Sarapshylardyń aıtýynsha, bazalyq mólsherlemeniń jıyntyq suranysqa áseri aıtarlyqtaı baıqalmaıdy. Qaýymdastyq AQSh, EO, Aýstralııa jáne Kanada sııaqty damyǵan elderde mundaı áser berýdiń negizgi arnasy – syıaqysy naryqtyq jáne ózgermeli bolyp tabylatyn ıpoteka ekenin túsindirgen. Mysaly, byltyr AQSh-ta Federaldy rezervtik júıe (FRJ) bazalyq mólsherlemesiniń joǵarylaýy ıpoteka mólsherlemesiniń ósýine ákeldi. Bul halyqtyń tutyný shyǵyndaryn tómendetip, ınflıasııa men ekonomıkalyq ósýdi báseńdetti. «Tarıhı turǵydan alǵanda, bazalyq mólsherleme ulttyq valıýta baǵamyna aıtarlyqtaı áser etedi (valıýta arnasy, korrelıasııa koeffısıenti = 0,74), al paıyzdyq arna arqyly ınflıasııaǵa dástúrli áser onsha eleýli emes», dep túsindirdi QQQ.
Degenmen elimizde bazalyq mólsherlemeniń ósýine qaramastan, ekonomıka 2023 jyldyń I toqsanynyń qorytyndysy boıynsha bir jyl burynǵy 4,6%-ǵa qaraǵanda 4,9%-ǵa ósýdi kórsetip otyr. Al 2022 jyly aınalymdaǵy qolma-qol aqsha kólemi tutynýshylardyń turaqty suranysyn qoldaı otyryp, 12,1%-ǵa ósti. Sondaı-aq qaýymdastyq banktik salymdar kóleminiń byltyr 17,3%-ǵa deıin tómendegenine nazar aýdardy, al 2021 jyly bul kórsetkish 21,5% deńgeıinde bolǵan. «Salymdar kóleminiń ulǵaıýyna rezıdent emester qarajatynyń aǵyny aıtarlyqtaı áser etti, bul kompanııalar men halyqtyń elimizge Reseıden qonys aýdarýyna baılanysty bolýy múmkin», dep paıymdaıdy sholýshylar.
Máselen, byltyr elimizdiń bankterindegi reseılikterdiń salymdary alty eseden astam ósken. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýynsha, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha otandyq bankterdegi reseılikterdiń salymdary 981 mlrd teńgege artty. Bul salymdar kólemi 151 mlrd teńgeni quraǵan 2022 jyldyń 1 aqpanyndaǵy kórsetkishten shamamen 6,5 ese kóp. «2023 jylǵy 1 qańtarǵa Reseı Federasııasy rezıdentteriniń otandyq bankterdegi salymdary men aǵymdaǵy shottaryndaǵy aqsha qaldyqtarynyń somasy 1,13 trln teńgeni quraıdy», dep atap ótti vedomstvoda.
Sonymen qatar reseılik klıentter sany 1,8 ese nemese 283 330 adamǵa ósti. Nátıjesinde, Qazaqstan qarjy ınstıtýttarynda barlyǵy 440 599 Reseı azamatyna qyzmet kórsetilýde. Salymdardyń eń kóp kólemi jeke tulǵalarǵa, sonyń ishinde jeke kásipkerlerge tıesili. Bul kórsetkish 146 mlrd teńgeden 1,08 trln teńgege deıin ósti (ósim – 940 mlrd teńge nemese 646%), al klıentter sany – 156 476-dan 439 554-ke deıin (ósim ‒ 283 078 klıent nemese 181%). Zańdy tulǵalarǵa keletin bolsaq, salymdar men aǵymdaǵy shottar boıynsha qaldyqtar kólemi 5 mlrd teńgeden 46 mlrd teńgege, al klıentter sany 793-ten 1 045 teńgege deıin ózgerdi. Sonymen birge Ulttyq bank derekteri boıynsha aǵymdaǵy jylǵy 1 qańtarǵa otandyq bankterde 19,8 trln teńge saqtalady. Onyń ishinde jeke tulǵalardyń salymdary 13,3 trln teńgeni, al zańdy tulǵalardyń salymdary 6,5 trln teńgeni quraıdy.
