– Rahmetqajy aǵa, qazir álemde bıotehnologııa ǵylymy qarqyndy damyp, keıingi jyldary osy salada birneshe jańalyq ashyldy. Áńgimeni sodan órbitseńiz...
– Búgingi bıotehnologııa ǵylymynyń jetistikteri negizinen molekýlalyq genetıka salasyndaǵy irgeli zertteýlerge baılanysty bolyp otyr. Álem bıologtarynyń shamamen 60 paıyzy genetıka máselesimen aınalysady. Bıologııanyń bul salasy nege qyzyǵýshylyq týdyrady? Buǵan kóptegen sebep bar. Mysaly, AQSh-ta osy ǵylymǵa, sonyń ishinde genetıka salasyndaǵy zertteýler federaldy qarjylandyrýdyń 55 paıyzyn quraıdy. Osydan-aq genetıka ǵylymynyń róli artyp, qazir onyń jetekshi salaǵa aınalǵanyn kórip otyrmyz. HHI ǵasyrdyń basynda tiri aǵzalardyń genomdaryn zertteýge baǵyttalǵan jańa bıotehnologııa erekshe ekpinmen damydy.
Negizinen adam densaýlyǵy men genetıka problemasy ózara tyǵyz baılanysty. Statıstıkaǵa súıensek, 1000 jańa týǵan náresteniń 35-40-ta tuqym qýalaıtyn aýrýdyń kóptegen túri kezdesedi. Bul kórsetkish monogendi aýrýlar retinde kórinýi de múmkin. Ol belgili bir genderdegi mýtasııalary bar jańa týǵan sábılerdiń shamamen 8-10 paıyzyn qamtıdy.
Shyndyǵyn aıtqanda, álem ǵalymdary genetıka salasynda adam tańǵalarlyq jetistikterge qol jetkizdi. Búginde adam genetıkasynyń úlken jetistigi retinde genderdiń barlyq 46 adam hromosomasynda ornalasý reti tolyǵymen anyqtaldy. Qazir adam genomynyń jalpy mólsheri shamamen 3,2 mıllıard nýkleotıdtik jupty quraıdy, al adamdaǵy genderdiń jalpy sany 25 myń bolady dep esepteldi. Adam genomyndaǵy gender rettiliginiń tolyq zerttelip aıaqtalýy adam genetıkasyn zertteý tarıhyndaǵy mańyzdy kezeń sanalady.
– DNQ-ny zertteý nátıjesinde ǵylym men tehnıkanyń jańa salasy – DNQ tehnologııasy paıda bolǵanyn bilemiz. Bul týraly ne aıtasyz?
– DNQ tehnologııasynyń paıda bolýy arqyly medısınadaǵy alǵashqy jetistikter adam boıyndaǵy aýrýlardyń paıda bolýyna jaýapty jeke genderdiń oqshaýlanýymen jáne sıpattamasymen baılanysty. Bul adam aýrýlarynyń molekýlalyq negizderi týraly bilimimizdiń aıtarlyqtaı artýyna ǵana emes, sonymen qatar medısınanyń jańa salasy – molekýlalyq medısınanyń qalyptasýyna ákeldi. Búgingi molekýlalyq medısınanyń zamanaýı jetistikteri genomdy zertteýge negizdelip, gendik aýrýlardy dıagnostıkalaý jáne emdeýde DNQ tehnologııasy ádisin keńinen qoldanady. Gendik aýrýlar – bir gen deńgeıinde DNQ zaqymdanýynan bolatyn aýrýlardyń úlken toby. DNQ tehnologııasynyń medısınadaǵy alǵashqy qoldanýlarynyń biri gendi dıagnostıkalaý quraly retinde DNQ tizbegin paıdalandy. Gendik dıagnostıkanyń negizinde adam jasýshalaryna nýkleın qyshqyldaryn engizetin rekombınantty gendik medısınanyń jańa baǵytynyń biri retinde gendik terapııa damydy.
