Jahandaǵy genderlik alshaqtyq

Kóp elde genderlik alshaqtyqty joıý boıynsha progress toqtap qal­dy. 2022 jáne 2023 jylǵy esepte qam­tylǵan 145 eldiń tek 30-ynda ǵana gen­derlik assımetrııa kem degende 1%-ǵa qysqarǵan. 57 el genderlik teń­sizdikti 1%-dan az qysqartyp, sál ǵana progress jasady. Genderlik pa­rıtet 2023 jyly 35 elde 1%-dan artyq tómendedi (2022 jyly 12 elde qysqarǵan edi).

2023 jyly jahandyq gender­lik alshaqtyqty eńserý 68,4%-dy qura­dy, bul ótken jyldyń kórsetkishi­nen 0,3%-ǵa ǵana joǵary. Jalpy, ja­handyq genderlik teńdik kórsetkishi pandemııaǵa deıingi deńgeıge qaıta qalpyna kelgenimen, onyń nyǵaıý qarqyny edáýir deńgeıde báseńdedi.

Qazaqstandy qarastyratyn bol­saq, elimiz reıtıngte 2022 jylǵy 65-orynnan 2023 jyly 62-orynǵa kóterildi. Elimiz bilim deńgeıi – 27, densaýlyq jáne ómir súrý – 47, ekonomıkalyq belsendilik pen múmkindikterge qoljetimdilik bo­ıyn­sha 28-oryndy ıelenip, áıelder­diń saıası quqyqtaryn keńeıtý boıyn­sha reıtıngte 100-oryndy alyp álem boıynsha tómen deńgeıde. Rasyn­da da, elimiz mınıstr laýazymyndaǵy áıelderdiń sany boıynsha 120-orynda.

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq fo­rým zertteýshileri memleketterdiń genderlik ádilettiligin baǵalaý úrdisin tórt ólshem boıynsha júrgizedi:

• bilim deńgeıi
• densaýlyq jáne ómir súrý kórset­kishi
• ekonomıkalyq belsendilik pen múmkindikterge qoljetimdilik
• saıası quqyqtardy keńeıtý.

2023 jyly eshbir el áli tolyq genderlik tepe-teńdikke qol jetkize almasa da, 9 jetekshi memleket (Is­lan­dııa, Norvegııa, Fınlıandııa, Jańa Zelandııa, Shvesııa, Germanııa, Nıka­ragýa, Namıbııa jáne Lıtva) aıyr­mashylyqty kem degende 80%-ǵa qysqartty. Genderlik teńdiktiń 90%-dan astamyn 14 jyl boıyna eńse­rip kele jatqan jalǵyz memleket – Islandııa (91,2%).

 (Jahandyq genderlik alshaqtyq esebi­niń 2021-2023 jyldardaǵy reıtıngin salystyrý)

Bıylǵy eseptiń erek­she­ligi – aı­maq­tar arasynda gender­lik teń­dik boıynsha ótken jyly reı­tıng ba­synda bolǵan Soltústik Amerı­kanyń genderlik alshaqtyǵy 1,9%-ǵa tómendep (2022 – 76,9%, 2023 – 75%), bıyl Eýropa 76,3%-ben bul kórsetkish boıynsha 1-oryn­ǵa kóterildi. Sarapshylar osy bet­alyspen Eýropa 67 jyl ishin­de to­lyq genderlik teńdikke qol jet­kizedi dep boljap otyr. Al bul me­jege jetý úshin AQSh-qa 95 jyl qajet. Al 3-orynda Latyn Amerı­kasy men Karıb teńizi elderi tur.

Eýrazııa jáne Ortalyq Azııa aı­maǵynda genderlik alshaqtyqty qysqartýdaǵy jalpy progress sol qalpynda qalyp, 69% deńgeıinde. Osy qarqynmen teńsizdikti joıý úshin aımaqqa 167 jyl qajet bolady. Moldova, Belarýs jáne Armenııa aımaq boıynsha reıtıng basyn­da bolsa, Ázerbaıjan, Tájikstan sońynda.