Nesıe naryǵyna keletin bolsaq, sarapshylar jeke tulǵalardyń qaryzdary boıynsha ortasha ólshengen mólsherlemelerdiń dınamıkasy sońǵy bes jyl ishinde 11-19% dıapazonynda aýytqyp, bazalyq mólsherleme traektorııasyna sáıkes kelmeıtinin atap kórsetedi. «Jeke tulǵalardy kredıtteýde tutynýshylyq qaryzdardyń úlesi azaıady (55,2%) jáne ıpoteka úlesi (36,3%) ósýde, onda jeńildikti tirkelgen mólsherlemeler basym. О́tken jyly zańdy tulǵalar segmentindegi kólem ShOB sýbektilerin kredıtteýdiń ósýi (14,6%-ǵa nemese 0,8 trln teńgege) esebinen syıaqy mólsherlemeleriniń 12,2%-dan 19,2%-ǵa deıin ósýine qaramastan artty. ShOB qaryzdar portfeli somasynyń shamamen 30%-y «Damý» memlekettik baǵdarlamalaryna tıesili», dep qorytyndylady qaýymdastyq.
2022 jyly respýblıkamyzdaǵy ınflıasııa negizinen monetarsyz faktorlardyń, sonyń ishinde ımporttalatyn ınflıasııanyń jáne Ýkraınadaǵy soǵys qımyldary men jaýap sanksııalarynyń bastalýyna baılanysty logıstıkalyq jetkizý tizbegindegi úzilisterdiń áserinen 25 jyldyq eń joǵary deńgeıge deıin jedeldedi.
Jyl ishinde bazalyq mólsherleme 7%-ǵa kóterilip, bul teńgelik depozıtterdiń ketýin jáne dollarlandyrýdy boldyrmaı, sondaı-aq qarajaty memlekettik bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyratyn memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa (MBQ) suranysty ulǵaıta otyryp, qarjylyq turaqtylyqty qoldaýǵa múmkindik berdi.
Sonymen qatar qubylmaly aıyrbas baǵamy rejimindegi aqsha-nesıe saıasaty (ANS) transmıssııalyq mehanızminiń negizgi arnasy paıyzdyq arna: bazalyq mólsherlemeniń ósýi, kredıtter men depozıtter boıynsha mólsherlemelerdiń ósýi, depozıtter kóleminiń ulǵaıýy jáne kredıtter kóleminiń tómendeýi, tutyný shyǵyndary men iskerlik belsendiliktiń tómendeýi, ınflıasııa men ekonomıkalyq ósýdiń baıaýlaýy.
Bul rette elde depozıtterdiń ósý qarqynynyń ulǵaıýy baıqalmady, sondaı-aq salymdar kóleminiń ulǵaıýyna rezıdent emester qarajatynyń aǵyny aıtarlyqtaı áser etti.
Tıisinshe, syıaqy mólsherlemesiniń ósýine jaýap retinde únemdeýge beıimdilik ósip kele jatqan memlekettik shyǵyndarmen jáne eldegi joǵary tutynýshylyq suranysty qoldaı otyryp, nesıeleýdiń turaqty kólemimen birge ósken joq.
Memlekettiń ekonomıkada eleýli bolýyna jáne bıznesti qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa baılanysty iskerlik belsendiliktiń tómendeýi baıqalmaıdy. Sonyń ishinde, memleket qatysatyn iri kásiporyndar shetelde «uzyn» jáne salystyrmaly túrde arzan aqshany (sındıkattalǵan qaryzdar, eýrooblıgasııalar jáne t.b.) memlekettiń jarııasyz kepildigimen tarta alatyndyqtan EDB-dan nesıeleýdi qajet etpeıdi (defolt bolǵan jaǵdaıda tólemder bıýdjet esebinen júzege asyrylady).
Kredıtteý kólemi de tutynýshylyq kredıtteý qurylymyndaǵy paıyzsyz bólip tóleýdiń eleýli kóleminiń aıasynda aıtarlyqtaı ózgergen joq. Al uzaqmerzimdi kredıtteý (ShOB jáne ıpoteka) bazalyq mólsherlemeni kóterý áserin barynsha azaıtatyn jeńildikti tirkelgen mólsherlemeler boıynsha júredi.
Ipotekalyq nesıeler men ShOB nesıeleri boıynsha ózgermeli mólsherlemeler batys elderindegi transmıssııanyń negizgi arnasy bolyp tabylady: ıpotekalyq tólemderdiń ósýi menshik ıeleriniń de, jalǵa alýshylardyń da kiristerin tómendetedi, tutynýshylyq shyǵyndar men iskerlik belsendilik tómendeıdi, ekonomıkalyq ósý men baǵa ósimi baıaýlaıdy.
Osylaısha, eldegi ANS transmıssııalyq tetiginiń paıyzdyq arnasynyń jumysy naryqtyq jáne ózgermeli mólsherlemeler boıynsha kredıtteýdiń jetkiliksiz úlesimen qıyndaıdy. Bul rette bazalyq mólsherlemeniń áseri, negizinen, ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamyn ustap turýda kórinedi.