Zamanaýı genetıkanyń taǵy bir aıryqsha salasy – gendik jáne genomdy redaksııalaý. Keıingi jyldary jańa joǵary tıimdi zertteýlerdiń nátıjesinde gender men genomdardy óńdeýge arnalǵan quraldardy paıdalaný jańasha óris aldy. Bul – aǵylshynsha CRISPR/Cas dep atalatyn gendik tehnologııalyq quraldar ımmýndyq júıege negizdelgen joǵary organızmderdiń genomdaryn óńdeýdiń jańa tehnologııasy. Gender men genomdardy óńdeýdiń jańa ádisteri durys emes gendik tizbekterdi túzetýge jáne tuqym qýalaıtyn aýrýlardy emdeýge múmkindik berdi. Bul bolashaqta tuqym qýalaıtyn aýrýlardy tikeleı terapııa ádisimen medısınada qoldanýǵa jaǵdaı týǵyzady.
Genderdi óńdeý adamnyń kóptegen dertin, sonyń ishinde tuqym qýalaıtyn aýrýlardy, vırýstyq ınfeksııalardy jáne qaterli isikterdi emdeýge múmkindik berdi. Qazirgi bıomedısınada keıbir tehnologııalar belsendi túrde qoldanylyp otyr. Búgin gendi redaksııalaý quralynyń kómegimen tuqym qýalaıtyn qan aýrýlary emdelip, qaterli isik jasýshalarymen kúresetin ımmýndyq jasýshalar quryldy.
Jýyrda DNQ-nyń «molekýlalyq aýysýy» dep atalatyn genetıkalyq mehanızm ashyldy. Ol bıologııanyń negizgi paradıgmalarynyń biri týraly túsinigimizdi túbegeıli ózgertti. Genetıkalyq aqparatty tıimdi óńdeý úshin DNQ-nyń qos spıral túzýi qajet emes ekeni dáleldendi. DNQ molekýlasy ózara árekettesý arqyly aqparatty saqtaıdy. Bul molekýlalardyń bir-birine jaqyndyǵy tómen bolǵanda júzege asady. Osy zertteý nátıjeleri «Nature» jýrnalynyń bıylǵy qańtardaǵy sanynda jarııalandy. Ashylǵan irgeli qubylys genetıkanyń sheshilmegen jańa máseleleri men uzaq ómir súrý jáne jer betinde tirshiliktiń paıda bolý evolıýsııasyn túsinýdiń kilti bolady degen boljam bar. Sondaı-aq bul jańalyq emdeý kezindegi preparattarǵa jaǵymsyz reaksııalardy anyqtaý jáne azaıtý arqyly gendik terapııanyń ereksheligi men DNQ/RNQ vaksınalarynyń qaýipsizdigin sapaly jaqsartady. Bir mysal keltireıin. Jaqynda Hanter sındromy dep atalatyn adamnyń baýyr jasýshasynyń mýkopolısaharıdterin ydyratatyn mańyzdy fermentti sıntezdeı almaýyna baılanysty zardap shekken naýqasqa mıllıardtaǵan korreksııalyq genderdiń kóshirmesin engizdi. DNQ-ny kesýge tıis genderdi redaksııalaý quraldaryn ıneksııalady. Baýyr jasýshasynyń genomy sol adamnyń ómiriniń sońyna deıin ózgerýi kerek. Eger nátıjesi durys bolsa, zertteýshiler basqa tuqym qýalaıtyn aýrýlarmen tájirıbe jasaýdy kózdep otyr.
Keıingi jyldary adamnyń qartaıýyna genetıkalyq birqatar zertteý júrgizildi. Osy baǵyttyń biri – uzaq ómir súrýge baılanysty mýtasııalardy izdeý. Nátıjesinde, ósý gormonynyń reseptorlarynyń mýtasııasy erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵy men ıntellekt deńgeıi qartaıýynyń baıaýlaýymen genetıkalyq túrde baılanysty bolýy anyqtaldy.
– Endi elimizdegi genetıka ǵylymynyń damýyna toqtalsańyz. Bizdegi jaǵdaıǵa qandaı baǵa beresiz?