Ǵalamdyq eńbek naryǵyndaǵy gen­derlik teńdik – qazirgi tańda alań­daýshylyq týǵyzatyn eń úl­ken problema. Bul baǵyttaǵy kór­setkishter sońǵy jyldary turaq­ty túrde tómendep, teńsizdik pen al­shaq­tyq ulǵaıýda. Máselen, bolashaq­ta suranysqa ıe bolatyn mamandyq­tar salasyndaǵy áıelderdiń úlesi ­de kóńil kónshitpeıdi. Búginde STEM, ıaǵnı ǵylym, tehnologııa, ınjenerııa, matematıka baǵytynda eńbek etýshi áıelderdiń kórsetkishi – 29,2%, al jasandy ıntellekt salasynda – 30%-dy quraıdy.

Kóshbasshylyq qyzmettegi áıel­derdiń kórsetkishi áli de tómen deń­geıde. 2022 jylǵy derekke sáı­kes, dúnıejúzi halqynyń 27,9%-y nemese 2,12 mlrd adam memleketti áıel adam basqaratyn elderde tu­rady. Osy ındıkator boıynsha baı­qalatyn jaǵymdy trendterdiń biri – parlamenttegi áıelder úlesiniń artýy. Álemniń 18 elinde, onyń ishinde Bolıvııada, Úndistanda, Fran­sııada jergilikti basqarý júıesindegi áıelderdiń úlesi 40%-dan asty.

Alaıda LinkedIn kompanııasy­nyń 163 eldi qamtyǵan zert­teýi­ne sáıkes barlyq óndiris sala­la­ryn­daǵy áıelderdiń eńbek etýi men bas­shylyq kórsetkishi úzdiksiz tó­men­deýde. Zertteý kórsetkendeı 2023 jy­ly jalpy jumys kúshiniń jar­ty­syna jýyǵyn áıelder qura­ǵa­ny­men, basshylyq deńgeıdegi áıel qyz­metkerlerdiń úlesi qyzmet­ker­lerdiń úshten birin ǵana quraıdy.

Jalpy, memlekettiń turaqty jáne sapaly damýyn qamtamasyz etý úshin áıelderdi saıası sheshimderdi qabyldaýǵa keńinen tartý asa ma­ńyzdy. Birneshe zertteýler kór­set­kendeı, áıelder saıasatqa jáne eldi basqarýǵa neǵurlym belsendi qa­tysqan saıyn, soǵurlym el beı­bit­shilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan she­shimder qabyldap, turaqty eko­nomıkalyq damý baǵytyn ustanady. Onyń bir aıǵaǵy – Islandııa jáne Skandınavııa elderi. Islandııa jyl saıynǵy Jahandaǵy beıbitshilik ındeksi jáne Jahandyq genderlik alshaqtyq esebi boıynsha 15 jyl boıyna 1-oryndy alyp keledi. Sózsiz eldiń genderlik teńdigi men turaqty damýy arasynda qatań korrelıasııa bar. Sondyqtan qoǵamnyń barlyq salasynda genderlik teńdikke umty­lý jaı ǵana fılosofııalyq nemese etıkalyq másele ǵana emes, ol eń aldymen memlekettiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý saıasatynyń kezek kúttirmeıtin jáne ajyramas bóligi bolýy tıis.

Qorytyndylaı kele, «Jahandyq gen­derlik alshaqtyq» esebi áıel men erler arasyndaǵy genderlik teń­dikke qatysty máseleler men ja­handyq deńgeıdegi statıstıkalyq máli­metterdi jarııalaıtyn mańyzdy zert­teý. Atalǵan esep ǵalymdar men salaǵa qyzyǵýshy mamandar, jalpy oqyrman qaýymǵa arnalyp, ǵylymı taldamalyq zertteýlerde qajetti kómekshi qural bola alady.

Aınur ABAIQYZY,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy,

saıası ǵylymdar kandıdaty