqsha bulttardy alaqa­ny­ńa qondyryp tursań... Edige men Toq­tamystyń máńgilikke turaq­taǵan shyńyna shy­ǵyp, uly tulǵa­lardyń rýhyna táý etip, duǵa baǵysh­tasań... Kúmisbulaqtyń sýy­nan dám ta­typ, sonyń qasyndaǵy Kók­bóri eskert­kishiniń qasynda turyp, sýret­ke­ tússeń... Taýdyń etegindegi qysy-jazy toqtamastan aǵyp jatatyn Tas­bulaq­ty­ tamashalasań... Aıta berseń tabı­ǵat­tyń mundaı tamashalary da kóp qoı. Aınalyp kelgende, solardyń bárin­de­ zamanaýı beıne-beder bolsa, qyzmet kór­setilse deısiń ǵoı.

Aımaqtaǵy alpaýyt kompanııa –  «Qazaq­­­­mys korporasııasy» JShS Áýlıe­taý­dyń shyǵar basyna baspaldaq ornatý,­ Kúmis­bulaq, Tasbulaqtyń mańaıyn abat­tan­dyrý jumystaryn júrgizý úshin 80 mln­ teńge ınvestısııa salýǵa nıetti ekenin málimdedi.

Ulytaý oblysynyń kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń basshysy­ Ǵ.Tóleýovtiń aıtýynsha, korporasııa atal­ǵan jobalardyń smetalyq-jobalaý qujat­taryn ázirleýde. Al jobalardyń júze­ge asatyn merzimi 2023 jyldyń 4 toq­sany dep kórsetilgen. Úlgere alar ma­ eken? Joba qaǵaz kúıinde qalyp qoı­maı ma? Osyndaı da suraqtar bar. Biraq kúdik­ti úmitke jeńdirgimiz keledi. Eger bul jobalar júzege assa, aımaqtaǵy týrızm­niń damýyna qosylǵan qomaqty úles­ bolatyny sózsiz. Bálkim, sonda tura­lap turǵan týrızm jandanar ma edi?

Ulytaý oblysy