– Qazir memleketimiz bul salaǵa aıtarlyqtaı kóńil bólip otyr. 1995 jyly elimizde Jalpy genetıka jáne sıtologııa ınstıtýty quryldy. Men sol ınstıtýtty uıymdastyryp, alǵashqy dırektory boldym. Sonda molekýlalyq genetıkanyń zamanaýı ádisterin qoldana otyryp, biraz zertteý júrgizdik. Sonyń ishinde ıondaıtyn radıasııanyń bolashaq urpaqqa tıgizetin áserinen paıda bolatyn genetıkalyq ózgeristerdi anyqtaý maqsatynda Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq jarylystardyń adam genomyna áserin zertteýdi erekshe atap ótkim keledi. Osy zertteýlerdiń nátıjesinde ıadrolyq qarýdyń zardabyn tartqan halyqtyń bolashaq urpaǵy úshin genetıkalyq táýekeldiń tómendegeni týraly asa mańyzdy qorytyndy jasaldy.
Qazir túrki tildes elder ishinde qazaqtyń kóneden kele jatqan halyq ekeni dáleldendi. Kórnekti antropolog Orazaq Smaǵulov óz zertteýlerinde osydan 4-5 myń jyl buryn qazaq jerinde ómir súrgen taıpalardyń gendik ereksheliginiń úshten bir paıyzy búgingi qazaqtardyń dene qurylymynda saqtalyp qalǵanyn aıtady. Iаǵnı qazaqtar popýlıasııasynda bıoáleýmettik erekshelikteriniń tamyry osynshama ýaqyt úzilmegen. Bylaısha aıtqanda, bizdiń genetıkalyq tarıhymyz ózimizdiń genimizde, fızıologııalyq, morfologııalyq ereksheligimizde tolyq oryn alǵan. Eger biz 4-5 myń jyl boıy óz ereksheligimizdi saqtap qalǵan bolsaq, onda ári qaraı da, ıaǵnı osy úshinshi myńjyldyqta urpaqtarymyzdy genetıkalyq turǵydan saqtaý múmkindigimiz bar dep tolyq aıta alamyz.
Bizdiń jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúrimiz – erekshe qubylys. Ata-babamyz adam genetıkasyn óte jaqsy bilgen. Qazaq shejiresindegi jınalǵan málimetterdiń barlyǵy eskerile otyryp, genetıka máselesimen aınalysyp júrgen ǵylymı ortalyqtarda sońǵy kezde paleogenetıkalyq zertteý júrgizile bastady. Sondaı-aq elimizdegi ǵylymı ortalyqtarda medısına men aýyl sharýashylyǵyna baılanysty problemalardyń sheshimin tabýǵa baǵyttalǵan genetıkalyq zertteý júzege asty.
– Álemde genetıka ǵylymy qaı baǵytta damyp barady? Biz soǵan ilese alyp otyrmyz ba?
– Bul suraǵyńyzǵa tolyqqandy jaýap berý úshin biraz nárseniń basyn ashyp aıtý kerek. Elimizde ǵylymnyń ár salasy ózinshe damý jolynda, osy baǵytta birneshe joba qolǵa alyndy. Búginde damyǵan elder adam jasýshasyn ósirip, organdardy jańalaıtyn deńgeıge jetti. Máselen, Japonııada ótetin «Ǵylym men tehnologııa – qoǵamda» atty álemdik deńgeıdegi forýmǵa birneshe ret qatystym. Bul jıynǵa olar óte qatty mán beredi. Eldiń Premer-mınıstri qatysyp, baıandama jasaıdy. Oǵan dúnıeniń túkpir-túkpirinen myqty ǵalymdar, ásirese Nobel syılyǵynyń laýreattary jınalady. Sonda ǵylymnyń sońǵy jetistikteri kórsetiledi. Sońǵy bir jıynda Japonııa Premer-mınıstri baıandamasynda álemdik deńgeıdegi ǵylymnyń barysy týraly aıta kelip, onyń úsh baǵytta damý kerek ekenin alǵa tartty. Birinshi baǵyt – sýtegi energetıkasy. Qorshaǵan ortaǵa kómirtegi gazyn az shyǵaryp, barynsha qorshaǵan ortany saqtaý.
Ekinshi baǵyt – ǵalamdyq densaýlyq saqtaý isi. Sonyń ishinde regeneratıvti medısına, ıaǵnı organdardy, ulpalardy, tinderdi qaıta jańartyp, solardyń jumysyn retteý. Jasýshalar da mashına sııaqty olardyń da óziniń retteletin mehanızmi bolady. Solardyń bári isten shyqqanda ol da jumysyn toqtatady. Sonyń barlyǵyn qalaı retteımiz? Ony jasýshalardyń jańa tehnologııasy arqyly retteýge bolady. Molekýlalyq jáne jasýshalyq bıologııa salasyndaǵy eń úlken jetistikterdiń biri – jasýshalyq tehnologııalar (stvolovye kletkı). Osyndaı jasýshalardy zerttep, ǵylymǵa engizgen – Japonııa ǵalymy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Sınıa Iаmanaka. Onyń ashqan jańalyǵy – jasýshalyq tehnologııa. Jasýshalardy ósirgennen keıin olarǵa antıbıotıkter men basqa da túrli hımııalyq qospalardyń áserin anyqtaıdy. Sodan keıin adamǵa paıdalanady. Qazir álemde jasýshalyq tehnologııa qarqyndy damý ústinde. Elimizde de osy salaǵa baǵyttalǵan zerthanalar bar. Biraq damyǵan eldermen ony salystyra almaımyz. Men Iаmanaka myrzanyń zerthanasynda boldym. Eńbekterimen tanystym. Keıin ol kisimen kelisip, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen bir jas mamandy Kıoto ýnıversıtetine sonyń jetekshiliginen tájirıbe almasýǵa jiberdim. Jasýshalyq genetıkalyq tehnologııalar – qazirgi molekýlıarlyq medısınanyń negizgi jáne qarqyndy damyp jatqan baǵytynyń biri. Ol farmakologııada, toksıkologııada jáne jeke medısınada úlken kúshke ıe bolyp otyr.
Úshinshi baǵyt – robottehnıka. Japonııa robot tehnologııasynan álemde birinshi orynda tur. Olar tósekte jatqan aýrý adamnyń keıbir múshesin robotpen almastyryp, júrmeıtin adamdy júrgizgen. Qysqasy, robot pen adamdy birtutas etip shyǵarǵan. Aty robot bolǵanymen, zaty olaı emes. Kádimgi adamnyń bir bólshegin jasaǵandaı nárse. Bul degen – tehnıka, tehnologııa! Japonııada qart adamdar kóp. Mine, solar qalǵan ǵumyrynda aýyrmaı, syrqamaı, qınalmaı júrýi kerek. Olardyń kózdeıtini osy. Adamnyń bir kúndik ómiri qalsa da, ony aýrý-syrqaýsyz, jany qınalmaı ótkizýi qajet. Jasýshalyq tehnologııany damytýdyń ózi sondaı maqsattan týǵan. Mundaı damyǵan elderden úırenerimiz kóp.
– Jańa siz Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq jarylystyń adam genomyna áserin zertteý týraly aıttyńyz. Nátıjesine tolyǵyraq toqtalyp ótesiz be?
– Semeı polıgonynda 40 jyldan astam ıadrolyq qarýdyń jantúrshigerlik synaqtary júrgizildi. Sondyqtan elimizde ıondaýshy radıasııanyń genetıkalyq zardaptary máselesi óte ózekti. Polıgonda barlyǵy 470 jarylys (onyń ishinde 26 jerústi, 90 áýe jáne 354 jerasty) júrgizildi, bul osy óńirdegi ekologııalyq-epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń adam tózgisiz nasharlaýyna ákeldi. Semeı polıgonynyń qasiretin tartqan jandardyń zardaby onyń qansha urpaǵyna deıin beriletinin biz molekýlalyq genetıkanyń zamanaýı ádisterin paıdalana otyryp anyqtadyq. Eń birinshi radıasııalyq sáýlelerdiń 1949 jyly jarylǵanda synaqtyń astynda qalǵan adamdardyń, olardyń balalary men nemereleriniń, ıaǵnı úsh býyn ókiliniń qanyn alyp zerttedik. Shejire jasaý arqyly úsh urpaqty zerttep, solardyń qaı jyly týǵan, radıasııanyń qashan, qandaı áser alǵanyn zerttep, keıingi týǵan balalarda radıasııanyń áseri joqtyǵy anyqtaldy. Áseri tipten joq emes, biraq ýaqyt ótken saıyn radıasııanyń aǵzadaǵy jasýshalarǵa tıgizer qaýpi azaıa beredi. Sosyn radıasııanyń áseri ár adamǵa árqalaı yqpal etedi. Ár adamnyń radıasııaǵa sezimtaldyǵy gendermen anyqtalady. Mysaly, radıasııanyń bir dozasy keı adamǵa tez áser etip, onkologııalyq aýrýǵa shaldyqtyrýy múmkin. Al keı adamda ol ózgerissiz, ıaǵnı áser etpeýi de ǵajap emes. Semeı óńiri turǵyndarynyń radıasııalyq jarylystardan keıingi elý jylda úsh urpaǵy ómir súrip keldi. Osy úsh urpaqqa jasalǵan zertteýlerdiń barysynda radıasııalyq dert urpaqtan urpaqqa berilgenimen, birte-birte báseńdeı beredi degen naqty nátıje jasaldy. Qazaq jeti ataǵa deıin úılenýge tyıym salady. Bálkim, adamnyń qany jetinshi urpaqta tolyq tazarady degen uǵymmen tujyrymdasaq, radıasııalyq dertten adamnyń jetinshi urpaǵy qulantaza qutylýy ábden múmkin. Elý jylda úsh urpaq aýysty desek, qalǵan tórt urpaq júz jyldyń ishinde aýysyp úlgeredi. Bolashaqta radıasııa qasiretinen halqymyz tolyq arylady degen boljam jasaýǵa ǵylymı negiz bar dep aıtýǵa bolady. Bul úshin, árıne, radıasııaǵa ushyraǵan jerlerdiń ekologııalyq tazalyǵyna qazirden bastap mán berýimiz kerek.
Bul zertteýlerge Eýropa odaǵynyń halyqaralyq jobasy sheńberinde Amerıkanyń Pıtsbýrg ýnıversıteti men Ulybrıtanııadaǵy Lester ýnıversıtetiniń jáne Fınlıandııadaǵy radıasııany zertteý ortalyǵynyń bilikti genetık mamandary qatysty. Men osy jobanyń ǵylymı jetekshisi boldym. Zertteýdiń nátıjesi «Science», «Mutation Research», «Radiation Research» atty ǵylymı jýrnaldarda jarııalandy. Sondaı-aq AQSh, Japonııa, Fınlıandııa, Anglııa jáne Reseı sekildi elderde ótken iri ǵylymı forýmdarda baıandalyp, ǵalymdardyń joǵary baǵasyna ıe boldy.
– Biraz jannyń ómirin jalmaǵan pandemııa kezinde otandyq mamandar vaksına jasap shyǵaryp, indettiń aldyn alýǵa zor úles qosty. Ǵalym retinde vaksınasııa týraly pikirińiz qandaı?
– Zamanaýı medısınanyń jetistikteri adam genomy boıynsha ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerimen baılanysty ekeni aıan. Biz vırýstar men bakterııalar áleminde ómir súrip jatyrmyz. Adam kez kelgen túzelmeıtin jáne jaǵymsyz saldarlarǵa ushyramaý úshin óziniń genotıpin syrtqy qol suǵýshylyqtan qorǵaýǵa bar kúshin salady. Búginde ártúrli aýrýlardy emdeýge arnalǵan tıimdi dári-dármekterdi jasaýdyń eń perspektıvaly tásilderiniń biri derbestendirilgen medısına týraly kóp aıtylady. Keıbir aýrýlar úshin dástúrli vaksınasııa ádisteri tıimsiz. Sondyqtan túbegeıli jańa vaksınalar qajet. Genetıkalyq vaksınalardyń áreket etý prınsıpi adam jasýshalaryna patogenniń DNQ-nyń jasýsha ıadrosyna túsken kezde antıgendik aqýyz molekýlalarynyń sıntezin ındýksııalaıtyn bólikterin ǵana engizýge negizdelgen. Elimiz vaksınasııa arqyly kovıd indetin eńserdi. Bul vaksınalar Qazaqstan ǵalymdarynyń kúshimen jasalǵan. Elimizde kovıdke qarsy vaksınanyń jasalýy memleketimizdegi osy saladaǵy zertteýlerdiń joǵary deńgeıin kórsetedi. Mundaı zertteýlerge jan-jaqty qoldaý kerek.
– Jas ǵalymdardyń genetıka ǵylymyna qyzyǵýshylyǵy bar ma?
– Qazir memleket tarapynan jas ǵalymdardyń ǵylymı jumystaryn zamanaýı deńgeıde júrgizýge basa nazar aýdaryldy. Máselen, buryn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń granttyq jáne baǵdarlamalyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstary úsh jylda bir ret qana bolsa, qazir jyl saıyn ótedi. Irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna tikeleı qarjy bólindi. Jas ǵalymdar arasynda ǵylymı baıqaýlar ótip, sonyń arasynan bizdiń qyzmetkerler de úzdik atandy. PhD doktoranttarynyń shákirtaqysy 80 paıyzǵa ósti. Doktorantýranyń shákirtaqysy áli de kóbeıedi degen senim bar. Qazir elimizde «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 500 ǵalymnyń álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda ǵylymı taǵylymdamadan ótýi uıymdastyryldy. Sonymen qatar jas ǵalymdar ortalyqtaryna jyl saıyn 1000 grant bóletin «Jas ǵalym» jobasy júzege asty. Jaqynda osy baǵdarlamaǵa Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen 22 adam tańdaldy. Osyndaı mazmundy is-sharalar jas ǵalymdardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsedi dep senemin.
– Ulttyq ǵylym akademııasyna memlekettik mártebe berildi. Endi akademııanyń baǵyt-baǵdary qandaı bolý kerek dep oılaısyz?
– Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi retinde bul jaǵymdy jańalyqty jyly qabyldadym. Búgingi tańda akademııaǵa ǵylym men ınnovasııanyń jańa baǵyttaryn damytý jónindegi úlken mindet júkteldi. Ǵylym akademııasyna qoıylatyn basty talap – ǵylymı-zertteýlerdi álemdik deńgeıde júzege asyrý. Ol úshin elimizdiń joǵary oqý oryndarynda shet eldiń belgili ýnıversıtetterimen birlesip, jahandyq deńgeıde joǵary bilikti kadrlar daıarlaýdy qamtamasyz etý qajet. Bul eki baǵyt ózara baılanysty ekenin eskergen durys.
Ǵylymı zertteýlerdi álemdik deńgeıde júrgizý úshin ǵylymı-zertteý jumystarynyń basym baǵytyn naqty belgilep, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarda júrgiziletin jumystarǵa arnaıy qomaqty qarajat bólý kerek. Ǵylymnyń mańyzdy salalaryn uzaqmerzimdi damytý úshin respýblıkanyń jetekshi joǵary oqý oryndarymen birlesip, oǵan sheteldik ǵalymdardy tartyp, arnaıy baǵdarlama qabyldaý qajet. Shetelderde ýnıversıtetter joǵary bilikti kadrlardy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary ǵalymdarymen birlesip daıyndap, zertteýlerdi birge júrgizedi. Mundaı tájirıbe Reseıde bar. Máselen, Novosibir memlekettik ýnıversıteti Reseı ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesiniń Sıtologııa jáne genetıka ınstıtýtymen birlesip, Genetıkalyq tehnologııalar ınstıtýtyn uıymdastyrdy. Onyń mindetteri – «genomdyq zertteýler jáne genetıkalyq tehnologııalar» baǵyty boıynsha joǵary bilikti kadrlardy daıarlap, birlesken ǵylymı jobalardy júzege asyrý. Bul úrdis qazir bıologııada sheshýshi ról sanalady. Buǵan eki jyl buryn gender men genomdardy redaksııalaý salasynda zertteýler júrgizgen avtorlarǵa Nobel syılyǵynyń berilýi dálel. Elimizde osyndaı ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurylsa, genomdyq molekýlalyq medısına salasy damıdy. Qazirgi zamanaýı ınnovasııalyq zertteýler birneshe ǵylymı pánderdiń túıisýimen bolǵanyn eskersek, kadrlardy daıarlaýǵa basqa da pánderdiń mamandaryn tartý óte qajet ekeni daýsyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
